Кіріспе

1964 жылғы Ұлыбританиядағы жалпы сайлау 1964 жылдың 15 қазанында, бейсенбі күні өтті. Оның нәтижесінде қазіргі премьер-министр Алек Дуглас-Хоум басқарған консерваторлар, Харольд Уилсон басқарған Лейборист партиясына шамалы есе жіберіп, жеңіліске ұшырады. Лейбористтер парламентте төрт орынмен көпшілікті қамтамасыз етті және 1951 жылғы сайлаудан бері жалғасқан он үш жылдық оппозициялық үкімді аяқтады. Уилсон 1894 жылдан бері Лорд Розбериден кейінгі ең жас премьер-министр атанды. Бүгінгі күнге дейін бұл, Лейборист партиясының көпшілік үкімет құруы үшін бір орынмен ғана жеткендігіне байланысты, Палаталар палатасындағы ең шағын көпшілік болып табылады.

Өмірбаян

Екі үлкен партия да 1963 жылы басшылығын ауыстырды. Жыл басында Лейборист партиясының басшысы Хью Гейтскеллдің күрт қайтыс болуынан кейін партия Гарольд Уилсонды (сол кезде партияның орта-сол қанатында деп есептелген) таңдады, ал Алек Дуглас Хоум, сол кезде Хоум графы, күзде консерваторлар партиясының басшысы және премьер-министр болып тағайындалды. Дуглас Хоум кейіннен 1963 жылғы Пэрлік туралы заңға сәйкес, пэрлік атағынан бас тартып, Коммуналар палатасынан партияны басқару үшін Кинросс және Батыс Пертширдегі сайлау округінен сайлауға түсті. Макмиллан консерваторлар үкіметін 1957 жылдың қаңтарынан бастап басқарды. 1959 жылғы сайлаудағы бастапқы қолдауы мен жеңіске қарамастан, 1960-1961 жылдардағы экономикалық төмендеу кезінде жұмыссыздық пен инфляцияның өсуі және АҚШ-тың "Скайболт" бағдарламасын тоқтатуы салдарынан 1960-жылдардың басында оның танымалдылығы азайды. Бұл бағдарлама Ұлыбританияға тәуелсіз ядролық қаруларды жеткізу жүйесін беруге арналған еді, ал бұрынғы "Blue Streak" жобасы тоқтатылған болатын. Макмиллан соңғы дағдарысты АҚШ-тың "Поларис" суастына баллистикалық зымырандар бағдарламасына көмектесуін қамтамасыз ететін Нассау келісімімен шешкенімен, бұл Франция президенті Шарль де Гольдің Ұлыбританияның Еуропалық қауымдастыққа қосылуына вето қоюынан кейін оның беделіне кері әсер етті, себебі де Голь ағылшын-американдық "ерекше қарым-қатынасқа" күмәнмен қарады. Алайда, 1963 жылы Гайтскеллдің қайтыс болуы және одан кейінгі басшылық сайлауы Лейборист партиясын уақытша бөліп тастады. Уилсон бұл сайлауда қарсыластары Джордж Браун мен Джеймс Каллаганнан жеңіске жеткенімен, 1960 жылы Гейтскеллге қарсы өткізген сәтсіз басшылыққа таластығынан кейін партия ішінде оған сенімсіздік танытты. Партия сондай-ақ бір жақты ядролық қарусыздану және оның конституциясының IV-тармағына қатысты ішкі саяси даулардан зардап шекті, ол өнеркәсіпті мемлекеттік меншікке беруге міндеттеме берді. 1964 жылғы жоспарланған жалпы сайлауда консерваторлар жеңіске жетеді деп күтілгенімен, көпшілік саны азаяды деп болжанды. Бірақ 1963 жылдың наурыз айында "Профумо ісінің" шығуы және Макмилланның бұл мәселені шешуі оның үкіметінің сенімділігін түгелдей жойды. Ол 1963 жылдың маусымындағы сенімсіздік дауысынан құтылса да, сауалнамалар Макмиллан билікте қалса, Лейборист партиясы келесі сайлауда жеңіске жететінін көрсетті. Бұл, сондай-ақ денсаулық мәселелері Макмилланды 1963 жылдың күзінде отставкаға кетуге мәжбүр етті. Дуглас Хоум партияның танымалдылығын қайта жандандыру үшін қиын міндетке тап болды, өйткені билікке келгеннен кейін бір жыл өткен соң жалпы сайлауға қатысуға мәжбүр болды. Уилсон 1960-жылдары Лейборист партиясын Ұлыбританияның өсіп келе жатқан сенімімен байланыстыруға тырысты, "революцияның ақ ыстығы" өнеркәсіптің екі жағындағы "шектеуші тәжірибелерді" жоятынын мәлімдеді. Либералдық партия 1950-жылдары дерлік жойылғаннан кейін қайта өркендеп, дауыс үлесін екі есеге арттырды, негізінен консерваторлардың есебінен. Лейборист партия өз дауыс үлесін айтарлықтай арттырмаса да, консерваторларға қолдаудың төмендеуі Уилсонның төрт орындық жалпы көпшілігін қамтамасыз етті. Бұл жұмыс істемейтін болып шықты, сондықтан Уилсон 1966 жылы мерзімінен бұрын сайлауды жариялады.

