Кіріспе
Dungeons & Dragons (D&D) фантастикалық рөлдік ойынында айдаһарлар – бұл керемет құбылысқа жататын жандардың ең танымал түрі. Топ ретінде D&D айдаһарлары әртүрлі ойдан шығарылған және мифологиялық дереккөздерден алынған айдаһарларға негізделген. Dungeons & Dragons ойыншыларына ойындағы қиял айдаһарларымен күресуге (Tiamat олардың ең белгілісі) және тіпті "өздерінің ішкі айдаһарларын жеңуге" мүмкіндік береді. Бұл айдаһарлар, әсіресе олардың "үргендердегі экологиясы", фантастика әдебиетінің теориялық аспектілеріне әсер етеді. D&D айдаһарлары ойынға байланысты туындаған моральдық паниканың нысанасы болды. D&D-де айдаһарлар түрлі ірі, зиялы, сиқырлы, жорғалаушы жандар ретінде бейнеленеді, олардың әрқайсысы мінез-құлқының ерекшеліктерімен және қабықтарының түсімен немесе стихиялық байланысымен сипатталады. Мысалы, ең көп кездесетін айдаһар түрлерінің бірі – қызыл айдаһар, ол қызыл қабықтарымен танымал, сонымен қатар оның зұлым және ашкөз мінезімен, отты демдеу қабілетімен де ерекшеленеді. Ойында айдаһарлар көбінесе ойыншы кейіпкерлерінің қарсыластары болып табылады, бірақ кейде одақтастары немесе көмекшілері де болуы мүмкін.
In the Dungeons & Dragons (D&D) fantasy role playing game, dragons are an iconic type of monstrous creature. As a group, D&D dragons are loosely based on dragons from a wide range of fictional and mythological sources. Dungeons & Dragons allows players to fight the fictional dragons in the game (Tiamat being one of the most notable) and "slay their psychic dragons" as well. These dragons, specifically their "dungeon ecology", have implications for the literary theory of fantasy writing. D&D dragons also featured as targets of the moral panic surrounding the game. In D&D, dragons are depicted as any of various species of large, intelligent, magical, reptilian beasts, each typically defined by a combination of their demeanor and either the color of their scales or their elemental affinity. For example, a commonly presented species of dragon is the red dragon, which is named for its red scales, and known for its evil and greedy nature, as well as its ability to breathe fire. In the game, dragons are usually adversaries of player characters, and less commonly, allies or helpers.
Шолу
Қуатты және ақылды, Dungeons & Dragons-тың ойдан шығарылған айдаһарлары әдетте сиқырлы қабілеттері мен тыныс қарулары бар жорғалаушылар. Әр түрлі тұқымдары, түстерімен ерекшеленеді, күштері әртүрлі. D&D-дегі айдаһарлардың әртүрлілігіне қарамастан, айдаһарлардың барлық түрлеріне ортақ бірқатар ерекшеліктер бар. Барлық түрлер табиғи нысандарында жалпылап серптен немесе жылан тәрізді бейнеленеді. Ең жас айдаһарларды қоспағанда, олар өте үлкен болып сипатталады – әдетте кем дегенде жылқыдай үлкен, көбінесе одан да ірі. Көптеген түрлердің қанаттары бар және ұша алады, ал олардың барлығы дерлік төрт аяқты. Айдаһарлардың барлық түрлері дерлік өте ақылды (кем дегенде адам сияқты ақылды) және сөйлей алады. Айдаһарлардың барлық түрлері табиғатында сиқырлы және көптеген түрлерде бұл қасиет элементтік күштердің біріне жақындық түрінде көрінеді. Кейбір айдаһар түрлері табиғатынан сиқырлы сиқырларды орындауға қабілетті. D&D-дегі көптеген айдаһарлар өздерінің элементтік жақындықтарымен байланысты бір немесе бірнеше энергия түрлерін деммен шығаруға және осындай энергияның басқа көздерінен келген зиянға төтеп беруге ие. Кейбір айдаһарларда екі түрлі тыныс қаруы бар, әдетте біреуі ойыншы кейіпкерлеріне (от, мұз, қышқыл, найзағай және т.б.) зиян келтіретін, екіншісі әдетте зиянды емес әсерге (паралич, қайтару, шатастыру және т.б.) ие. Айдаһарлар жұмыртқа салатын жануарлар екені белгілі, ал көпшілігі өткір тістері, мүйіздері және тырнақтары бар деп сипатталады. D&D-дегі айдаһарды оның қабыршақты терісі қорғайды, оның түсі айдаһардың түріне байланысты анықталады және ол әрбір айдаһар түрінің ерекше элементтік табиғатына визуалды сілтеме ұсынады. Әр айдаһар түріне тән мінез және осы мінезден туындайтын моральдық көзқарас тән; осы факторлар жеке айдаһардың тұлғасы мен мінез-құлқының негізін құрайды. Айдаһарлар әдетте бір түрдің ішінде сыртқы келбеті немесе тұлғасы жағынан үлкен айырмашылықтармен сипатталмаса да, ерекшеліктер болуы мүмкін, әсіресе Эберрон сияқты ойынның кейбір орталарында. D&D-дегі айдаһарлар ойыншы кейіпкерлеріне қарсылық көрсету үшін жасалған қауіпті жаратылыстар ретінде бейнеленгендіктен, D&D-дегі көптеген айдаһарлар әдетте жаман болып сипатталады. Бұл түпнұсқа Dungeons & Dragons нұсқаларында (мысалы, Dungeons & Dragons "ақ қорап" жинағы (1974) және Dungeons & Dragons Basic Set) көбірек байқалады, онда тек алтын айдаһар ғана заңды жақсы деп аталды, ал қалған түстердің бәрі хаотикалық жаман (қызыл, жасыл, қара) немесе бейтарап жаман (көк, ақ) деп сипатталды. D&D-дің 2-ші, 3-ші немесе 4-ші басылымдарында айдаһарлар туралы толық ақпаратты тиісті басылымдарында Draconomicon кітабынан табуға болады, ол ойыншыларға айдаһарлар туралы қосымша ақпарат беру үшін жасалған қосымша кітап; бесінші басылымда осы тақырыпта Физбанның Айдаһарлар қазынасы бар. Бірінші басылым үшін мұндай кітап жарық көрген жоқ, бірақ Бастапқы ойында Айдаһарлар мен алыптардың мал қоры (кодталған AC10) болды.
