Кіріспе

Дене жазасының түрі. Бірік – қайын бұтағымен жасалатын дене жазасының бір түрі. Әдетте, жазаланатын адамның жалаңаш қалыңшасына қолданылады, бірақ кейде арқасына және/немесе иығына да қолданылуы мүмкін.

Орындау

Біркеш таяқ (көбінесе "біркеш" деп қысқартылады) – дене жазасын беру үшін қолданылатын құралды құруға арналған жапырақсыз бұтақтардың жиынтығы. Атынан көрініп тұрғандай, біркеш таяқ бір таяқ емес және міндетті түрде қайың бұтақтарынан жасалмайды, сонымен қатар иілгіш, мықты және тегіс талдар мен бұталардың, мысалы, жалбыздан жасалуы мүмкін. Жылқықұм таяғы ерекше ауыртады; 1960 және 1970 жылдары Мэн аралында – Еуропада біркеш сот жазасы ретінде соңғы қолданылған жерде – төрт немесе бес жылқықұм таяғынан жасалған жиынтық қолданылды. Біркештің ауырлығын анықтайтын тағы бір фактор – оның мөлшері, яғни ұзындығы, салмағы және бұтақтарының саны. Кейбір түзету мекемелерінде бірнеше нұсқасы қолданылды, оларға көбінесе есімдер берілді. Мысалы, Дартмур түрмесінде 16 жастан асқан қылмыскерлерді жазалау үшін қолданылатын құрал, салмағы шамамен және ұзындығы болған, "аға біркеш" деп аталды. 1860 жылдары Корольдік теңіз флоты жас теңізшілерге тоғыз құйрықты қамшыны қолданудан бас тартты. Қамшы түрмелерде қолданылуынан жаман танымал болды және оны бай топтар мектепте жазалауға көбірек бейім болған біркешпен алмастырды. Соған қатар, азаматтық сот жүйесі теңіз флотының үлгісін ұстанды және бұрын қамшы немесе тоғыз құйрықты қамшы қолданылған балалар мен жас жігіттерді сот арқылы дене жазалау үшін біркештерге көшті. Теңіз флотының біркештерін стандартизациялау үшін Адмиралтейство әр ірі кемежайда сақталған "үлгілі біркеш" (сондай-ақ "үлгілі таяқ") деп аталатын үлгілер жасады, өйткені біркештерді құрлықтан көп мөлшерде сатып алу қажет болды. "Сот біркеші" термині көбінесе сот шешімімен жазалау үшін қолданылатын қатаң түрді, әсіресе Мэн жылқықұм біркешін білдіреді. 1951 жылғы меморандум (бұрынғы тәжірибені растайтын болса) Ұлыбританияның барлық ерлер түрмелеріне Оңтүстік Лондондағы Уандсворт түрмесіндегі ұлттық қоймадан ғана біркештерді (және тоғыз құйрықты қамшыларды) пайдалануға бұйрық берді. Олар түрмедегі тәртіпті сақтау үшін қажет болған кезде түрмеге үш данадан жіберілгенге дейін "мұқият" тексерілуі керек болды. Керісінше, "Этон біркеші" термині кішкентай қайың бұтақтарынан жасалған мектеп біркешіне қатысты қолданылады.

Орны

Егер жаза тағайындалатын адам кішкентай бала болса ғана, оны өтініш берушінің тізесіне қарай жазалау мүмкін еді. Әйтпесе, бала орындық сияқты затқа иеліп отырылған. Сот жазаларында, егер жазаға тартылатын адам тым көп қимылдаса немесе қашуға тырысса, оны байлап қоюға болады. Кейбір түрмелер мен түзету мекемелерінде қайыңмен жазалау үшін арнайы ағаштан жасалған құрал – «қайың есегі» немесе «қайың пониі» жасалған. Нақты ережелер болмағандықтан, түрмелер мен полиция бөлімдері жасөспірімдер мен ересектерге жаза беру үшін әртүрлі атаулармен көптеген әртүрлі құрылғыларды ойлап тапты, бейімдеді және қолданды. Кейбір үлгілерде басқа құралдарды қолдану үшін тік немесе еңкейген күйде болуға мүмкіндік болды. Мектеп тәртібінен белгілі бір қарапайым жағдай – «жылқыға міну», онда жазаланатын адамның қолы басқа адамның (мысалы, сыныптасының) арқасынан немесе екі немесе одан да көп әріптесінің иығынан ұсталады. Алайда, Итон колледжі мен осыған ұқсас мектептерде жазаға тартылатын адам арнайы ағаш блокқа тізе бүгіп отыратын. Қылмыскерлерді қозғалмайтын етіп ұстау үшін тағы бір құрылғы – Шотландияда қолданылатын, екі тесігі бар кесте, оған қылмыскердің қолы салынып, қалған бөлігі бос және байланбаған қалдырылатын. Қылмыскердің аяқтары байланып, белден жоғары жабылатын. Қандай жағдай болмасын, жыныстық мүшелердің артқы бөлігіне тимеу үшін (мысалы, жазаға тартылатын адамның аяқтары бірге ұсталуын қамтамасыз ету арқылы) сақ болу қажет.

