Кіріспе

Американдық раввин Шервин Теодор Вайн (25 қаңтар 1928 – 21 шілде 2007), еврейше שמעון בן צבי, Шимон бен Цви, американдық раввин және гуманистік иудаизмнің негізін қалаушылардың бірі. Бұл қозғалыс еврей мәдениеті мен тарихын, кез келген құдайға сенуден гөрі еврейлік идентитінің көзі ретінде баса назар аударады. Ол бастапқыда реформалық раввин ретінде орденге ие болды, бірақ кейін 1963 жылы гуманистік иудаизмнің алғашқы қауымы – Бирмингем ғибадатханасын құрды. 1969 жылы Вайн Гуманистік иудаизм қоғамын (ГГИ) құрды. Одан кейін ол бірнеше гуманистік еврей ұйымдарының негізін қалаушы болды, сондай-ақ еврей емес бірнеше гуманистік ұйымдардың (мысалы, Гуманистік институт және Гуманистік педагогтардың, кеңесшілердің және көшбасшылардың халықаралық қауымдастығы) құрылуына мұрын қойды, сонымен қатар шіркеу мен мемлекеттің бөлінуін қолдайтын «Діни бостандық үшін американдықтар» ұйымын бірлесіп құрды. Өлген кезде ол Халықаралық секулярлы гуманистік иудаизм институтының проректоры болды. Вайн 1976 жылдан бастап өзі құрған «Жаңа ойлау орталығы» аясында көптеген тақырыптар бойынша лекциялар оқыды. Америка гуманистік қауымдастығы оны 2003 жылдың гуманисті деп таныды.

Ерте өмір

Вайн 1928 жылғы 25 қаңтарда Детройт қаласында поляк иммигранттарының ұлы ретінде дүниеге келді. Оның әкесі, бастапқыда Гершель Венгровски деп аталған, 1906 жылы Детройтте туған-туыстарына қосылды. Оның анасы Тиеблеи Исраильский 1914 жылы Детройтке эмиграциялады. Вайн Детройттегі мемлекеттік мектептерде оқыды, онда оқушылардың көп бөлігі еврейлерден құралды, ал оның діни тәрбиесі Консервативті иудаизмдегі Шаарей Зедек қауымында өтті. Оның ата-анасы қазылар үйін ұстап, Шаббатты сақтады. Вайн Мичиган университетінде білім алып, философиядан бакалавр, кейін магистр дәрежесін алды. Оқушы кезінде ол эмпиризмге, әсіресе оның логикалық позитивизмдегі қазіргі көрінісіне жақын болды. Сонымен қатар, ол кейбір оқытушылардың гуманистік көзқарасына қызығушылық танытты.

