Кіріспе

Солтүстік-батыс Уэльстегі патшалық, 401–1283

Гвиненд патшалығы (Ортағасырлық латынша: Venedotia / Norwallia; Ортаңғы Уэльс: Guynet) – Уэльс патшалығы және Рим империясының мұрагері, 5 ғасырда Британияда англосаксондықтардың қоныстану кезінде пайда болған. Солтүстік-батыс Уэльсте орналасқан Гвиненд билеушілері бірнеше рет үстемдікке жетіп, азаматтық соғыстарда немесе жауаптарда билігін жоғалтқанға дейін «британдықтардың патшасы» деп жарияланды. 1055–1063 жылдардағы Уэльс патшасы Грюффид ап Льюэллиннің патшалығы 1063 жылы Уэльске нормандықтардың шапқыншылығы алдында саксондықтардың шабуылынан қирады, бірақ Грюффид ап Киннан қалпына келтірген Аберфрау әулеті бірте-бірте қалпына келді және Гвинендтің Ұлы Льюэллин 1216 жылы Уэльс князьдерінің Абердифи жиналысында Уэльс князьдігін жариялай алды. Уэльс дәстүрі Гвинендтің негізін 5 ғасырда Лотианнан келген Гододиннің (Ескі Уэльс тілінде Гутодин, алдыңғы бритондық түрі Вотадини) бритондық мемлекетінің Десеангли, Ордовиц және Гангани бритондық мемлекеттерінің жерлеріне басып кіруімен байланыстырады. Патшалықтың нақты шекаралары уақыт өте келе өзгерді, бірақ Гвинендтің өзі әдетте Аберфрау, Цемаис және Англесидегі Кантреф Росир, сондай-ақ Арллехвейд, Арфон, Дунодинг, Дифрин Клуид, Льен, Рос, Руфониог және Тегеинглді қамтиды деп есептелді, олар Сноудонияның таулы материктік аймағында орналасқан.

Этимология

Гвиненд атауы ерте ирланд тілінен алынған деп саналады (көне заманда аймақта ирландтардың қоныстануын көрсетеді), ол ежелгі ирланд этносының атымен – фени, «ирланд халқы» – туыс, примитивті ирланд тілінен *weidh n «орман халқы» / «жабайы халқы» (прото-индоевропалық * «ағаш, дала»), немесе (басқаша) ежелгі ирланд тілінен fían «соғыс жасағы», прото-ирланд тілінен *wēnā (прото-индоевропалық * «қуу, ұстау, басу»). Птолемей бірінші ғасырда Ллин түбегін «Ганганидің мүйісі» деп белгілеген, бұл атауды ол Ирландияда да жазған. Бірінші ғасырда б.з.б. Гангани тайпасының бір бөлігі қазіргі Ллин түбегіне қонған, Десеангли немесе Ордовик тайпаларын сол аймақтан бейбіт немесе күшпен қуған болуы мүмкін деп теорияланған. Рим дәуірінің соңында және одан кейін Ленстерден келген ирландтар…

