Кіріспе
Ағын судың және/немесе массалық қозғалыстың топыраққа күшті әсер етіп, эрозияға ұшыратуынан пайда болатын жер бедері. Бұл жер бедері ағын судың, массалық қозғалыстың немесе көбінесе олардың бірігіп топырақ немесе басқа да эрозияға оңай ұшырайтын материалды эрозиялауынан пайда болады, әдетте төбелердің беткейлерінде, өзендердің су тасқынындағы жазықтарында немесе террасаларда кездеседі. Құлақтар үлкен арықтарға немесе кішкентай шатқалдарға ұқсайды, бірақ тереңдігі мен ені бірнеше метрден ондаған метрге жетеді, және айқын "бас жартасы" немесе "бас қабырғасы" бар, сондай-ақ эрозия үстіртке қарай (яғни ағысқа қарсы) дамиды. Құлақтар көбінесе үзіліссіз немесе уақытша су ағынымен байланысты, әдетте жергілікті аудандағы қарқынды немесе ұзақ жауын-шашын немесе қардың еруімен байланысты болады. Егістік жерлердегі төбелердің беткейлерінде (әдетте көлбеу) егіс шаруашылығы практикасы құлақтардың пайда болуына және дамуына себеп болуы мүмкін, ал жайылымдарда өсімдік жамылғысын алып тастау және мал өсіруге байланысты табиғи эрозиялық формалардан құлақтар тез дамиды.
the landform
A gully is a landform created by running water, mass movement, or commonly a combination of both eroding sharply into soil or other relatively erodible material, typically on a hillside or in river floodplains or terraces. Gullies resemble large ditches or small valleys, but are metres to tens of metres in depth and width, are characterized by a distinct 'headscarp' or 'headwall' and progress by headward (i. e. upstream) erosion. Gullies are commonly related to intermittent or ephemeral water flow, usually associated with localised intense or protracted rainfall events or snowmelt. Gullies can be formed and accelerated by cultivation practices on hillslopes (often gentle gradients) in farmland, and they can develop rapidly in rangelands from existing natural erosion forms subject to vegetative cover removal and livestock activity.
Этимология
Бұл терминнің ең алғашқы қолданылуы 1657 жылдан бастап белгілі. Ол француз тіліндегі "гуле" сөзінің кішіртілген түрі – "гулет" сөзінен шыққан, ол "жұтқыншақ" дегенді білдіреді. Бұл термин сол кезде қолданылған пышақ түрінің – "гулли" пышағының атымен байланысты болуы мүмкін. Су эрозиясы тік беткейлерде эрозиялық қысым, шашырау, тозу және материал тасымалдану себепті жиі кездеседі. Беткейдің сипаттамалары, мысалы, ұзындығы және беткей ұзындығына пропорционалды шамалары, топырақ эрозиясына әсер етеді. Нигерияның оңтүстік-шығысындағы жер бедері мен топырақ эрозиясы арасында оң корреляция бар. Топографияның үш түрі бар: таулар, куэста ландшафтары және жазықтар мен төмендіктер. Тұрақты литологиясы бар биік жерлер бұлақтардың пайда болуын болдырмайды, бірақ қарқынды су ағынына мүмкіндік береді, ал сынып қанатын құмтастардан тұратын биік жерлер эрозияға көбірек бейім.
Құрылысы мен салдары
Галли эрозиясы әртүрлі және біріктірілген процестер арқылы дамуы мүмкін. Эрозия процестеріне су ағынымен тіліну және жағалау эрозиясы, қаныққан немесе қанықпаған жағалау немесе қабырға материалдарының жаппай жылжуы, жер асты суларының үстіңгі материалды сіңіруі, дисперсивті топырақтағы топырақ құбырларының немесе туннельдердің құлауы, немесе олардың түрлі деңгейде үйлесуі жатады. Өсімдік жамылғысынан айырылған, орманды жою, мал жаюдың шектен шығуы немесе басқа да себептермен тау беткейлері галли эрозиясына көбірек бейім. Далалық жерлердегі галлилер малдың немесе көлік құралдарының ізінен ағып түскен судың шоғырлануынан басталуы мүмкін. Эрозияға ұшыраған топырақ, әдетте нөсер жаңбыр кезінде, мысалы, дауылда жерден жұлынып алынғаннан кейін ағынды сумен оңай алынып кетеді. Галли ұзындығы бойынша төменгі нүктеде (яғни, ағынның басталуында) эрозия арқылы өседі. Бұл эрозия аралық ағын және топырақ құбырлары (ішкі эрозия), сондай-ақ жер бетінен ағып кету нәтижесінде пайда болуы мүмкін. Галли эрозиясы сондай-ақ жаппай жылжуды қоса алғанда, ұқсас