Шығу тегі
Орта ғасыр әдебиеттанушысы Томас Хонеггер бұл "көптеген сәйкестік емес" деп есептеді, өйткені рөлдік ойынның "атының екінші бөлігінде айдаһар, ең қауіпті қарсылас" бар, себебі "эпикалық әдебиетте айдаһарды ең қауіпті жануар деп тану дәстүрлі". Бес жамандыққа бейімделген айдаһар (ақ айдаһар, қара айдаһар, жасыл айдаһар, көк айдаһар және қызыл айдаһар) және заңды жақсылыққа бейімделген алтын айдаһар (күш пен қабілеттерінің өсу ретімен) алғаш рет түпнұсқа Dungeons & Dragons "ақ қорап" жиынтығында (1974) пайда болды. Ақ айдаһар, қара айдаһар, қызыл айдаһар және мыс айдаһар Dungeons & Dragons Базалық жиынтығының (1977) қайта басылымында оралды. 1974 жылғы қорап жиынтығындағы алты айдаһар Dungeons & Dragons Basic Rulebook (1981) және 1983 жылғы Базалық жиынтықтың (1983) нұсқасында пайда болды. Бұл алты айдаһар асыл тастар айдаһарларымен (кристалл айдаһар, оникс айдаһар, нефрит айдаһар, сапфир айдаһар, рубин айдаһар және янтарь айдаһар) және айдаһар билеушілерімен (Жемшік (Ай айдаһары), барлық Хаотикалық айдаһарлардың билеушісі; Алмаз (Жұлдыз айдаһары), барлық Заңды айдаһарлардың билеушісі; Опал (Күн айдаһары), барлық Бейтарап айдаһарлардың билеушісі; және Ұлы, барлық айдаһарлардың билеушісі) Dungeons & Dragons Rules Cyclopedia (1991) кітабында пайда болды. 1974 жылғы қорап жиынтығындағы бес хаотикалық бағытталған айдаһар түрі, сондай-ақ алтын айдаһар және Greyhawk қосымшасынан келген төрт жаңа айдаһар түрі (мыс айдаһар, мыс айдаһар, қола айдаһар және күміс айдаһар) Bahamut және Tiamatпен бірге Advanced Dungeons & Dragons-тың алғашқы Monster Manual (1977) нұсқасында пайда болды. Бұрынғы бес айдаһар түрі жамандыққа бейімделген, ал соңғы бес айдаһар түрі жақсылыққа бейімделген деп көрсетілді. Он айдаһар түріне псевдонауылдық атаулар берілді: қара (draco causticus sputem), көк (draco electricus), мыс (draco impudentus gallus), қола (draco gerus bronzo), мыс (draco comes stabuli), алтын (draco orientalus sino dux), жасыл (draco chlorinous nauseous respiratorus), қызыл (draco conflagratio horriblis), күміс (draco nobilis argentum) және ақ (draco rigidus frigidus). Шығыс айдаһарлары алғашқы Fiend Folio (1981) басылымында пайда болды, оның ішінде ли лунг (жер айдаһары), лунг ванг (теңіз айдаһары), пан лунг (оралған айдаһар), шен лунг (рух айдаһары), т'иен лунг (көк айдаһары) және ю лунг (карп айдаһары) болды. Бұлт айдаһары, жұлдыз айдаһары, тұман айдаһары және көлеңке айдаһары алғашқы Monster Manual II (1983) кітабында пайда болды.