Бесінші ғасырғы Кантиорикс жазуы, қазір Пенмахно шіркеуінде сақталған, осы атаудың ең ерте жазбасы болып көрінеді. Неолиттік орындарында, мысалы, Лланфаетлу маңында 6000 жыл бұрын қазылған ұзын үй сияқты, кремнийден жасалған құралдар табылған. Гвиненд пен Англсидегі адам қызметінің басқа мысалдары Англсидегі Брин Селли Дду сияқты, 5000 жыл бұрын кезең-кезеңмен салынған орындарда кездеседі. Мыңжылдықтар бұрынғы қола дәуірінен археологиялық жарылыстарда Артог қазандығы (б.з.д. 1100 жылы Мерионет шекарасының жанында табылған қола қазан), сондай-ақ «Наннауи шелек» (Даурис шелегіне ұқсас) табылған. Сонымен қатар, Моэль Хебог қалқаны да 3000 жыл бұрынғы (Рхид-и-Горс мысалына ұқсас) және жақында Траусфайнидд тостағаны, б.з.д. 100 жыл мен 75 жыл аралығында маңыздай және сыра ішу үшін қолданылған. Гвинендтегі ерте қоныстардың мысалдары – Ллансадвренге жақын Брин-Эрр, Англси, қазір Сент-Фаганс Ұлттық Тарих мұражайында сақталған, және Ллин түбегіндегі келттік бекініс Гарн Бодуан. Темір дәуіріндегі бекіністер Римнің Британияны жаулап алуынан кейін де пайдаланыла берді, Ллиндегі «Буан қамалы» (Гарн Бодуан) жетінші ғасырға дейін бекітілгені туралы жазбалар бар. Рим дәуірінде Рим империясының барлық жерінде, сондай-ақ ғасырлар бойы Уэльс пен Англияда жаңа жолдар мен бекіністер салынды. Уэльстік мысалдардың ішінде Англсидегі Каер Гиби (бекініс) және Гвинендтегі Каернарфондағы Сегонтиум бар. Уэльсте христиан дінінің қалыптасуы жаңа дәуірдің басталуына әкелді; римдіктер шіркеулері бар қалалар салып, губернаторларды тағайындады. Рим империясының қол астындағы Британияның ғасырларында жаңа саяси құрылымдар құрылды. Гвиненд бритондық патшалығы бесінші ғасырда құрылды және ол осы бритондық мемлекеттердің ең тұрақтысы болып шықты, он үшінші ғасырдың соңына дейін сақталды. Гвиненд патшалығының танымал ұрпақтары Оуайн Глиндүр, Уэльс принці, сондай-ақ Берейннің Катеринасы арқылы Салусбери әулеті. Аталған тұлғалар Пенминдд әулетінің Тюдорларымен байланысты болуы мүмкін. Тюдорлар бұрынғы ағылшын корольдік үйі Тюдордың ата-бабалары және атаулары болды, олар Уэльстік Маредд ап Тюдордан тараған. Тюдорлар әулеті Стюарт әулетінің ата-бабалары болды, ал Стюарттар еуропалық Якобит әулетін құрды, олардың құрамына Ұлыбритания, Ирландия, Франция, Германия, Италия және Еуропа құрлығының басқа елдеріндегі, сондай-ақ бүкіл әлемдегі тікелей ұрпақтары кіреді.