әдістермен, галли қабырғаларына (жартастарға) әсер ету және «қосымша салалардың» (қосалқы өзеннің бір түрі) дамуы арқылы бүйірлік бағытта дамуы мүмкін. Галлилер шаруашылық жерлерінің өнімділігін төмендетіп, суағарларды тұншықтырып, судың сапасын төмендетеді және дренаж жүйесі мен көлдерде немесе жағалау жүйелерінде судың сапасын нашарлатады. Осы себепті, геоморфология және топырақ ғылымы салаларында галлилерді зерттеуге, галли эрозиясының алдын алуға, сондай-ақ галлиленген жерлерді қалпына келтіруге көп күш жұмсалады. Галлилердің пайда болуынан және одан кейінгі өзеннің төменгі ағысындағы шөгінділерден туындаған топырақ жоғалуы айтарлықтай болуы мүмкін, әсіресе дисперсияға бейім, тұрақсыз топырақ материалдарынан. Су ашық жерге бағытталғанда галли эрозиясы пайда болады, ол су ағызу желілерінің жанындағы топырақты алып тастайды. Бұл мүліктің бөлінуі, егістік жердің жоғалуы, жағдайдың нашарлауы және мүліктің құнының төмендеуі сияқты мәселелерге әкелуі мүмкін. Бұған қоса, ол шөгінділерге, су көздерінің түсіне өзгеруіне және кеміргіштерге қолайлы орта тудыруы мүмкін. Су ашық, қоршалмаған топыраққа ағып түскенде галлилер мен қыраттар пайда болады, олар тау жыныстарын және топырақты эрозиялайды. Су ашық жер бетімен ағып өткенде топырақты эрозиялайды немесе ығыстырады, нәтижесінде шағын арналар (құрғақ арналар) пайда болады. Гравитацияның әсерімен жарылыс эрозиясы төмен қарай беткейде пайда болады, тік беткейлерде су ағыны күшейеді. Құмды жерлер көбінесе жаңбырлы айларда жиі кездесетін құрғақ арналардан зардап шегеді. Топырақ эрозиясы жалғасқанда, ұзақ уақыт бойы назардан тыс қалған құрғақ арналар галлиге айналады, олар қалыңдайды және кеңейеді. Нигерияның Кадуна штатындағы Зария қаласында SRTM деректері, топырақ үлгілері, жауын-шашын деректері және спутниктік суреттерді пайдалана отырып, галли эрозиясына әсер ететін факторлар зерттелді. Алынған нәтижелерге сәйкес, галли эрозиясына ең көп әсер еткен факторлар – беткейдің бұрышы (56%) және жауын-шашын (26%), жер жамылғысы (12%) және топырақ (6%) болды. Зерттеу топырақ жоғалуына нақты бір компоненттің елеулі әсер еткеніне қорытынды жасады.
Құрлардың әсері
Қоршаған ортадағы шағырлардың (құламалардың) әсерін бағалауға келмейді. Шағырлардың (құламалардың) салдарынан құнарлы егістік жерлердің жоғалуы – ауыр экологиялық мәселе, ол егін сапасын төмендетіп, аштық пен азық-түлік жетіспеушілігіне алып келуі мүмкін. Бұл сонымен қатар топырақтың органикалық құрамын азайтады, бұл өсімдіктердің тірі қалуына әсер етеді. Егістіктерден шайылып кеткен заттар өзендерге, арналарға немесе бос жатқан жерлерге түсіп, эрозия экожүйені ластайды. Халық санының өсуі және жерге деген қажеттіліктің артуы табиғи ормандарға қол сұғып, табиғи экожүйеге қауіп келтіреді. Сондай-ақ, үйлер, электр тіректері және су құбырлары сияқты маңызды мүліктер де қирап бұзылады.
Құрлысудың алдын алу
Тиімді жер басқару техникалары арықтардың пайда болуын болдырмауға көмектеседі. Бұл техникаларға дренаж желілері бойындағы өсімдік жамылғысын сақтау, су көлемін арттыру, дренаж желілерін жеке жер кластарына бөлу, топырақ эрозиясын тоқтату, зиянды жәндіктердің таралуын болдырмау, су ағынын тегіс тарату, топырақтағы органикалық заттар деңгейін жоғары ұстау және тым көп өңдеуден аулақ болу кіреді. Бұл шаралар судың біркелкі сіңуін және тығыз өсімдік жамылғысын қамтамасыз етеді. Осы шолудың мақсаты – бұрынғы зерттеулерден алынған мәліметтерді біріктіре отырып, арықтардың алдын алу және басқарудың тиімді техникаларына пайдалы үлес қосу. Жерді пайдалану жолдарын өзгерту, су мен топырақты сақтау немесе су жиналатын жерлерде нақты шаралар қолдану арқылы арықтардың пайда болуын тоқтатуға болады. Өсімдік қалдықтары мен басқа да өсімдік тосқауылдары эрозияны тоқтатуға мүмкіндік береді, бірақ олардың тиімділігі шектеулі. Биофизикалық орта, жер бедері, климат және геоморфология – арықтардың алдын алу және бақылауға әсер ететін сыртқы факторлардың мысалдары.