Екінші басылым
Advanced Dungeons & Dragons (AD&D) екінші басылымында айдаһарлар бірінші басылымдағы нұсқаларынан күрт өзгеріске ұшырады және сиқырға қарсы тұру қабілетімен бірге әлдеқайда қуатты болды, бағындыру ережелері алынып тасталды, ал қазір тырнақтары мен тістеуден басқа да физикалық шабуыл түрлеріне ие болды. AD&D 2-ші басылымы мен D&D 3-ші басылымы нағыз айдаһарларды үш негізгі санатқа бөлді: жамандыққа бейімделген хроматикалық айдаһарлар; жақсылыққа бейімделген металл айдаһарлар; және бейтарапқа бейімделген асыл тастар, олар сирек кездесетін және псиондық қабілеттерге ие жандар. Сонымен қатар, үш негізгі санатқа кірмейтін нағыз айдаһардың басқа да түрлері болды. Мысалы, сынап және болат айдаһарлар металл айдаһарлар сияқты көрінеді, бірақ Dungeons & Dragons әлемінде олар әртүрлі биологиялық ерекшеліктеріне байланысты металл айдаһарлардың негізгі отбасынан тыс саналады (бірақ "Фаэронның айдаһарлары" кітабында олар металл айдаһарлар ретінде тізілген). Шығыстық оқиғалардағы "өкпе айдаһарлары" немесе рух айдаһарлары да нағыз айдаһарлар болып табылады. Қара айдаһар, көк айдаһар, мыс айдаһар, қола айдаһар, мыс айдаһар, алтын айдаһар, жасыл айдаһар, қызыл айдаһар, күміс айдаһар және ақ айдаһар 1989 жылы "Advanced Dungeons & Dragons" екінші басылымында "Monstrous Compendium Volume One" жинағында пайда болды. Әншіл айдаһар және шығыс айдаһарлары – lung wang (теңіз айдаһар), pan lung (жұмбақты айдаһар), shen lung (рух айдаһар), t'ien lung (көктегі айдаһар), tun mi lung (тайфун айдаһар), yu lung (карп айдаһар), chiang ling (өзен айдаһар) және li lung (жер айдаһар) – "Monstrous Compendium Forgotten Realms Appendix" (1989) жинағында пайда болды. Сәулелі айдаһар "Spelljammer: AD&D Adventures in Space" (1989) жинағында пайда болды. Кринннің айдаһарлары, амфийлік айдаһар, астральдық айдаһар, кодрагон, отторкс айдаһар және теңіз айдаһары "Monstrous Compendium Dragonlance Appendix" (1990) жинағында пайда болды. Бұлт айдаһар, Greyhawk айдаһар, тұман айдаһар және көлеңке айдаһар "Monstrous Compendium Greyhawk Appendix" (1990) жинағында пайда болды. Адамантит айдаһар "Monstrous Compendium Outer Planes Appendix" (1991) жинағында пайда болды. Ай айдаһар, күн айдаһар және жұлдыздық айдаһар "Monstrous Compendium Spelljammer Appendix" (1991) жинағында пайда болды. Терең айдаһар "Monstrous Compendium Forgotten Realms Appendix II" (1991) жинағында пайда болды. Асыл тастар (аметист айдаһар, кристалл айдаһар, зөңгіл айдаһар, сапфир айдаһар және топаз айдаһар) алғаш рет "The Dragon" журналының 37-шы санында (1980 жылдың мамыры) және кейін "Monstrous Compendium Fiend Folio Appendix" (1992) жинағында пайда болды. Хроматикалық айдаһарлар (қара айдаһар, көк айдаһар, жасыл айдаһар, қызыл айдаһар және ақ айдаһар), асыл тастар (аметист айдаһар, кристалл айдаһар, зөңгіл айдаһар, сапфир айдаһар және топаз айдаһар), металл айдаһарлар (мыс айдаһар, қола айдаһар, мыс айдаһар, алтын айдаһар және күміс айдаһар), қоңыр айдаһар, бұлт айдаһар, терең айдаһар, сынап айдаһар, тұман айдаһар, көлеңке айдаһар, болат айдаһар және сары айдаһар "Monstrous Manual" (1993) жинағында пайда болды. Оникс айдаһар, нефрит айдаһар, рубин айдаһар және янтарь айдаһар "Monstrous Compendium Mystara Appendix" (1994) жинағында пайда болды.
Үшінші басылым
Хроматикалық айдаһарлар (қара, көк, жасыл, қызыл және ақ) және металл айдаһарлар (қола, бронза, мыс, алтын және күміс) «Монстрлар нұсқаулығының» үшінші басылымында (2000) және 3.5 «Монстрлар нұсқаулығының» қайта қаралып жаңартылған нұсқасында (2003) пайда болды. Қымбат тас айдаһарлары үшінші басылымда «Монстрлар нұсқаулығы II» кітабында жарияланды. D&D-нің үшінші басылымы айдаһарды тіршілік иелерінің бір түрі ретінде жіктемелейді, оны «көзілдіріп жорғалаушы тәрізді, көбінесе қанатты, сиқырлы немесе ерекше қабілеттері бар» деп сипаттайды. Айдаһарлар түрі бірнеше жіктемеге бөлінеді. Нағыз айдаһарлар – жасқа сай күші артатын айдаһарлар (ұйрымнан ұлы ұйрымға дейін). Кіші айдаһарлар жас санаты бойынша дамымайды және нағыз айдаһарлардың барлық қабілеттерінен мүресіз болуы мүмкін. Кіші айдаһарлардың мысалдары – айдаһар тасбақалары және виверндар. Айдаһар түріне жататын басқа тіршілік иелеріне драктер, фелдрактер, элементтік драктер, жер құрттары, линормалар және урмалар кіреді.
Төртінші басылым
D&D 4-ші басылымымен айдаһарлардың жіктелуі өзгерді: хроматикалық айдаһарлар енді қатаң түрде жаман емес, ал металл айдаһарлар міндетті түрде жақсы емес болып шықты. Сонымен қатар, бірнеше жаңа категория пайда болды (бірақ асыл тастар айдаһарлары қайтадан енгізілмеді): "жазықтық айдаһарлары", олар Материалдық жазықтықтан өзге жазықтықта өмір сүргендіктен өзгерген айдаһарлар ретінде сипатталады, "апат айдаһарлары", олар табиғи апаттардың сипаттарын қабылдайды, хаостық зұлымдық пен хаостың өзі үшін тудырады, және "қырыққан айдаһарлар". Бес хроматикалық айдаһар түрі (қара, көк, жасыл, қызыл және ақ) 2008 жылғы "Жаңалықтар жинағының" төртінші басылымында жас, ересек, үлкен және ежелгі түрлерінде келтірілген. Хроматикалық айдаһарлар "Драконокон: Хроматикалық айдаһарлар" кітабында қайтадан ұсынылды. Бұл қосымшаға тағы үш хроматикалық айдаһар түрі енді: қоңыр айдаһар (құм айдаһары деп те аталады), сұр айдаһар (тісті айдаһар деп те аталады) және күлгін айдаһар (терең айдаһар деп те аталады). Адамтайнды айдаһар, мыс айдаһар, алтын айдаһар, темір айдаһар және күміс айдаһар 2009 жылғы "Жаңалықтар жинағы 2"-де пайда болды. Металл айдаһарлар "Жаңалықтар жинағы 2" және "Драконокон: Металл айдаһарлар" кітаптарында ұсынылған. Апат айдаһарлары "Жаңалықтар жинағы 3"-те ұсынылған. Жазықтық айдаһарлары "Драконокон: Хроматикалық айдаһарлар" және "Драконокон: Металл айдаһарлар" кітаптарында да кездеседі.