Мансап

Теизмнен алыстағанына қарамастан, Вайн академиялық емес, дін қызметкерлеріне қосылуға шешім қабылдады және 1951 жылы реформалық иудаизмнің еврей одағы колледжінің раввиндік бағдарламасына жазылды. Вайн раввин болып тағайындалғаннан кейін АҚШ армиясында ерікті түрде қызмет етті және реформалық ғибадатхана Бейт-Эльде алты ай бойы раввин қызметін атқарды. 1957 жылдың қаңтарында әскери қызметке кірісті. 1958 жылдың қарашасында Детройттегі Бет-Эль ғибадатханасына оралды. 1959 жылдың күзінде ол Канададағы Детройт өзенінің арғы жағында орналасқан Онтарио штатының Виндзор қаласында жаңа реформалық қауымды ұйымдастыру үшін жиналған топқа қосылды. 1963 жылы Детройттегі Бет-Эль ғибадатханасынан наразылық білдірген топ Вайнмен байланысып, онымен Детройттың солтүстік-батыс маңындағы жаңа реформалық қауымды құру туралы кездесуді сұрады, онда мүшелер қазір тұрып жатқан еді. 1963 жылдың қыркүйегінде Мичиган штатының Фармингтон Хиллстегі жаңа топқа, бастапқыда сегіз отбасыға, қызмет көрсетуді бастады. Осы кішкентай топтың мүшелерімен бірге олардың нағыз сенімдерін көрсететін тілді әзірлеу үшін жұмыс істеген Вайн ақырында қызметтен "Құдай" сөзін алып тастау туралы шешім қабылдады және оның орнына еврей тарихын, мәдениетін және этикалық құндылықтарын дәріптеген жаңа литургияны қолданды. Бұл шешім гуманистік иудаизмнің реформалық иудаизмнен немесе кез келген басқа да еврей ағынынан бөлек дамуының негізін қалады. Вайнның сол кезде Виндзордағы Бет-Эль ғибадатханасынан кеткені және Құдайды мойындамайтын қауымға жетекшілік еткені белгілі болғанда, дау туындады. 1964 жылдың желтоқсанында "Детройт фри пресс" газетінде "Паршалық раввин: "Мен атеистпін"" деген тақырыпта мақала жарық көрді. Осыдан кейін "Тайм" журналы мен "Нью-Йорк Таймс" газеттерінде мақалалар жарық көрді. Вайн өзінің көзқарасы атеистік емес екенін түсіндірді. Оның орнына, логикалық позитивистердің негізгі көзқарасын қабылдап, ол Құдайдың бар екенін эмпирикалық жолмен дәлелдеу немесе жоққа шығару мүмкін емес екенін және сондықтан бұл ұғымның мәні жоқ екенін мәлімдеді. Ол бұл ұстанымды атеизм емес, "игностицизм" деп атады. Бірмингемдегі масондық ғибадатханада қауым 1965 жылдың басында Құдайдан бас тартқаны үшін қауымнан шығарылды. 1971 жылы жаңадан салынған ғимаратқа көшіп барды. Мұсаның Таурат кітабы киелі үйдегі әдеттегі орынға емес, кітапханаға қойылды. Киелі үйдің ішіне "адам" немесе "халық" деген мағынаны білдіретін Адам деген сөзді еврейше етіп жазған үлкен мүсін орнатылды. Вайн 2003 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін Бирмингем ғибадатханасының раввині болып қызмет етті, сол кезде ол өзінің күш-жігерінің көп бөлігін Солтүстік Американың деканы және Халықаралық зайырлы гуманистік иудаизм институтының провосты ретінде, сондай-ақ, 1976 жылы өзі құрған Жаңа ойлау орталығы аясында көптеген тақырыптар бойынша дәріс беруге арнады. 2003 жылы Гуманистік манифестке қол қойғандардың бірі болды. Вайнның соңғы еңбегі "Тәузектегі халық: яһудилердің зайырлы тарихы" ("A Provocative People: The Secular History of the Jews") өлімінен кейін жарық көрді. Оны оның шәкірті, рабби Адам Халом аяқтады. Бірмингем ғибадатханасының көзқарасы мен іс-әрекеті басқа жерлердегі адамдарды тартқандықтан, Вайн осы ұстаздарды біріктіруге арналған бірнеше ұйымдарды құру жауапкершілігін өз мойнына алды. Біріншіден, 1969 жылы Вайнның Бирмингем ғибадатханасы Гуманистік иудаизм қоғамын құрды; бұрын Иллинойстағы реформатор қауымның басшысы раввин Дэниел Фридман болды, ол Мичиган штатында Вайнның жұмысы туралы білгеннен кейін қауымды реформаторлықтан гуманистік иудаизмге көшті; және Вестпорттағы қауым, Коннектикут штатына көшіп келген Бирмингем ғибадатханасының мүшесі ұйымдастырған Коннектикут штатындағы қауым. Гуманистік иудаизм қоғамының қазіргі уақытта АҚШ пен Канадада 30-дан астам қауымдары бар, сондай-ақ осы қауымдардың ешқайсысына қатысы жоқ жеке мүшелері бар. Гуманистік яһудилік қозғалысының оқытылған басшыларға деген қажеттілігін қанағаттандыру үшін Вайн 1985 жылы Халықаралық зайырлы гуманистік яһудилік институты құрды. Бұл оқу орнын Гуманистік иудаизм қоғамы мен Зайырлы еврей ұйымдарының конгрессі бірлесіп қаржыландырады. Бұл институттың раввиндік бағдарламасы Солтүстік Америкада жеті раввинді оқытып, тағайындады, сонымен қатар 50-ден астам басшы (ивритте мадрихим немесе мадрихот немесе идиш тілінде вегвайзер деп аталады) раввиндерден аз оқыған, бірақ институтта тойлар мен басқа да өмірлік оқиғаларда қызмет етуге сертификатталған. Институт Израильде де белсенді раввиндік бағдарламаға ие, ондан сегіз раввин бітіріп, тағайындалды. Вайн еврей емес бірнеше ұйымдарды да құрды. 1981 жылы ол және басқалар діни лидерлер, мысалы, пастор Джерри Фолвеллдің саяси белсенділігінің өрбуіне жауап беру мақсатымен "Ақылдың дауысы" ("Voice of Reason") құрды. 1982 жылы "Ақылдың дауысы" Этикалық мәдениет лидері Эдвард Л. Эриксон және басқалар бастаған "Моральдық демократия орталығымен" ("Center for Moral Democracy") бірігіп, шіркеу мен мемлекеттің бөлінуін қорғайтын "Діни бостандық үшін американдықтар" ("Americans for Religious Liberty") деген жаңа ұйым құрды, ол әлі де әрекет етеді. 1982 жылы Вайн Солтүстік Америкадағы алты ірі гуманистік ұйымдардың конфедерациясы болып табылатын "Солтүстік Америкалық гуманизм комитетін" ("North American Committee for Humanism") және гуманистік лидерлерді даярлайтын Нью-Йорктегі жоғары білім беру мекемесі "Гуманистік институтын" ("The Humanist Institute") құрды. Вайн 1982 жылдан 1993 жылға дейін осы екі ұйымның президенті болды. Детройт аймағында Вайн 1985 жылы либералды діни мамандық иелерінің қауымдастығы "Либералды дін туралы конференцияны" ("Conference on Liberal Religion") және 1995 жылы "Дінбасылар мен азаматтар біріккені" ("Clergy and Citizens United") деген адвокаттық ұйымды құрды.

Өлім

2007 жылдың 21 шілдесінде Вайн және оның көп жылдық серігі Ричард МакМэйнс Эссауира қаласында кешкі астан кейін қонақ үйге таксимен келе жатқанда, таксилері басқа көлікпен соқтығысты. 79 жастағы Вайн мен такси жүргізушісі оқиға орнында қаза тапты; МакМэйнс қауырсын жарақаттармен құтылды.