Кунедда және оның ұлдары

Бұл аймақ латын тілінде Венедотия деп аталды. Атау бастапқыда Англсидегі белгілі бір ирландтық колониясына қатысты болған, бірақ 5 ғасырға қарай Солтүстік Уэльстегі ирландтық қоныс аударушылардың барлығын атау үшін қолданыла бастады. 9 ғасыр монахы және жылнамашы Неннийдің мәлімдемесіне сәйкес, Римнің шығуы Солтүстік Уэльсті қорғансыз қалдырды және Ман аралы мен Ирландиядан келген шабуылшылардың күшейе берген шабуылдарына ұшырады. Бұл жағдай Кунедданы, оның ұлдарын және олардың серіктерін 5 ғасырдың ортасында Манау Годдиннен (қазіргі Клакманнаншир) көшіріп, Солтүстік Уэльсті қорғауға және аймақты римдік-британдық билікке қайтаруға итермеледі. Олардың басып алушыларды ығыстыру үшін шақырылғаны ма, әлде өздері шабуылшылар болғаны белгісіз. Профессор Джон Дэвис айтқандай, "ерте Гвинендке бритондық, тіпті римдік рух тән". Дегенмен, Гвиненд пен Уэльстің басқа жерлерінде римдік саяси, әлеуметтік және діни дәстүрлер мен институттар тез тасталды. Римдік білім жоғалды, өйткені римдік-британдықтар ақша экономикасына тәуелді болмайтын, кірпіш пен ерітіндіні пайдаланатын архитектуралық техникалар және тіпті дөңгелекті керамика өндірісінде қолдану сияқты қарапайым білімдерді қамтитын, әскериленген, жартылай тайпалық қоғамға көшті. Ол қабілетті әскери жетекші, импульсивті және жомарт адам ретінде танымал болды. Кейбір ескі әңгімелерде ол алғашқы Эйстеддфодты өткізген деп есептеледі, сондай-ақ ол замандас христиан жазушысы Гилдаспен (оны бритондық тілінде "Принц-ит" дегенді білдіретін Маглокунус деп атаған) жасаған күнәлары үшін айыпталған бес кельт британ патшасының бірі болды. Гилдас Мейлгвонды "аралдың айдаһары" деп сипаттады, бұл атақ болуы мүмкін, бірақ ол бес британ патшасының ең қуаттысы ретінде нақты айтылды. "Сен – мен жазған соңғысы, бірақ біріншісі және зұлымдыққа ең үлкені, қабілеті жағынан да, зұлымдық жағынан да көп, беруде жомарт, бірақ күнәде де кеңпейіл, соғыста күшті, бірақ жаныңды жоюға одан да күшті". Мейлгвон 547 жылы обадан қайтыс болды, бірақ оның өліміне туыстары кек қайтарды, Арфон жағалауын қиратты. Рун қарсы шабуыл жасап, қазіргі Оңтүстік және Орталық Шотландиядағы жауларының жерлеріне осылайша жаза берді. Бұл әскерлердің ұзақ қашықтыққа жүргені олардың Ирландия теңізі арқылы өтіп кеткенін көрсетеді, бірақ сол кезде (550 шамасында) Солтүстік Англияның барлығы дерлік бритондық билік астында болғандықтан, оның әскері Strathclyde жерімен өтіп кеткен болуы мүмкін. Рун Гвинендке қайтып келді, ал оның билігінің қалған бөлігі, көптеген жағдайларда, Элидирдің туыстары оған қарсы жаңадан шабуыл жасағанға дейін оқиғасыз болды, нәтижесінде Рун қаза тапты. Оның орнын 586 жылы ұлы немесе кейбір деректерде інісі Бели ап Рун бағындырды. Ертедегі патшалардың ең қуаттыларының бірі Кадуаллон ап Кадфан (шамамен 624-634 жж.), Яго ап Белидің немересі болды. Ол бастапқыда апатты Нортумбрияға қарсы науқанға қатысты, бірнеше эпикалық жеңілістерден кейін ол алдымен Англсиге, содан кейін Пффин аралына, содан кейін Ирландия теңізі арқылы Дублинге жер аударылды, онда Гвинендтен көптеген патшалық босқындар баспана тапқан. Барлығы жоғалған сияқты көрінді, бірақ Кадуаллон (Мейген) орасан зор әскер жинады және Гернсиде қысқа уақыттан кейін Дюмнонияға шабуыл жасап, Мерсия шабуылынан зардап шеккен Батыс Уэльсті жеңілдетті және Мерсияның пұтқа табынушы Пендасын Нортумбрияға қарсы одаққа мәжбүр етті. Жаңа күшпен Кадуаллон Нортумбриялық жауларына қайта оралды, олардың әскерлерін жеңіп, бірнеше патшаларын өлтірді. Бұл қаһарлы науқанда оның әскерлері Нортумбрияны қиратты, 633 