Бесінші басылым
Бес негізгі хроматикалық айдаһар (қызыл, көк, жасыл, қара және ақ) және металл айдаһарлар (мыс, латунь, күміс, алтын және қола) 2014 жылғы бесінші басылымдағы Monster Manual-да wyrmling, жас, ересек және ежелгі түрлерде пайда болды. Gem дракондары және бесінші басылымға жаңа дракондар Fizban's Treasury of Dragons (2021) кітабында келтірілді. Айдаһарлар өздерінің айналасына мистикалық қорқыныш аурасын тарату қабілетіне ие. Бір-екі мың жылдықтан кейін айдаһар толық дамуына жетеді. Көптеген D&D айдаһарларында туа біткен сиқырлы қабілеттер бар, бірақ олар түрлеріне қарай өзгеше. Металл айдаһарлар көбінесе шағын жануарларға немесе адам түріне айналып, осы қабілеттерін жасырын түрде адамдарға көмектесу үшін немесе оларды бақылау үшін пайдаланады. Айдаһарлар өздері байланысты элементтерге қатысты табиғи күштерге де ие. Мысалы, қызыл айдаһар (от) отты біршама бақылай алады. Басқа да дракондық күштер сияқты, олар да жасы ұлғайған сайын күшті болады. Кіші айдаһарлар (мысалы, виверндер, жартылай айдаһарлар немесе айдаһардан жасалған кобольдтар) туа біткен сиқырлы қабілеттерінен айырылуы мүмкін, бірақ басқа барлық әсерлер үшін айдаһар ретінде есептеледі.
Тыныс алу қаруы
Тыныс қаруы – D&D-дегі айдаһарлардың шығаратын конус немесе сызық тәрізді қаруы. Әр түрлі айдаһардың өзгеше тыныс қаруы болады. Хромдық айдаһарлардың біреуі, ал металл айдаһарлардың екеуі бар. Басқа айдаһарлар мен жартылай айдаһарлар да көбінесе тыныс қаруына ие. Мысалы, аждаһалы торғайдың буды сыққан тыныс қаруы бар.
Нысан
Тыныс қарулары көбінесе үш түрдің бірі болып келеді. Сызық: Тіке сызық бойымен зақым келтіреді. Конус: Кең конус пішіндес зақым келтіреді. Бұлт: Газ бұлты арқылы зақым келтіреді.
Құрамы
Тыныс қарулары әдетте бірнеше материалдың бірінен құралған (алмаз басты жұлдыздар басқа материалдардан да тыныс қаруларына ие болуы мүмкін, мысалы, психикалық энергия және күркіреген дауыс шашырауы). От: Алтын, қола және қызыл айдаһарлар сиқырлы отты қолданады. Электр қуаты: Көк және қола айдаһарлар найзағайды шығарады. Қышқыл: Қара және мыс айдаһарлар күшті қышқылды шығарады. У: Жасыл айдаһардың тыныс қаруы – хлор газының бұлты. Суық: Ақ және күміс айдаһарлар суықтан төмен ауа мен мұздың конусын шығарады.
Сиқырлы
Нағыз айдаһарлар туғаннан-ақ сиқырға деген табиғи дарынымен келеді, бірақ олар оны тиімді пайдалана алу үшін жасы жетіп, дағдыларын тәжірибелеп, қатайтуы керек.
Биология
Аждаһалар - табиғатынан сиқырлы жандар, және сыртқы түріне қарамастан, олардың табиғаты жорғалаулы емес. Барлық нағыз аждаһалар эндотермиялық, олардың дене температурасы жасы мен түріне байланысты өзгереді. Дегенмен, көптеген эндотермиялық жандардан айырмашылығы, аждаһалар артық жылуды шығара алмайды; оның орнына, жылу "draconis fundamentum" деп аталатын орган арқылы алынып, жандар үшін энергияға айналады. Аждаһаларға сыртқы жылудың жетіспеуі де әсер етпейді, олардың метаболизмі мен белсенділік деңгейін баяулатпайды. Аждаһалардың бір рет салған жұмыртқасының саны олардың түріне байланысты, бірақ көбінесе аз болады (бірден онға дейін). Аждаһалар дерлік кез келген тіршілік иесімен будандаса алады, нәтижесінде жартылай аждаһа туады. Бұл ең көп кездесетін жағдайлар, әсіресе адамдар мен эльфтер арасында. Кез келген комбинация мүмкін, тіпті шайтандармен немесе періштелермен де. Түрлеріне қарай өзгешеліктер болғанымен, аждаһалардың сезім қабілеттері көбінесе басқа жаратылыстардан жоғары; кез келген жыртқыш сияқты, олардың өте өткір сезімдері бар, және олар жасқа сай ұлғая береді. Құстар сияқты, олар тереңдікті жақсы сезінеді және салыстырмалы түрде жақсы перифериялық көруге ие, күндіз адамнан екі есе жақсы көре алады; құстардан айырмашылығы, олар түнгі көру қабілетіне ие және тіпті жарық жоқ жағдайларда да көре алады, бірақ мұндай жағдайларда олар түстерді ажырата алмайды.
