1801 жылғы ғылым мен технология: астероид Церераның ашылуы, кометалар мен омыртқасыздар жануарлардың жүйесі зерттелді. Астрономия, биология жаңалықтары!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1801 жылы ғылым және технология саласында маңызды оқиғалар болды, олар төменде тізілген.
The year 1801 in science and technology involved some significant events, listed below.
Астрономия
1 қаңтар – Итальяндық астроном Джузеппе Пиацци астероид, Церераны алғаш рет ашады, ол қысқа мерзімге сегізінші планета деп есептеледі. 11 шілде – Француз астрономы Жан Луи Понс өзінің 37 комета ашылуының біріншісін жасайды. Жером Лаланде және Париж обсерваториясындағы оның қызметкерлері астрометриялық жұлдыз каталогын – Histoire céleste française жариялайды.
January 1 – Italian astronomer Giuseppe Piazzi makes the first discovery of an asteroid, Ceres, which is briefly considered to be the eighth planet. July 11 – French astronomer Jean Louis Pons makes the first of his 37 comet discoveries. Jérôme Lalande and his staff at the Paris Observatory publish the astrometric star catalogue Histoire céleste française.
Биология
Жан Батист Ламарк Парижде "Омыртқасыз жануарлар жүйесін" жариялайды, бұл омыртқасыз деп алғаш рет сипаттаған жануарлар тобын жіктеу бойынша маңызды еңбек. Ол сондай-ақ арахидалар мен шабақтар кластарын жәндіктерден бөліп қарастырған алғашқы ғалым. Андре Мишо "Солтүстік Американың емендерінің тарихы" ("Histoire des chênes de l'Amérique septentrionale") атты еңбегін жариялайды.
Jean Baptiste Lamarck publishes Système des animaux sans vertèbres in Paris, a major work on the classification of the group of animals he is the first to describe as invertebrates. He is also first to separate the classes of arachnids and crustaceans from insects. André Michaux publishes Histoire des chênes de l'Amerique septentrionale ("History of the oaks of North America").
Химия
26 қараша – Чарльз Хатчет Корольдік қоғамға өзінің ашқан химиялық элементі – ниобийді, оны ол "колумбий" деп атаған, коломбит кенінде жариялайды (оның атауы 1950 жылы өзгертілді). Мексикада Андрес Мануэль дель Рио ванадийді, көшпелі металл, ашады. Рене Жюст Хауй өзінің «Traité de minéralogie» еңбегін жариялайды.
November 26 – Charles Hatchett announces to the Royal Society his discovery of the chemical element niobium, which he calls "columbium", in the ore columbite (it is renamed in 1950). Vanadium, a transition metal, is discovered by Andrés Manuel del Río in Mexico. René Just Haüy publishes his Traité de minéralogie.
Математика
Карл Фридрих Гаусс сандар теориясы бойынша жазған "Disquisitiones Arithmeticae" оқулығы Лейпциг қаласында жарық көрді. Уильям Плейфэр бөлік пен бүтін арақатынасын көрсету үшін алғашқы пішіндік диаграмма мен шеңбер сызбасын жасады.
Carl Friedrich Gauss's textbook on number theory, Disquisitiones Arithmeticae, is published in Leipzig. William Playfair produces the first pie chart and circle graph, to show part whole relations.
Медицина
Ксавье Бишат өзінің "Жалпы анатомия" атты еңбегін жариялайды. Филипп Пинель психиатриялық ауруханаларды басқаруға қатысты ағартушылық, гуманистік психологиялық көзқарасын ұсынатын "Traité médico philosophique sur l'aliénation mentale; ou la manie" еңбегін жариялайды. 1806 жылы Д. Д. Дэвис ағылшын тіліне аударғанда "Ақылсыздық туралы трактат" деп атады, бұл трактат 19 ғасырда Атлантиканың екі жағында да зор ықпалға ие болды. Антонио Скарпа "Saggio di osservazioni e d'esperienze sulle principali malattie degli occhi" еңбегін жариялап, "Италия офтальмологиясының әкесі" атағын алды. Сэмюэл Томас фон Зөммеринг "Abbildungen des menschlichen Auges" еңбегін жариялайды, онда адам көзінің торлы қабатындағы макуланың алғашқы сипаттамасы берілген.
Xavier Bichat publishes his Anatomie générale. Philippe Pinel publishes Traité médico philosophique sur l'aliénation mentale; ou la manie, presenting his enlightened humane psychological approach to the management of psychiatric hospitals. Translated into English by D. D. Davis as Treatise on Insanity in 1806, it is influential on both sides of the Atlantic during the 19th century. Antonio Scarpa publishes Saggio di osservazioni e d'esperienze sulle principali malattie degli occhi, earning him the title "father of Italian ophthalmology". Samuel Thomas von Sömmerring publishes Abbildungen des menschlichen Auges, including the first description of the macula in the retina of the human eye.
Физика
Дальтон заңы: Джон Дальтон газ қоспасының жалпы қысымы, газ қоспасындағы әрбір компоненттің жеке қысымдарының қосындысына тең екенін анықтады. Ультракүлгін сәулеленуді Иоганн Вильгельм Риттер ашқан. Оптикада жарық сәулелерінің арасындағы интерференцияны Томас Янг ашып, жарықтың толқынды табиғатын көрсетті.
Dalton's law: John Dalton observes that the total pressure exerted by a gaseous mixture is equal to the sum of the partial pressures of each individual component in a gas mixture. Ultraviolet radiation is discovered by Johann Wilhelm Ritter. In optics, interference between light beams is discovered by Thomas Young, showing the wave nature of light.
Технология
Шілде – Эли Уитни АҚШ Конгресінде атыс қаруын өндіруде алмастырылатын бөлшектер жүйесінің артықшылықтарын көрсетті. 20 қазан – Англияда Fourdrinier үздіксіз қағаз машинасына алғашқы патент берілді. 24 желтоқсан – Корнуолл инженерлері Ричард Тревитик және Эндрю Вивиан Англияның Камборн қаласында "Пуффинг Девиль" – бумен жүретін жол локомотивін көрсетті. Жозеф Мари Жаккард Жаккард тоқыма станын жасады, онда картонға стратегиялық түрде тесілген саңылаулар инелердің, жіптердің және матаның қозғалысын бақылайды. Джеймс Финли Пенсильвания штатының Вестморленд округіндегі Джейкобс Крикке алғашқы темір (тізбекті) аспалы көпірді салды. Веналық К. Л. Рөлліг клавиатурасы бар, садақпен тартылатын ксенорфика аспабын ойлап тапты (оны скрипка садағымен қоздырады).
July – Eli Whitney demonstrates before the United States Congress the advantages of the system of interchangeable parts in the manufacture of firearms. October 20 – First patent for the Fourdrinier continuous paper machine in England. December 24 – Cornish engineers Richard Trevithick and Andrew Vivian demonstrate "Puffing Devil", their steam powered road locomotive, in Camborne, England. Joseph Marie Jacquard develops the Jacquard Loom, in which holes strategically punched in a pasteboard card direct the movement of needles, thread, and fabric. The first iron (chain) suspension bridge is built by James Finley at Jacob's Creek in Westmoreland County, Pennsylvania. The xaenorphica, a bow stringed instrument with a keyboard, is invented by C. L. Röllig of Vienna (the strings are set in vibration by violin bows).