1922 жылғы Ұлыбритания парламент сайлауы және саяси қайта құру

Кіріспе

1922 жылғы Ұлыбританиядағы жалпы сайлау 1922 жылдың 15 қарашасында, сәрсенбі күні өтті. Оны премьер-министр Эндрю Бонар Лоу басқарған Консервативтік партия жеңіп алды, ол Дж.Р. Клайнз басқарған Лейбористік партия мен бөлінген Либералдық партиядан басым түсті. Бұл сайлау саяси қайта құрылымның бірі саналады, нәтижесінде Либералдық партия үшінші партия деңгейіне түсті. Консервативтік партия келесі қырық екі жылдың сегізін ғана парламенттегі ең ірі партия ретінде өткізбеді, ал Лейбористік партия консерваторларға басты қарсылас ретінде көтерілді. Бұл сайлау, 1921 жылғы 6 желтоқсанда қол қойылған Англо-Ирландия шартының нәтижесінде Оңтүстік Ирландияда өткізілмеген алғашқы сайлау болды. Аталған шарт бойынша Оңтүстік Ирландия 1922 жылғы 6 желтоқсанда Ұлыбританиядан Доминион статусымен – Ирландия еркін мемлекеті – бөлініп шықты. Бұл, өткен сайлаумен салыстырғанда, Палаталар палатасының құрамын жүзге жуық орынға азайтты.

Өмірбаян

1916 жылы желтоқсанда Х.Х. Асквиттің премьер-министр лауазымынан қағылуынан кейін Либералдық партия екі фракцияға бөлінді. 1922 жылдың қазанына дейін консерваторлар Дэвид Ллойд Джордж басқарған либералдық фракциямен (кейіннен «Ұлттық либералдар» аталды) коалиция құрды. Карлтон клубында өткен мәжілістен кейін Ллойд Джордж премьер-министр лауазымынан кетті, ал Бонар Лоу көпшілдік консервативтік үкімет құрды. Либералдық партияның бұрынғы жетекшісі және жиі қоғамдық сөйлеуші болған Асквит ұлттық саяси пікірталасқа аса ықпалды емес еді және Ллойд Джордж коалициясының құлауына қатыспады. Көпшіліктің назары Лоу мен Ллойд Джорджға ауды. Асквиттің қызы Виолет Бонэм Картер, белгілі Либералдық партия науқаны, сайлауды ұйқы ауруына шалдыққан адаммен (Бонар Лоу) және Сент-Витус биімен (Ллойд Джордж) арасындағы бәсеке деп бағалады. Ллойд Джорджтың кейбір «Ұлттық либералдарына» консерватор кандидаттары қарсы шықпады (мысалы, Дундиде жеңілген Уинстон Черчилль), ал көптеген жетекші консерваторлар (мысалы, бұрынғы парламенттік лидерлер Артур Балфур және сэр Остин Чемберлен, сондай-ақ бұрынғы лорд-канцлер лорд Биркенхед) Бонар Лоу үкіметіне кірмеді және сайлаудан кейін биліктің тепе-теңдігін сақтауға үміттенді (бұл Пилиттер тобымен – 1840-1850 жылдардың соңындағы консерваторлардың құлаған алдыңғы қатарымен салыстырылды); бірақ Бонар Лоу жалпы көпшілікті жеңгендіктен, бұл орындалмады. Бұл еңбекшілер партиясының дауыс және орын саны бойынша екі либералдық партиядан басып өтуіне куә болған алғашқы сайлау болды. Сайлау еңбекшілер партиясы үшін де маңызды болды, себебі болашақ премьер-министр Клемент Атли Лаймхаус округінен депутат болып сайланды. Кейбір либералдық кандидаттар біріккен Либералдық партияны құруға шақырды, ал басқалары Асквит пен Ллойд Джорджты қолдаған сияқты көрінді. Нақты сандар бойынша келісім табу қиын, тіпті екі топтың архивіндегі мәліметтерде де кейбір депутаттар екі жаққа да жатқызылған. Бір бағалау бойынша, либералдар бір-біріне қарсы тұрған 29 округ болды. Бұл оларға кем дегенде 14 орынға, оның ішінде 10 орынға еңбекшілер партиясының пайдасына шығуларына себеп болды, сондықтан теориялық тұрғыдан біріккен Либералдық партия еңбекшілер партиясынан жақын және тіпті одан асып түсуі мүмкін еді. Алайда, шындығында екі фракцияның арасы нашар болды, және Ллойд Джордж консерваторлармен жаңа коалиция құруға үміттенді. Екі негізгі партияның лидерлерінің ешқайсысы сайлаудағы жетістіктерін ұзақ уақытқа дейін тойтамады; сайлаудан кейін бір ай ішінде Клайнз бұрынғы еңбекшілер партиясының лидері Рамсей Макдональдтан лидерлікке таласқа ұтылып қалды, ал Бонар Лоу премьер-министр лауазымында жеті айдан аспайтын уақыт өткізіп, денсаулығына байланысты отставкаға кесуге мәжбүр болды, нәтижесінде Стенли Болдуин партия лидері және премьер-министр болып тағайындалды. Осылайша, Бонар Лоу ХХ ғасырдағы ең аз уақыт қызмет еткен Ұлыбритания премьер-министрі атанды. Парламент 26 қазанда таратылды; Бонар Лоу төрт күннен кейін қайтыс болды.