Мінез-құлық
Dungeons & Dragons-тағы барлық аждаһалар зиялы жандар ретінде бейнеленеді, олардың көпшілігі өте зиялы. Аждаһаның мінезі жеке-жеке өзгеше, бірақ бір-біріне жақын аждаһалардың ойлау қабілеті ұқсас келеді. Бұл әрқашан солай бола бермейді, ресми D&D материалдарында бірнеше ерекше жағдайлар бар. Аждаһалардың түрлері Dungeons & Dragons-тағы барлық бағыттарды қамтиды, алтын аждаһалар сияқты заңды жақсылықты паладиндерден бастап, қатыгез және аса ашкөз, хаотикалық жамандық қызыл аждаһаларға дейін. Барлық аждаһалардың ортақ тілегі – қазына жинау, ол құнды, әдемі, сиқырлы немесе жай ғана жылтыр болсын. Шындығында, бұл қазына міндетті түрде алтын болуы керек емес, кейде эстетикалық сипатқа ие болуы мүмкін, мысалы, танымал өнер туындылары, мүсіндер, тіпті сирек кітаптар мен томдар, олардың құны өте жоғары болуы мүмкін. Жамандыққа бейімделген аждаһалар үшін бұл көбінесе осындай байлыққа кез келген жолмен қол жеткізуге бағытталған ашкөздікке ұшыратады. Жақсылыққа бейімделген аждаһалар үшін қазынаға құмарлық жұмсақ, бірақ олар мұндай байлықты табуға қарсы емес, сонымен қатар сыйлықтарды бағалайды (егер айқын пара ұсынылса, олар намыстанады). Адамдар мен көптеген басқа да түрлерге қарағанда күшті, жылдам, көбінесе зиялы және ұзақ өмір сүретін аждаһалар өздерін жоғары санауға бейім. Жақсылыққа бейімделген аждаһалар үшін бұл олардың адам тектес жаратылыстарды балалар сияқты қарастырып, оларға қамқорлық жасауға және тәрбиелеуге тырысуын білдіреді. Жамандыққа бейімделген аждаһалар үшін олар адам тектес жаратылыстарды жай ғана жануарлар немесе ойнауға арналған ойыншықтар ретінде қарастырады. Ең жақсы жағдайда олар – қызметшілер мен құлдар, ал ең нашар жағдайда олар – аждаһаның келесі тамағы. Аждаһалардың ұзақ өмір сүруі олардың көбінесе бейқам мінез-құлқынан көрінеді. Жақсылыққа бейімделген аждаһалар, жамандықпен күресумен айналысып, әлемнің әлдеқайда кең ауқымын көре алады, және жақсылыққа бейімделген адамдар үшін өте маңызды болып көрінетін дағдарыстар туындағанымен, олардың аждаһа әріптестері бұл оқиғаны ғасырлар ішінде өтетін ұсақ-түйек ретінде қарастырады; тіпті басқалармен бірге авантюраға шығатындар да, басқалардың уақыты жоқ деп санайтын жағдайларда да, керемет шыдамдылық көрсетеді. Сол сияқты, жамандыққа ұшыраған аждаһалар, олармен соғысқан авантюристтерден кек алу үшін ондаған ұрпақ күте алады – олардың ұрпақтары аждаһаның мақсатына айналуы жиі кездеседі.
Үгіт-насихат шаралары
Көптеген жағдайларда металл айдаһарлардың құдайы – Бахамут, платиналық айдаһар, ал түсті айдаһарлардың құдайы мен патшайымы – Тиамат, бес басты айдаһар. Ол вавилон мифологиясындағы Тиаматқа негізделген, ол айдаһарлардың зұлым анасы саналған, бірақ ойдан шығарылған құдайдың сыртқы келбеті түпнұсқасынан күрт өзгеше. Ол D&D-де драконға қатысты көзқарастың таралуына көмектесті. Мұнда платиналық айдаһар Паладин, ал Аждаһа патшайымы Тахисис деп аталады. Айдаһарлар жақсы және жаман топтарға бөлінеді, олар металл және түсті айдаһарлар деп аталады. Паладин металл айдаһарларға, ал Тахисис түсті айдаһарларға басшылық етеді. Металл айдаһарлар көбінесе түсті айдаһарлардың іс-әрекеттеріне қарсы тұрудан басқа әлемде араласпайтын, ал түсті айдаһарлар көбінесе өздерінің құдайы Тахисистің бұйрығымен соғысқа қатысты. Алайда, "Бесінші дәуірде" Криннге тән емес үлкен түсті айдаһарлар пайда болып, Кринннің көптеген адамдар басқаратын елдерін басып алды, сондай-ақ көптеген жергілікті айдаһарларды өлтірді. Олар "Айдаһа иелері" деп белгілі. Олардың әр түсінен – қызыл, жасыл, қара, ақ және көк – бір-бір айдаһардан болды.
Қараңғы күннің батуы
Dark Sun компаниясының Атас әлемінде D&D-нің қалыпты айдаһарлары жоқ. Әрбір классикалық элемент үшін аждаһаға ұқсас дракондық жарыстар бар, бірақ көптеген адамдар үшін "айдаһар" сөзі Тирдің Аждаһасын білдіреді – ол өте күшті сиқыршы патша (Атас қалаларының тираниялық басшылары, олар сиқыр мен пси қабілеттерінің шебері), өзін өте күшті (және қиналысқа толы) сиқыр арқылы аждаһаға ұқсас жаратылысқа айналдырған. Дегенмен, бұл айдаһар (Борс немесе Борис) ақырында Троя Деннингтің "Көкшіл дауыл" кітабында оның бұрынғы ұстазы, сиқыршы Раджаат тарапынан өлтірілді. Көптеген басқа сиқыршы патшалардың айдаһарға айналғаны туралы әңгімелер тарады, бірақ қалғандары Атас әлеміне тән, бірнеше ұзақ кезеңдерді қажет ететін, бірақ толыққанда айналған жағдайда зор күшке ие болатын айдаһарға айналу процесінде болды.