Науқан

Сайлауалды науқан ұзаққа созылды, себебі Дуглас Хоум партиясының жағдайын жақсарту үшін мүмкіндігінше көп уақыт алу мақсатымен жалпы сайлауды шақыруды кешіктірді. Еңбек партиясы 1964 жылғы Лондонның жергілікті сайлауында жеңіске жетіп, халықтан жоғары қолдауға ие екенін көрсетті. Бұл консервативтік үкіметтің бейбіт уақытта сайлауды бес жылда бір рет өткізуді көздейтін конституциялық қағидаға қарамастан, 1964 жылы сайлауды өткізбеуі мүмкін деген күмәндік тудырды. Алайда, консервативтік лидерлер Винчестер, Бьюри Сент-Эдмундс және Девизде өткен үш қосымша сайлауда жеңіске жеткеннен кейін өз мүмкіндіктеріне үміт артты. Сайлау науқаны 1964 жылдың 25 қыркүйегінде Дуглас Хоумның патшайымды қабылдап, Парламентті тарату туралы өтініш білдіруімен ресми түрде басталды. Бұл тарату 1922 жылдан бері алғаш рет ресми түрде патшалық жарлықсыз және Парламентті қайта шақырусыз жүзеге асты. Науқанға сол кездегі саяси аренаның сөзді, беделді тұлғалары басымдық берді. Еңбек партиясының вице-лидері Джордж Браун елді аралап, құлшыныспен сөз сөйледі (кейде қателіктер жіберіп), ал Квинтин Хогг консерваторлардың жетекші өкілі болды. Хоггтың Вильсонның плакатына таяғымен шабуыл жасауы науқанның ең жарқын эпизодтарының біріне айналды. Еңбек партиясы тарихшы Эндрю Торптың айтуынша, "Вильсондық жоспарлауға елеулі өзгеріс енгізілген және өнеркәсіптік жаңғыртуға бағытталған ревизионизм негізінде" науқан жүргізді. Еңбек партиясы мемлекеттік кәсіпорындардың үйлесімді жұмысын күшейтуді, болат және тасымал өнеркәсібін қайта ұлттандыру туралы бұрынғы уәделерін қайталады, бірақ басқа салаларды ұлттандырмауға уәде берді. Партия сонымен қатар әлеуметтік қызметтерді кеңейтуге, салық реформасына және инфляцияны бақылауға арналған бағалар мен табыстар саясатына уәде берді. Білім беру саласында орта білім беруді жалпы білім беруге айналдыру және мектепті бітіру жасын ұзартуды, ал иммиграция саласында болашақтағы кіруді шектеу үшін иммиграциялық квоталар мен елге келген иммигранттарға тең құқықтарды қамтамасыз етуді көздеді. Сыртқы саясатта бұрынғы үкіметтердің сыртқы көмегі мен одақтастығын қайта қарауға, Біріккен Ұлттар Ұйымындағы британдық беделін арттыруға және британдық қарулы күштердің конвенционалдық құрамдастарын нығайтуға уәде берді, бірақ партияның кейбір солшыл мүшелері тілегендей, бір жақты ядролық қарусыздануға уәде бермеді. Алғашқы науқанда Еңбек партиясының Поларис ядролық қарулар бағдарламасынан бас тартатыны күтілгенімен, Уилсон британдық тәуелсіз ядролық құралдарының танымалдылығын ескере отырып, бұл тақырыптан мүлдем бас тартуды шешті. Еңбек партиясының "социалистік сыртқы саясат" платформасы консервативтік үкіметті британдық қорғаныс мердігері Феррантимен байланысты жанжал, Адендегі төтенше жағдай, Кипрдегі қауымдық қақтығыстар, Вьетнам соғысының күшеюі, апартеидтік Оңтүстік Африкаға қару сату және франколық Испания үшін фрегаттар салу келісімі үшін сынады. Дуглас Хоумның танымалдылығының төмендеуі – оның аристократиялық тегі, ресми сайлаусыз премьер-министрлікке кіруі, экономикалық және сауда саясаты және Энох Пауэлл мен Айен МакЛеод сияқты консервативтік лидерлердің ықпалынан шеттетілуі – сайлауда консервативтік партияның жағдайын нашарлатты. Көптеген консерваторлар Дуглас Хоумды 1964 жылғы қайта сату бағасы туралы заңға қарсы шықты. Дуглас Хоумның ізашары Макмиллан оны "әдепті, бірақ қатаң мінезді тұлға – ағашқа боялған темір" деп сипаттады. Алайда, оның науқаны консервативтік партияның сауалнамадағы айырмашылығын азайтуға мүмкіндік берді. Консервативтік манифест "Мақсатты өркендеу" атлантикалық әлеммен және Ұлттар Достастығымен қарым-қатынасты жақын етуге, ядролық энергияны дамытуға, өнеркәсіптік қайта оқытуға, британдық өнеркәсіпке капитал инвестициясын арттыруға және BAC TSR 2 үндеуден жоғары ұшу ұшағы жобасын одан әрі дамытуға уәде берді. Консервативтік науқан партияның дипломатиялық жетістіктерін, мысалы, Нассау келісімін, ядролық сынақтарға ішінара тыйым салу туралы келісімді және Борнеодағы қарсыластықта Малайзияны қорғауды атап өтті. Бұрынғы сайлаулардағы төмендеуден кейін, Либералдық партия Джо Гримондтың басшылығымен өзін лейбористікке социалистік емес, жеке тұлғаны бағалайтын балама ретінде көрсетті. Оның "Өзіңіз ойлаңыз, либералды дауыс беріңіз" манифестінде денсаулық сақтау реформасы және Шотландия мен Уэльске децентрализация туралы екі маңызды ішкі саясат уәдесі берілді. Көптеген партия спикерлері, әсіресе теледидардағы митингтерде, қарсыластармен күресуге мәжбүр болды; Дуглас Хоум Бирмингемде өткен жиынға қатысқанда айқын сынға ұшырады. Дуглас Хоумның сөздері ядролық құралдардың болашағына қатысты болды, ал әлемдік аренадағы Ұлыбританияның салыстырмалы беделінің төмендеуінен туындаған алаңдаушылықтар, сонымен қатар төлем балансының нашарлығы Еңбек партиясының жағдайын нығайтты. 1964 жылға қарай теледидар бұрынғы британдық сайлаулардағыдан гөрі маңызды рөл атқаратын бұқаралық ақпарат құралына айналды. Сайлау BBC1-дің "Panorama", Associated Rediffusion-ның "This Week" және Granada Television-ның "World in Action" сияқты ағымдағы оқиғалар бағдарламаларында кеңінен жасырынды, сондай-ақ "That Was the Week That Was" табысына шабыттанған саяси пародистарда көрсетілді.