The Liberal Party had divided into two factions following the ousting of H. H. Asquith as Prime Minister in December 1916. From then until October 1922 the Conservatives had been in coalition with a Liberal faction (which later became the "National Liberals") led by David Lloyd George. Following the Carlton Club meeting, Lloyd George resigned as Prime Minister and Bonar Law formed a Conservative majority government. Although still leader of the Liberal Party and a frequent public speaker, former Prime Minister Asquith was no longer a particularly influential figure in the national political debate, and he had played no part in the downfall of the Lloyd George coalition. Most attention was focused on Law and Lloyd George. Asquith's daughter Violet Bonham Carter, a prominent Liberal Party campaigner, likened the election to a contest between a man with sleeping sickness (Bonar Law) and a man with St Vitus Dance (Lloyd George). Some of Lloyd George's National Liberals were not opposed by Conservative candidates (e. g. Winston Churchill, who was defeated at Dundee nonetheless), while many leading Conservatives (e. g. former parliamentary leaders Arthur Balfour and Sir Austen Chamberlain, and former Lord Chancellor Lord Birkenhead) were not members of Bonar Law's government, and hoped to hold the balance of power after the election (comparisons were made with the Peelite group—the ousted Conservative front bench of the late 1840s and 1850s); this was not to be, as Bonar Law won an overall majority. It was the first election at which Labour surpassed the combined strength of both Liberal parties in votes and seats. The election was also notable for Labour in that it saw future Prime Minister Clement Attlee elected as MP for Limehouse. Some Liberal candidates stood calling for a reunited Liberal Party, while others appear to have backed both Asquith and Lloyd George. Few sources are able to agree on exact numbers, and even in contemporary records held by the two groups, some MPs were claimed for both sides. By one estimate, there were 29 seats where Liberals stood against one another. This is thought to have cost them at least 14 seats, 10 of them to Labour, so in theory a reunited Liberal Party would have been much closer to, and perhaps even ahead of, Labour in terms of seats. However, in reality the two factions were on poor terms, and Lloyd George was still hoping for a renewed coalition with the Conservatives. Neither of the leaders of the two main parties succeeded in enjoying their achievement in the election for very long; within less than a month of the election, Clynes was defeated in a leadership challenge by former Labour leader Ramsay MacDonald, while Bonar Law would only last a little over seven months as Prime Minister before being forced to step down due to a terminal illness, resulting in Stanley Baldwin succeeding him as both party leader and Prime Minister. As a result, Bonar Law was the shortest serving UK Prime Minister of the twentieth century. Parliament was dissolved on 26 October; Bonar Law died four days later.

Партиялық платформалар

Консервативтік партия сайлаушыларға үзіліссіздік ұсынды. Бонар Лоудың сайлауалды үндеуінде былай делінген: Еңбек партиясы шахталар мен теміржолдарды ұлттандыруды, қаржы капиталына салық салуды және бейбіт келісімдерді қайта қарауды ұсынды. Ол жұмысшылар үшін жоғары тұрмыс деңгейі, жоғары жалақы және жақсы тұрғын үй уәде етті.