Ұмытылған әлемдер
Ұмытылған әлемдер кампаниясындағы айдаһарлар, Dragonlance-дегі айдаһарларға өте ұқсас. "Айдаһар культі" деп аталатын культ мүшелері, айдаһарлардың, әсіресе өлместердің әлемді билейтініне сенеді және зұлым айдаһарларды драколичтерге – өлместерге айналдыруға тырысады. Драколичтер – айдаһар сияқты личтер, олар өздерінің өлместік статусын беруші ритуалдар арқылы культке ішінара бағынышты. Сонымен қатар, D&D қосымша кітабы "Дракономикон"-да айдаһардың басқа да түрлері – әуе айдаһарлары, қаңқа айдаһарлары, вампир айдаһарлары және зомби айдаһарлары сипатталған. "Солтүстіктің жыландары" (Wyrms of the North) атты серия "Dragon" журналының 230-дан 259-ға дейінгі нөмірлерінде жарияланды және кейіннен Wizards of the Coast веб-сайтында үшінші басылым ережелеріне сәйкес жаңартылды (сыртқы сілтемелерді қараңыз). Әр мақалада Фаэронның маңызды айдаһары туралы толық мәлімет берілген. Соңғы кезде айдаһарларды ақымақ қылып жіберетін, оларды құртатын ежелгі ауру – "Дракораж" пайда болды, осының салдарынан Фаэрон бойынша көптеген айдаһарлар ашуланып шабуылдады. Ричард Ли Байерстің "Жаршыл айдаһарлар жылы" трилогиясы ("Қаһар", "Дәстүр", "Қирау") және "Фаэрон айдаһарлары" атты ойынға қосымшасы, Дракораж құрлыған кезде бірнеше айдаһардың ерліктері мен іс-қимылдарын көрсетеді.
"Сұр шаянның әлемі"
Темір айдаһарлар, бастапқыда Greyhawk айдаһарлары деп белгілі, Greyhawk әлемінің кампаниялық ортасында пайда болған, кейіннен Ұмытылған Әлемдер сияқты басқа орталарда да кездеседі. Олардың басында тікендей шаштар, мысық тәрізді денелері, сәл адамға ұқсайтын беттері және болатты қару-жарақ еске түсіретін қабықтары бар. Олар металл айдаһарлардың басқа түрлеріне ұқсас, бірақ бір маңызды айырмашылығы бар: олар адамдар мен олардың мәдениеттерімен араласу, оларға ену және зерттеу үшін басқа саналы түрдің кейпін қабылдауды жөн көреді. Көптеген адамдар олармен сөйлесіп жатқанда олардың Темір Айдар екенін білмейді, бірақ олардың әрқашанда табиғи түсіне ұқсайтын бір белгісі болады. Greyhawk ортасында осындай айдаһарлар басқа материалдық жазықтықтарға сапар шегіп, онда оларды Темір айдаһарлар деп атайды.
Wyrms кеңесі
Wyrms кеңесі кампаниясы негізгі ережелерінде аждаһа ойыншы кейіпкерлеріне рұқсат беретін жалғыз әлем. (Draconomicon стандартты Dungeons & Dragons-та аждаһа ойыншы кейіпкерлері үшін ережелерді ұсынады.) Бұл әлем аждаһалар қоғамы мен олардың қызметшілеріне негізделген, стандартты D&D аждаһа түрлері мен аждаһа құдайларын қолданады. Онда әртүрлі аждаһа кейіпкерлер кластарын қоса алғанда, аждаһа ойыншы кейіпкерлерін және ойын емес кейіпкерлерін жасау және ойнау жөніндегі егжей-тегжейлі ережелер бар.
Эберронның орнауы
Эберрон науқанында әлемді үш айдаһар құдай жаратты: Сиберис, Эберрон және Хайбер. Сибирис пен Эберрон Хайберге қарсы соғыс салып, оны жердің тереңдігінде тұтқындады. Соңында, үш айдаһардың барлығы жермен бірікті: Сибирис – аспанға, Эберрон – құрлықтарға, ал Хайбер – жер асты әлеміне айналды. Айдаһарлар, көбінесе Хорвайр құрлығында шоғырланған өркениеттен бөлек. Олар Аргонессен құрлығында өмір сүреді, ол өте беймәлім жер, себебі айдаһарлар өте территориялық болғандықтан, оны зерттеу көбінесе қауіпті. Айдаһарлар бұрын көп ғасырлар бойы Эберронды билеген, бірақ Хайбердің демон және джендерлеріне қарсы Дракондық соғыстың соңында, олар Хорвайрден Аргонессенге көшті. Айдаһарлар Дракондық Пайғамбарлыққа толыққанды берілген, бұл аңыздың барлық мәліметтері әлемге шашырап жатыр және оның нәтижесі белгісіз. Олар кез келген оқиғаны Пайғамбарлықтағы маңызды оқиға деп қарастырады, тіпті олар "Палата" деп аталатын ұйым құрып, іздеу үшін өз туыстарын жібереді. Олар Эберронның кез келген тіршілігі сияқты кез келген бағытта болуы мүмкін, сондықтан жақсы қызыл айдаһар (әдетте жаман) жаман алтын айдаһар сияқты (әдетте жақсы) кездеседі. Бұл ереже кейбір ойыншыларды шатастыруы мүмкін. Айдаһарлар өздерін жоғары санап, басқа барлық нәсілдерді төмен санайды. Сонымен қатар, осы айдаһарлар көріп қалған кез келген жарты айдаһарды аулауға міндетті, себебі олар осы араластырылған түрлерді өз беделіне нұқсан келтіретін нәрсе деп есептейді.
