Кіріспе

Сенегалдық романшы Мариама Ба (17 сәуір 1929 – 17 тамыз 1981) – сенегалдық жазушы және феминист, оның екі француз тіліндегі романы оннан астам тілге аударылған. Ол Дакар қаласында туып, мұсылман дінінде тәрбиеленген. Африкалық әйелдердің тағдырына деген наразылығын алғашқы романында, «Une si longue lettre» (1979; ағылшын тіліне аударғанда «So Long a Letter») көрсетеді. Бұл жартылай автобиографиялық хаттар түріндегі шығармасында Ба, қайтыс болған күйеуінің қайғысын екінші, жас әйелімен бөлісуге мәжбүр болған әйелдің күйреуі мен мұңын суреттейді. Бұл кішкентай кітап 1980 жылы Африкадағы алғашқы Noma баспасының сыйлығына ие болды.

Өмірбаян

Ба 1929 жылы Сенегалдағы Дакар қаласында Лебу этносына жататын білімді және жақсы жағдайдағы Сенегал отбасында дүниеге келді. Ба мектепте заңгер мамандығын оқуға ниеттенген. Колониялық революция кезеңінде және одан кейін қыздар жоғары білім алуға тырысқанда көптеген қиындықтарға тап болды. Баның әже-шешесі оның бастауыш мектептен асып, білім алуын жоспарламаған. Алайда, әкесінің оқуын жалғастыруға мүмкіндік беру туралы талабы оларды көндірді. Дакардың маңындағы Руфиск қаласындағы мұғалімдер даярлау колледжінде ол қабылдау емтиханында бірінші орынды жеңіп, Эколь Нормальға түсті. Бұл оқу орнында ол мектеп мұғалімі болуға дайындалды. Мектеп директоры Баның зиялы деңгейі мен қабілетін байқағаннан кейін, оны 1943 жылғы мұғалімдікке түсу емтиханына дайындады. Ба 1947 жылдан 1959 жылға дейін оқытушы болып жұмыс істеді, содан кейін облыстық білім инспекциясына білім инспекторы болып ауысты. Ба үш рет үйленді және тоғыз баласы болды; оның үшінші және ең ұзақ некесі Сенегал Парламентінің мүшесі Обее Диоппен тізілген, бірақ олар ажырасты. Ба 1981 жылы ұзаққа созылған аурудан кейін, екінші романы "Un Chant écarlate" ("Скарлет ән") жарық көрмей тұрып қайтыс болды. Бұл – әртүрлі этикалық ортадан шыққан, дәстүрдің зорлығына қарсы күрескен екі бақытсыз ғашықтың махаббат тарихы.

Жұмыс

Ба екі кітап жазды: «Соғымсыз хат» (1979) және «Қызыл ән» (1981), сондай-ақ 1981 жылы жарияланған «Африка жазба әдебиеттерінің саяси функциясы» атты мақала.

Хатқа сәлем

1980 жылы "Ол ұзақ хат" деп аударылған Une si longue lettre Африка құрлырындағы баспа саласындағы алғашқы Noma сыйлығымен марапатталды. Осы кітапта автор африкалық әйелдердің өз қоғамдарын құруға қосқан үлкен үлесін және осы үлес әлі де жалғасып жатқанын атап көрсетті. Кітап жесір Раматуляның АҚШ-та тұратын балалық шағының досы Аисатұға жазған хат немесе күнделік түрінде жазылған. 1970-ші жылдары шығармашылық жолын бастаған Нафиссату Нянг Диалло (1941-1982) Мариама Ба үшін үлгі болды, оның басты кейіпкері – қажырлы мінезді әйел. Ол сонымен қатар әйелдердің сенімінен, бірлігінен және үйлесімділігінен қолдау, достық және құндылықтарды тапты. Биліктің кемсітушілікпен пайдаланылуы Раматуляны оның салдарымен күресуге мәжбүр етеді. Осы кемсітуші билік кітаптағы еркек үстемдігінің бір түрі болып келеді, ол қоғамның патриархалдық идеологияны қалыптастыруынан туындайды. Раматуля әйел болғандықтан, өзінің тағдырын анықтауға шамасы жетпейді, бірақ Аисатұ бұл пікірмен келіспейді және күйеуі Маудо өмірін өзінен айырмай, өз өмірін өзі таңдайды.

