Кіріспе

Клиометрия (/k/l/aɪ/. /oʊ/ə/'m/e/t/. /ɹ/ɪ/k/s/, сондай-ақ /k/l/i/oʊ/'m/e/t/. /ɹ/ɪ/k/s/), кейде "жаңа экономикалық тарих" немесе "эконометриялық тарих" деп аталады, тарихты зерттеуде (әсіресе әлеуметтік және экономикалық тарихты) экономикалық теорияны, эконометриялық әдістерді және басқа да формалды немесе математикалық әдістерді жүйелі қолдану болып табылады. Бұл экономикалық тарихқа сандық тәсіл (сапалық немесе этнографиялық тәсілге қарама-қарсы). 1990 жылдардың соңынан бері "жаңа экономикалық тарих" қайта жандануда.

Тарих

Жаңа экономикалық тарих 1958 жылы американ экономистері Альфред Конрад пен Джон Р. Мейердің «Соғысқа дейінгі оңтүстікте құлдықтың экономикасы» кітабымен басталды. Кітап, статистикалық деректерге сүйене отырып, АҚШ-тың Азамат соғысы болмағанда құлдық тоқтамас еді деген тұжырым жасады, бұл практика экономикалық тұрғыдан тиімді және құл иелері үшін жоғары табыс әкелгендіктен, қызу дау тудырды. «Клиометрия» термині – тарихтың мұзасы Клионың атынан алынған. Оны 1960 жылы математикалық экономист Стэнли Рейтер алғаш рет қолданды. Клиометрия Дуглас Норт пен Уильям Паркердің 1960 жылы «Экономикалық тарих журналының» редакторлары болған кезде кеңінен танылды. Клиометриялық жиналыстар осы кезеңде Пердью университетінде басталды және бүгінгі күнге дейін әртүрлі орындарда жыл сайын өткізіліп келеді. Сент-Луис қаласындағы Вашингтон университетінің профессоры Норт 1993 жылғы қазан айында Роберт Уильям Фогельмен бірге экономика ғылымдары саласындағы Нобель сыйлығын жеңіп алды. Екеуі де «экономикалық тарих саласындағы зерттеулерді жаңартқандары үшін» марапатталды; Академия «олар «жаңа экономикалық тарих» немесе клиометрия деп аталатын экономикалық тарих саласының негізін қалаушылары болды» деп атап өтті. 1968 жылғы мұхит тасымалы туралы мақала ерекше аталып өтті, онда Норт ұйымдық өзгерістер технологиялық өзгерістерге қарағанда өнімділікті арттыруда маңызды рөл атқаратынын көрсетті. Фогель дәстүрлі көзқарасты жою үшін мұқият эмпирикалық зерттеулер жүргізгені үшін белгілі. Аталған мәселелердің арасында, жаңа экономикалық тарих революциясының 1960 жылдардың ортасында басталғаны қабылданды, онда көлік тарихы, құлдық сияқты маңызды салалар қарастырылды. Клиометриялық экономист Клаудия Голдиннің пікірінше, клиометриялық революцияның табысының салдары ретінде экономикалық тарихшылар тарих факультеттерінен жайлап кетті. Экономикалық тарихшылар экономистер қолдайтын құралдарды қолдана бастағандықтан, олар басқа экономистерге ұқсас бола бастады. Голдиннің сөзімен айтқанда, «жаңа экономикалық тарихшылар екінші жақты құртты». Екінші жақ дерлік жойылып кетті, тек тарих факультеттері мен бизнес мектептерінде бірнешеуі қалды. Дегенмен, сол кезде зерттеуді бастаған жаңа экономикалық тарихшылардың арасында Иллинойс штатынан Кемерер және Ларри Нил (клиометриялық революцияның жетекшісі Альберт Фишлоудың шәкірті), Джонс Хопкинс университетінен Пол Узельдинг, Индиана университетінен Джереми Атак және Стэнфорд университетінен Томас Улен болды. Клиометрия 1970 жылдары Ричард Х. Тилли арқылы Германияға енгізілді, ол АҚШ-та білім алған. Клиометрияны зерттеуді ынталандыру және дамыту мақсатында 1983 жылы Клиометриялық қоғам құрылды. 1990 жылдардың соңынан бері «жаңа экономикалық тарих» қайта жанданды. Екінші жағынан, Клод Дибольт (2016) клиометрияның жетілгендігін және ғалымдардың оны экономикалық тарихтағы «қажетті құрал» ретінде жақсы қабылдағанын айтты. Оның пікірінше, көптеген ғалымдар экономикалық теорияның жаңа деректермен, сондай-ақ тарихи және статистикалық әдістермен үйлесуі мәселелерді нақты тұжырымдау, постулаттардан қорытынды жасау және күрделі процестерді түсіну үшін қажет деп санайды. Бұл Geisteswissenschaften және Naturwissenschaften арасындағы алшақтықты жоюға, тарихи түсінуден экономикалық түсіндіруге немесе одан да жақсы, екі тәсілді біріктіруге мүмкіндік береді. Қолданбалы деңгейде клиометрия айнымалыларды өлшеу және параметрлерді бағалау үшін қабылданады. Жозеф Т. Салерноның Австрия мектебінің, әсіресе Людвиг фон Мизестің көзқарасына негізделген сындығы Мюррей Н. Ротбардтың «АҚШ-тағы ақша және банк тарихы» кітабына кіріспесінде кездеседі.

Клиометрия мен клиодинамиканы ажырату

Клиометрия мен клиодинамиканың екеуі де тарихи принциптерді сынау үшін сандық құралдар мен тарихи деректерді қолдану арқылы ғылыми мақсатқа ұмтылады. Екі сала да кең ауқымды тарихи деректерді үлкен көлемде жинауға тырысады. Дегенмен, екеуінің арасында бірнеше айырмашылық бар. Клиодинамика табиғат ғылымдарымен тығыз байланыста болады және дифференциалдық теңдеулер модельдері, қуат заңдары және агенттік модельдер сияқты табиғат ғылымдарының негізгі әдістерін жиі қолданады. Эволюциялық ойын теориясы және әлеуметтік желілерді талдау клиодинамиктерде жиі кездеседі, бірақ клиометристерде одан азырақ. Клиодинамиктер өздерінің модельдеріне экологиялық жағдайлармен және биологиялық факторлармен байланысты мәселелерді де қосуға бейім.