Тұңғыш туылған бала
Birthright кампаниясының әлемінде Cerilian Dragon деп аталатын өзіндік дракон түрі болды, ал Cerilia – бұл әлемдегі негізгі континент. Олар көбінесе шығыс типтес дракондарға ұқсайды, ұзын, жылан тәрізді денелі және былғары қанатты. Арқалары темірдей қатты қабықпен, ал іштері қалың, былғары тері қабаттарымен қорғалған. Түсі қызыл қоңырдан темір сұрға дейін өзгереді, ал іштері әдетте қабықтарынан ақшыл болады. Cerilian dragon-дары континенттегі ең көне тұрғындардың қатарына жатады, тіпті эльфтер мен гномдардан да бұрынғылар. Бұрын көп болған болуы мүмкін, бірақ жылдар өте келе, соғыстар мен жас нәсілдермен болған шайқастар олардың санын азайтты. Қазір жарты ондай дракон ғана бар екені белгілі. Барлық тірі дракондар Ежелгі дәуірден немесе одан да ертерек заманнан келген. Дракондар өте зиялы және білімді, жас нәсілдер жоғалтқан көптеген білімді сақтайды. Олар өз тілінде сөйлейді, кейбіреулері эльфтер мен гномдардың тілін де біледі. Олардың кейбіреулері Деисмар шайқасына қатысқан. Қазіргі таңда тірі және оянған дракондардың ішінде тек Воскеардтағы Встаив шыңдарындағы дракон – Воре Лейнески және Дракенвард тауларында мекендеп, олардың магиясын бақылайтын Каппенкриучеран ғана бар. Ең танымал дракон – Таразін сұр, ол ресми кампания басталған кезде бірнеше он жылдан бері көрінбеді. Сонымен қатар, тек Көлеңке әлемінде тұратын Комасса ғана Dracolich ретінде белгілі. Birthright әлемінде дракондар сирек кездесетін, күшті жандар болып саналады және олар кез келген оқиғада сирек кездеседі.
Хроматикалық айдаһарлар
Хроматикалық айдаһар – фантастикалық айдаһарлардың бір классы. Хроматикалық айдаһарлар көбінесе жамандыққа бейім, ал металл айдаһарларға қарамай, жақсылыққа бейім болады. Хроматикалық айдаһарлар түрлі D&D монстр жинақтарында маңызды рөл атқарады: ақ, қара, жасыл, көк және қызыл айдаһарлар – классикалық хроматикалық айдаһарлар саналады. Тиамат – хроматикалық айдаһарлардың патшайымы, ол вавилон мифологиясындағы барлық айдаһарлардың зұлым анасынан шыққан. Ол түрлі нәсілдерге түстен өзге де ерекше қасиеттер сыйлайды.
Металлдан жасалған айдаһарлар
Металл айдаһар – Dungeons & Dragons ойынында кездесетін айдаһарлардың бір түрі. Көптеген ойын орталарында металл айдаһарлар жақсылыққа бейім. Бахамут – жақсылыққа бейім айдаһарлар мен металл айдаһарлардың құдайы, және қазіргі уақытта барлық платина айдаһарлардың жалғыз белгілісі. Металл айдаһарлар D&D-нің әртүрлі монстр жинақтарында маңызды рөл атқарды, ал ойын тарихының көп бөлігінде бес негізгі түр – мыс, қола, бронза, күміс және алтын – хроматикалық айдаһарлардың бес түрімен салыстырылатын болды. Ойынның екінші Монстр нұсқаулығының төртінші басылымы мыс пен бронза айдаһарларын темір мен адамантин айдаһарларымен алмастырды, ал кейінірек кобальт, сынап, мифрил, ориум және болат айдаһарларымен бірге оларды жеке кітапта жариялады.
Жариялану тарихы
"Металл айдаһарлар" классификациясы Advanced Dungeons & Dragons екінші басылымындағы Monstrous Manual (1993) кітабында қолданылды, ал осы санатқа кіретін өзге айдаһарлар Monster Manual (1977) бірінші басылымынан бері жарияланған.
Қола айдаһар
Міндеттілікке және ар-намысқа берілген, кемшіліктері бар қола айдаһарлар тәртіпке адал және осы идеалдың ең ұлы және шын ниетті жақтастары болып табылады. Тәртіптің серті болғандықтан, қола айдаһарлар мақтаншыл және жоғарыпарлы көрінеді, өзіне деген үлкен сенімге ие, бұл оларды кездесетін адамдармен келіспеушілікке түсіруі мүмкін. Қола айдаһарлар жағалауларды, шығанақтарды және аралдарды өздеріне қарайды, теңізге қол жеткізетін жағалау үңгірлерінде қоныстар салады. Барлық қола айдаһарлар көк айдаһарларға терең жеккөрушілікпен бөліседі және олар өз үйлерін осы бұзылғыштардан қорғайды. Сырт келбетіне қарамастан, қола айдаһардың мінезі жақсы. Денесінің көп бөлігі жылтыр мыс түсті болса, қанаттары көбінесе жасыл түспен боялған. Қола айдаһардың көзі жасыл иристен басталады, ал жасы ұлғайған сайын, ирисі жоқ, толық жасыл түске айналады. Айдаһардың әр жақ бетінен үш үлкен мүйіз шығып, құйрығына қарай созылады. Одан басқа, кішкентай мүйіздері де бар. Бұл мүйіздердің ұштары қара және өте өткір, көбінесе күтім үшін қолданылады. Тіл - қызғылт сұр, ұзын және сүйір, екі тілге бөлінбеген. Мойнының жоғарғы жағынан үлкен тісқақ төмен қарай созылады. Қола айдаһарлар өмір бойы жұптасып, құрғақ үңгірде жұмыртқалайды. Шабақтар ұядан шыққаннан кейін ата-аналары оларды өсіріп, білім береді және қорғайды. Жана ғана ұрықтанған қола шабағы сары түсті, жасыл реңімен көзге түседі, ал өсе келе қабықтары бірте-бірте қола түске айналады. Қола шабақтары жұмыртқадан шыққан сәттен бастап жауапкершілік сезімін күшті сезінеді. Өте жақсы жүзуші болғандықтан, қола айдаһардың қонысына кіру табиғи түрде су астында орналасқан, көбінесе теңіз шөптері мен маржандармен жасырылады. Дегенмен, қоныстың көп бөлігі су деңгейінен жоғары орналасқан, көптеген туннельдер мен үлкен бөлмелерден тұрады, кейбіреулері теңіз деңгейінен мың фут биіктікте жатады. Қола айдаһарлар шайқастарға қызығушылық танытады, әсіресе зұлымдыққа қарсы күресуге, бірақ қажет болмаса, тірі жандарды өлтіруге қарсы тұрады. Олар жақсылыққа адал әскерлерге қосылып, адам түрінде немесе өздерінің түрінде зұлым күштермен күреседі.