Қызыл ән

"Скарлет ән" (1981) халықаралық деңгейде де танымал болды. Бұл кітап әйелдердің өздері үшін "еркіндікке жетелейтін" кеңістіктерді құру қажеттілігін, яғни әйелдердің "әлсіз жыныс" деп есептелмейтін ортаны жасауын қамтиды. "Скарлет ән" – еуропалық әйел мен африкалық ер адамның некесі туралы. Әкесі француз дипломаты Мирель кедей сенегалдық мұсылман отбасының ұлы Османға үйленеді. Парижден Сенегалға қайтқаннан кейін, Осман өз дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарына қайта оралады. Бірақ, батыстық адам ретінде Мирель мұндай өмірге көнбейді, әсіресе Осман екінші әйел алғанда. Дегенмен, Сенегалда көп әйел алуға рұқсат етіледі және бұл олардың дінінде де қабылданбақ, бірақ Мирель оны қабылдамайды. Ол осы некеде қиналады. Кітап ең бастысы дәстүрдің зорлық-зомбылығын сынап, түрлі мәдениеттер арасындағы некелердің қайғысын көрсетеді.

Африка әдебиеттерінің саяси қызметі

1981 жылғы мақалада Мариама Ба әрбір африкалық әйел өзінің күші мен жетістіктерімен мақтан тұтуы керек дейді. Ол әрбір әйел Африканың дамуына үлес қосады және Африканың өсуіне қатысады деп санайды.

Феминизм және саясат

Ба батыс құндылықтарымен тым ауыр "феминист" деген аталымды да қабылдамады, сонымен қатар әйелдерге қатысты дәстүрлі сенегалдық мұсылмандық құндылықтармен де келіспеді. Ризуана Хабиб Латаның сөзінше, "Соңғы хат" романындағы Раматулайе кейіпкері белгілі бір әйелдік көзқарасты бейнелейді, ал Ба өзі африкалық әйел жазушылардың маңызды рөлін көрді: Африкадағы әйел жазушының ерекше міндеті бар. Ол Африкадағы әйелдердің жағдайын барлық қырынан көрсетуі керек. Әділетсіздік әлі де көп. Отбасында, мекемелерде, қоғамда, көшеде, саяси ұйымдарда кемсітушілік үстемдік танытады. Әйелдер ретінде біз өзіміздің болашағымыз үшін жұмыс істеуіміз керек, бізге зиян келтіретін ескі қағидаларды құлатуымыз керек және енді оған бағынудан тоқтауымыз керек. Еркектер сияқты, біз әдебиетті зорлықсыз, бірақ тиімді қару ретінде пайдалануымыз керек.

Мариама Ба мектеп-интернаты (Маисон д'Эдукация Мариама Ба)

Мариама Ба мектеп-интернаты – Сенегалдағы Горе аралында орналасқан үздік мектеп-интернат. Оны 1977 жылы Сенегалдың тұңғыш президенті Леопольд Седар Сенгор құрды. Мектепке Мариама Баның есімі берілді, өйткені ол өмірі мен шығармаларында қорғаған құндылықтары үшін құрмет көрсетілді. Оған ұлттық білім беру емтиханында ең жоғары ұпай жинаған жас қыздар қабылданады. Жыл сайын Сенегалдың 11 аймағынан шамамен 25 қызға Мариама Ба мектеп-интернатында жоғары сыныптарды оқу мүмкіндігі беріледі. Оқу бағдарламасы Франциядағы орта білім беруге ұқсас, жеті деңгейден тұрады және студенттер бакалавриатты аяқтаумен бітіреді. 2009 жылы испандық «Jana Films» туындыру компаниясы, режиссер Ана Родригес Роселлдің басшылығымен, мектеп туралы деректі фильм түсірді.