Құрларды тұрақтандыру
Шұңқырларды тоқтату, шөгінділердің жиналуын және өсімдіктердің қайта өсуін азайту үшін, оларды тұрақтандыру су ағынын өзгертуді қажет етеді. Суды табиғи деңгейден түрлі құрылымдар арқылы – тамшы құрылымдары, құбыр құрылымдары, шөптен жасалған арналар және тас арналар сияқты – шұңқырдың түбіне қауіпсіз түрде жеткізуге болады. Тік беткейлі шұңқырларда құрылымдық өзгерістер қажет болуы мүмкін. Өсімдіктер тегіс беткейлерге шөгінділер жиналғанда қайтадан өсе алады. Толық қалпына келтіру аяқталғанша зақымдалған аймақтарды қоршау қажет.
Нигерияның шығысындағы арықтарды қалпына келтіру
Шығыс Нигерияның халқы мен экологиясы арық эрозиясынан қатты зардап шегуде. 370 отбасыны және тоғыз тәуекел аймағын қамтыған зерттеу жобасы аймақтағы арық эрозиясы мәселелерін бағалады. Нәтижелерге сәйкес, ең маңызды проблема – биологиялық әртүрліліктің жоғалуы, ал мүліктерге, жолдарға және жаяу жолдарға келтірілген зиян ең аз маңызды мәселе деп саналды. Бұл зардап шеккен адамдар арасындағы бағалаулардың айқын ерекшелігін көрсетеді, соның салдарынан ұзақ мерзімді жөндеу шараларын қабылдау қажет. Зерттеу топырақ жоғалуын азайтуды, экологиялық мәселелер туралы халықтың білімін арттыруды, экологиялық заңнаманы қабылдауды және тұрғындарға олардың төтеп беру қабілетін арттыру үшін қаржылай көмек беруді ұсынады. Оңтүстік-Шығыс Нигериядағы Агулу Нанкада арық эрозиясын тудыратын геоэкологиялық себептер зерттелді. Зерттеу арық эрозиясын басқару үшін су жиналатын алаптарды басқару және геотехникалық талдауға бағытталған. Далалық жұмыстар кезінде ГИС және GPS әдістерін пайдалана отырып деректер жиналды. Зерттеуге сәйкес, арық эрозиясы кеңінен таралған, ең жоғары концентрациясы Нанка/Око аймағында байқалады. Арықтардың ұзындығы мен тереңдігінің айырмашылықтарын көрсететін сипаттамалық карта, арықтардың осалдығын және эрозия қаупіне жедел назар аудару қажеттігін көрсетіп тұр.
Жасанды арықтар
Адамның әр түрлі қызметтері арықтардың пайда болуына немесе кеңеюіне себеп болуы мүмкін. Жасанды арықтар гидравликалық кен өндіру кезінде, алтын немесе қалайы кенін алу үшін судың күшті ағындары жұмсақ аллювиалды шөгінділерге бағытталғанда пайда болады. Мұндай кен өндіру әдістерінің іздері Калифорния және Солтүстік Испания сияқты ескі алтын өндіріс аймақтарында жақсы көрінетін жер бедері ерекшеліктері болып табылады. Мысалы, Лас-Медуластағы шөлді аймақтар рим дәуірінде алтынға толы аллювиумды сумен жуу арқылы, яғни гидравликалық кен өндірудің нәтижесінде пайда болған. Көптеген су құбырлары жақын жердегі өзендерден су алып келген. Әр су құбырының астындағы жұмсақ шөгінділердің эрозиясынан үлкен арықтар қалыптасқан. Аллювиумдағы алтын ұсақтары мен шаңы су ағындарымен мұқият жуылып алынған.
Құлақты бөгеу
Құлақтардың пайда болуы – жер бетіндегі су ағынынан туындаған жергілікті эрозияның нәтижесі, көбінесе орман жамылғысы ауыл шаруашылығы үшін алынған аймақтарда, жаяу және көліктік құралдардың салдарынан жер беті топырағының тегіс емес тығыздалуы, сондай-ақ дұрыс емес жол құбырлары мен су өткізгіштерде шоғырланады. Құлақ процестерін тоқтату үшін су ресурстарын басқару, топырақты қорғау және халықтың көші-қонын ұйымдастыру қажет. Гулли эрозиясы Анамбра-Имо ойпатының Жағалау жазық құмдарында, Нанка құмдарында және Нсукка құмтасында байқалады. Ең көп зардап шегетін шөгінділер біртекті емес немесе нашар біртекті және аз таралу уақытына ие. Тұрақты шешім үшін халықты біліммен қамту маңызды, ал үкімет, демеушілер, жеке сектор және ауыл тұрғындары арасындағы ынтымақтастық аса қажет.
Марста
Марс бетіндегі шатқалдар орташа және жоғары ендіктерде кеңінен таралған, және бұл планетада байқалған ең жас құрылымдардың бірі, олардың соңғы 100 000 жылдың ішінде пайда болған болуы мүмкін. Олар Марстағы жақын геологиялық өткенде сұйық судың болғанына дәлелдің ең сенімді көрсеткіштерінің бірі болып табылады, бұл Марс жылының ең жылы күндері беттегі қар жинақтарының немесе жер астындағы мұздың сәл еруінен туындаған болуы мүмкін. Сонымен қатар, тереңде жатқан сұйық сулы горизонттардан бұлақтар арқылы ағу, кейбір Марс шатқалдарының қалыптасуына да себеп болуы мүмкін.