жылы Йоркті басып алып, тонады және қысқа уақытқа патшалықты бақылауға алды. [H]e әйелдерге де, балалардың кінәсіз жасына да рақым етпеді, оларды жауыздықпен азаптап өлтірді, ұзақ уақыт бойы бүкіл елін қиратты және Британия шекарасындағы ағылшындардың барлық руын жоюға шешім қабылдады. Алайда, бұл дүрбелең оқиғалардың әсері ұзаққа созылмайды, өйткені ол 634 жылы Хадриан қабырғасына жақын жердегі шайқаста, Хевнфилд шайқасында қаза тапты. Тюдорлар және Англияның Генри VII, әсіресе, Кадуладрдан "жиырма екінші дәрежеде" шыққан деп мәлімдеді және ол (Гарри Тюдор) Босворт даласындағы шайқаста өзінің "Қызыл айдаһар" байрағын көтерді. Бұл шабуылдар елге қатты зиян келтірді, бірақ Гвиненд үшін бақытымызға орай, викингтердің құрбандары Уэльске ғана шектелмеді. Кунедда әулеті – Кунедданың тікелей ұрпақтары белгілі – 825 жылы Гивел ап Родри Молуиногтың қайтысымен еркек желісінде тоқтап қалды және Джон Эдвард Ллойд айтқандай, "біреу Гвиненд тағына ие болды". Бұл "біреу", Гвинендтің келесі патшасы Мерфин "Фрих" (Мерфин "Көктемгі") болды. Мерфин Нест ферх Каделлге үйленді, ол Поуис патшасы Кинген ап Каделлдің қарындасы немесе қызы болды, Гвертерион әулетінен, және Англсидегі басты сарайының атымен аталатын Аберфрау әулетін құрды. Шотландияның оңтүстігі мен Англияның солтүстігіндегі бритондықтардан сақталған жазбалар жоқ және Мерфин Фрих осы аңыздардың көп бөлігін және оның тегін солтүстік Уэльске келгенде әкелгені әбден мүмкін. Оның сарайында солтүстіктің барлық білімі жиналып, оның және оның ұлының билігі кезінде жазылған болуы ықтимал. Родри Ұлы (844-878), Мерфин Фрих пен Нест ферх Каделлдің ұлы, анасының ағасы 855 жылы Римге қажылыққа барып қайтыс болғаннан кейін Поуисті өзінің мемлекетіне қосып алды. Кейінірек ол Сейсиллуг патшасы Гугонның қарындасы Ангхарад ферх Меуригке үйленді. Гугон 872 жылы мұрагерсіз қайтыс болғанда, Родри патшалыққа қараушы болып тағайындалды және өзінің ұлы Каделл ап Родриді тәуелді патша ретінде орнатуға қол жеткізді. Осылайша, ол Кунедда заманынан бері Уэльстің көп бөлігін бақылауға алған алғашқы билеуші болды. Родридің табысы мен оның ұлдары арасындағы Анараудтың үстемдігі Аберфрау әулеті Поуис және Дехейбарт сияқты қуатты Уэльс лордтарының барлығынан жоғары тұратынын мәлімдеді. Әулет Родри Ұлының барлық Уэльсті бағындырған өміріндегі ұрпақтарының ең үлкен желісі екенін мәлімдеді. Груффуд ап Кинанның өмірбаяны латын тілінде жазылған және Уэльстің сыртындағы кең аудиторияға арналған. Бұл мәлімдеменің маңызы Аберфрау әулеті Уэльстегі өзінің позициясы үшін ағылшын патшасына қарыз емес екендігі және олар Уэльсте "тегі арқылы абсолютті құқықпен" билікке ие екендігін көрсетті, деп жазды тарихшы Джон Дэвис. Англияның 1066 жылы нормандық жаулап алуынан кейін нормандар Гвинендтің шығыс шекарасына қысым көрсетуді бастады. Оларға Дехейбарт патшасы Риис ап Оуайнның 1075 жылы өздерінің екінші туысы Бледдин ап Кинфын өлтіруінен туған ішкі қайтармалар көмектесті. 1081 жылы Минид Карн шайқасынан кейін Груффуд одақ туралы уәдемен тұзаққа түсті, бірақ Честер графы Хью д'Авраншеспен ұсталды. Сонымен қатар, Гервей өзінің рухани және уақыттық билігіне қарсы тұрғандай көрінетін прихожандарды үнемі анафемаға ұшыратты. Норвегиялықтар Пффин аралының жағалауында пайда болды және одан кейін болған шайқаста, Англси шұғаласы шайқасы деп белгіленген, Магнус Шрусбери графына көзден өткізіп өлтірді. Норвегиялықтар келгендей тез және түсініксіз кетіп қалды, нормандық армияны әлсіз және әлсіз қалдырды. Оуайн ап Эдвин өзінің одақтасы Трахадан жеңілгеннен кейін Честерге адалдығын ауыстырды...