Мыс айдаһар
Мыс дракондар – металл дракондарының екінші ең әлсіз түрі. Олар тумысынан әзілкештер және ойнақылар. Мыс айдаһардың сыртқы келбеті өте әдемі, қабыршақтары көкшіл реңі бар жылу мыс түсті. Мыс дракон сияқты, мыс айдаһардың қанаттары денесіне, тіпті құйрығының ұшына дейін жалғасады. Дегенмен, оның қанаттары айқын иілгендіктен, төменнен қарағанда "V" пішінін еске түсіреді, мыс драконның үшбұрышты пішінінен өзгеше. Мыс дракондар күшті секірушілер және тауға шығушылар, олардың жамбас және иық бұлшықтары өте дамыған. Олардың екі мүйізі кең және жалпақ, бастарынан артқа, құйрыққа қарай бағытталған. Оларда әр жақтан ерекше шүкіршіктер де бар. Ауыз жабық болғанда тістер мүлдем көрінбейді. Жана жаңа шабалған мыс құртшаның қабыршақтары лайлы қоңыр түсті болады, бірақ өскен сайын олар бірте-бірте жарқыраған мыс түсіне айналады. Ересек мыс дракондары өте әлеуметтік, көбінесе бір-бірімен әзілдесуге құштарлықтарынан. Мыс драконның әдеттегі ордасы – үңгір, оның кіреберісі тастар мен құлпытастармен жасырылған. Ішке кіргендер үлкен туннельдер лабиринтына тап болады. Мыс дракондары кім ең қиын жол жасауға шебер екенін анықтау үшін бір-бірімен бәсекелеседі. Соғысқа келгенде, мыс дракондары одан қашуға дайын. Ашық күресудің орнына, олар қарсыластарын мазақтап, ұяттап, келекелеу арқылы жеңіліп, қашып кеткенше әуре етеді. Олардың қарсыластарын айтарлықтай баяулату қабілеті оларға қашуға жеткілікті уақыт береді. Бірақ, мәжбүр болған жағдайда, мыс дракон соңына дейін күреседі және өте ашкөз қарсылас болып шығады.
Жариялану тарихы
Жүгергілер (аметист, кристалл, зөулім, сапфир және топаз) және Сардиор рубин айдаһары алғаш рет Dragon #37 (1980 жылдың мамыры) нөмірінде пайда болды. Жем-жарқын айдаһарлар екінші басылымда "Monstrous Compendium Fiend Folio Appendix" (1992) және "Monstrous Manual" (1993) жинақтарында жарияланды. Олар "Council of Wyrms" жинағында (1994) және "Campaign Option: Council of Wyrms" кітабында (1999) ойыншы кейіпкерлерінің түрлері ретінде пайда болды. Жем-жарқын дракондар үшінші басылымда "Monster Manual II" (2002) кітабында келтірілді. Сапфир айдаһары бесінші басылымда "Extra Life" қайырымдылық жобасы үшін асыл тастар айдаһарларының тарихымен бірге статистикалық мәліметтер жинағы ретінде ұсынылды. SyFy Wire сайты "олардың жаңа қабілеттері мен тыныс қарулары бар екенін, олардың зақым түрлері сәулелі, өлімдік, дауыстық, психикалық және күшті түрлерінен тұрады" деп атап өтті. "Fizban's" кітабында әртүрлі жастағы және қиындық деңгейіндегі асыл тастар айдаһарларының статистикалық мәліметтері бар, бұл қарапайым "Monster Manual" нұсқаулығындағы дракондарға ұқсас.
Басқа баспагерлер
Аждаһа Mattel компаниясына лицензия берілген алғашқы қолға ұсталатын электрондық ойындардың, Dungeons & Dragons компьютерлік лабиринт ойыны (1980) және Dungeons & Dragons компьютерлік фантастика ойыны (1981) басты қарсыласы болды, сондай-ақ Intellivision ойындары Cloudy Mountain (1982) және Treasure of Tarmin (1983) ойындарында да пайда болды. Қара аждаһа, көк аждаһа, мыс аждаһа, қола аждаһа, мыс аждаһа, алтын аждаһа, жасыл аждаһа, қызыл аждаһа, күміс аждаһа және ақ аждаһа туралы толық мәліметтер Paizo Publishing басылымының "Аждаһалар қайта келді" (2009) кітабында келтірілген.
Басқа дереккөздер
Уайатт, Джеймс және Роб Хайнсу. Қорқынышты жинақ: Фаэрун жәндіктері (Жартықтың сиқыршылары, 2001). Энди Коллинз, Скип Уильямс және Джеймс Уайатт. Дракономикон (Жартықтың сиқыршылары, 2003).