Тарих

Бұл 19-ғасырдың ортасына дейін Еуропадағы ең көп таралған мектеп және сот жазасы болды, содан кейін сабау кеңінен танымал болды. Кейбір деректер бойынша, тіпті кейбір түрмелерде қайыңға қарағанда, тоғыз құйрықты мысықтың ұруынан да аз қорқыныш болған. Қайың әрқашан жалаңаш жамбасқа (Континенттегідей) қолданылды, бұл әдетте ұлдарға (баланың мысығы сияқты, сондай-ақ жалаңаш артқы жағына) тиетін қорлық, ал ересектерге арқасына немесе иығына "ересектерге" арналған мысық; 20-шы ғасырда судьялар мысыққа қарағанда қайыңды жиірек тағайындады, тіпті зорлық-зомбылықпен тонау үшін де (ағылшын материгінде қолданудың соңғы онжылдықтарында ересектерге сот жазасы тағайындалған жалғыз қылмыс). Қайың француз төңкерісінде де болды. Төңкерістің бір көшбасшысы, Анн Жозеф Теройн де Мерикур, ақылдан адасып, көпшілік алдындағы қорлаудан кейін психиатриялық ауруханада өмірін аяқтады. 1793 жылдың 31 мамырында Якобин әйелдері оны ұстап алды, киімсіз қалдырды және Тюильри саябағында жалаңаш жамбасына дүре соқты. 20-ғасырдағы Ұлыбританиядағы соттағы қайың көбінесе ересек еркектерге қатысты ауыр жаза ретінде емес, еркек жасөспірімдерге, әдетте ұсақ ұрлық үшін жеңіл жаза ретінде қолданылды. Бұл Англия мен Уэльсте 14 жасқа дейінгі, ал Шотландияда 16 жасқа дейінгі ұлдарға қатысты. Бұл жасөспірімдерге арналған нұсқада қайың әлдеқайда жеңіл және кішкентай болды, ал қайыңды полиция қызметкері жеке түрде, әдетте сот отырысынан кейін сот ғимаратындағы бөлмеде немесе жақын полиция бөлімшесінде орындады. Льюис Кэрроллдың 1853 жылғы "Екі бауыр" атты ерте шығармасында: "О, егер мен қайтадан Твайфорд мектебінде болсам, қайыңнан қорқып сабақ алсам ғой!" деп өкінеді, өйткені оның садистік бауыры оны балық аулау үшін жем ретінде пайдаланады. Бүгінде қайың сот жазасы ретінде сирек қолданылады, сонымен қатар балаларды жазалау үшін де көбінесе тоқтатылды. Ұлыбританияда 1948 жылы кәмелетке толмағандар мен ересектерге сот жазасы ретінде қайыңды қолдану тоқтатылды, бірақ ол 1962 жылға дейін түрме тәртібін бұзғандарға жаза ретінде сақталды. Біршинг пен тоғыз құйрықты мысық жазасы Солтүстік Ирландияда 1940-шы жылдарға дейін қолданыла берді. Мэн аралы 1976 жылға дейін жас қылмыскерлерді қайыңмен ұруды жалғастыра отырып, көптеген дау-дамай тудырды. Қайың Гернси мен Джерсидегі Канал аралдарында 1960 жылдардың ортасына дейін жасөспірімдерді жазалау үшін де қолданылды. Тринидад пен Тобагода 1953 жылғы "Дене жазасы туралы" заңға сәйкес, Жоғарғы сот ер адамдарға басқа жазадан басқа (көбінесе бас бостандығынан айырумен қатар) "жарақат" түрінде дене жазасын қолдануға рұқсат береді, яғни тоғыз құйрықты мысықпен (теріден жасалған) немесе тамаринд, қайың немесе басқа да бұтақтардан жасалған "қамшымен" ұруға рұқсат береді, сондай-ақ президент басқа да құралдарды бекітуге құқылы; 2000 жылы ең төменгі жас 16-дан 18-ге дейін көтерілді, яғни ересек болу шегі. Қазіргі таңда қайыңды ресми түрде қолданатын жалғыз ел болуы мүмкін.

Жазалау емес мақсаттар

Скандинавия, Балтық елдері, Ресей және Финляндияда саунада немесе баняда массаж жасау, қан айналымын жақсарту және тері тесіктерін ашу мақсатымен денеге ылғалданған қайың бұтақтарымен ұру дәстүрі бар. Бұтақтарды мұқият таңдайды және жапырақтарын жұлып тастамайды, ал қолдану алдында оларды ыстық суға салып жұмсартады. Бұтақтармен ұрылғанда жағымды күйдіреу сезімі пайда болады, бірақ көбінесе ауыртпайды.