Әскери

Сэр Джон Эдвард Ллойдтың пікірінше, Уэльстегі әскери науқандардың қиындықтары 20 жылдық нормандық басып алу кезінде аңғарылды. Егер қорғаушы кез келген жолды кесіп, кез келген өзен арқылы өтуді немесе тау жолын бақылай алса, сондай-ақ Уэльс төңірегіндегі жағалауды өз бақылауында ұстаса, онда Уэльсте ұзақ мерзімді әскери науқан жүргізудің қаупі тым жоғары еді.

Әкімшілік

Ерте заманда Гвинед (немесе Венедотия) Честерден басқарылған болуы мүмкін, бұл қазіргі Уэльс принсі, Честер графының қосалқы титулында көрсетілген. Бұл жер 812 жылы молния шарпып қиратылған, 822 жылы сакстар қайта салып, одан кейін тағы да қиратқан. Соңынан Англсидегі Аберфрау негізгі билік ортасы болды, бірақ Груффид ап Лливелиннің Руддландтағы сарайы сияқты ерекшеліктер де болды. Дегенмен, ағылшын флоты күшейген сайын, әсіресе Ирландияның нормандар тарапынан жаулануы басталғаннан кейін, оны қорғау мүмкін болмай қалды. Шамамен 1200 жылдан 1283 жылға дейін Абергвингрегин немесе жай ғана "Абер" деп аталатын (Англия тажы оны жаулап алғаннан кейін қабылдаған, ағылшынша қысқартылған түрі) Менай бұғазының жағалауындағы "Сноудон әміршісінің" жаңа отбасылық үйіне айналды. Уэльс ледиі Джоан 1237 жылы, Даффид ап Лливелин 1246 жылы, ал Уэльс принці Лливелин ап Груффудтың әйелі, Элеонора де Монфорт, Уэльс ледиі ("Tywysog Cymru" – қазіргі уэльс тілінде) 1282 жылдың 19 маусымында қызы Гвенллианды дүниеге келтіріп қайтыс болды. Патшалық резиденция 1283 жылдың басында ағылшын тажы тарапынан басып алынып, иемденілді. Аберфраудың Солтүстік Уэльстегі дәстүрлі ықпал аймағына олардың ертедегі билік ортасы ретінде Англеси аралы (Йнс Мон), Гвинед Уч Конви (Конвиден жоғары Гвинед немесе Жоғарғы Гвинед) және Перфедвалд (Орталық Ел), сондай-ақ Гвинед Ис Конви (Конвиден төмен Гвинед немесе Төменгі Гвинед) кірді. Вассалдық немесе жаулап алу арқылы, сондай-ақ Цередигион, Повис Фадог және Повис Венвинвин сияқты шекара ақсүйектерінен тартып алынған жерлерді қайтарып алу арқылы қосымша жерлер иеленілді. Алайда, бұл аймақтар Гвинедке қосымша саналды, ешқашан оның құрамына кірген жоқ. Гвинед дәстүрлі түрде табиғатты шекара ретінде пайдалану үшін бөлінген, Конви және Ди өзендері аймақтарға қатысты жерлерді анықтау үшін қолданылған.

Мұра

Эдуардтың жаулап алуынан кейін, Гвинедтің нағыз жерлері Англси, Кернарфоншир, Мерионетшир, Денбигшир және Флинтшир аймақтары арасында бөлісті. 1994 жылғы (Уэльс) жергілікті басқару актісімен құрылған қазіргі Гвинедтің бас аймағына Англси енбейді.