Орындықтарды ауыстыру

Барлық салыстырулар 1959 жылғы сайлаумен жасалады. Кейбір жағдайларда өзгеріс депутаттың жеңімпаз партияға өткеніне байланысты. Мұндай жағдайлар * белгісімен көрсетілген. Басқа жағдайларда өзгеріс орынды жеңімпаз партияның аралық жылдарда өткен қосымша сайлауда жеңіп алып, кейін 1964 жылы сақтап қалуына байланысты. Мұндай жағдайлар † белгісімен көрсетілген.

Орыннан орынға, мандаттар саны (САҚТАЛҒАН)
Аберэвон, Абердар, Абердин Солтүстік, Абертиллери, Аккрингтон, Англси, Аштон-андер-Лайн, Эйршир Орталық, Эйршир Оңтүстік, Баркинг, Барроу-ин-Фернесс, Бедвеллти, Белпер, Биркенхед, Бишоп-Окленд, Блэкберн, Блейдон, Болсовер, Бутл, Босворт, Ботвелл, Брекон және Раднор, Бригг, Бристоль Орталық, Бристоль Оңтүстік, Бристоль Оңтүстік-Шығыс 4, Бернли, Каэрнарфон, Каэрфилли, Кардифф Оңтүстік-Шығыс, Кардифф Батыс, Кармартен, Честер-ле-Стрит, Честерфилд, Чорли, Коатбридж және Эйрдри, Консетт, Крю, Дагенхэм, Дартфорд, Дерби Солтүстік, Дерби Оңтүстік, Дербишир Солтүстік-Шығыс, Дадли, Данбартоншир Шығыс, Данбартоншир Батыс, Данди Шығыс, Данди Батыс, Данфермлин, Дарем, Дарем Солтүстік-Батыс, Изингтон, Ист Хэм Солтүстік, Ист Хэм Оңтүстік, Эббу Вейл, Экклс, Эдинбург Орталық, Эдинбург Шығыс, Эдинбург Лейт, Эрит және Крейфорд, Фальмут және Камборн, Фарнворт, Фейвершем, Файф Батыс, Флинтшир Шығыс, Гейтсхед Шығыс, Гейтсхед Батыс, Глазго Бриджетон, Глазго Орталық, Глазго Крейгтон, Глазго Горбалс, Глазго Гован, Глазго Мэрихилл, Глазго Прован, Глазго Скотстаун, Глазго Шеттлстон, Глазго Спрингберн, Глостер, Глостершир Батыс, Гуль, Говер, Гриннок, Гримсби, Гамильтон, Хаугтон-ле-Спринг, Хьютон, Илкестон, Инс, Джарроу, Килмарнок, Кингстон-апон-Халл Шығыс, Кингстон-апон-Халл Батыс, Киркалди, Ланарк, Ланаркшир Солтүстік, Лестер Солтүстік-Шығыс, Лестер Солтүстік-Батыс, Лестер Оңтүстік-Батыс, Лей, Лейтон, Линкольн, Ливерпуль Эдж Хилл, Ливерпуль Эксчейндж, Ливерпуль Скотланд, Лланелли, Лафборо, Манчестер Ардвик, Манчестер Читам, Манчестер Эксчейндж, Манчестер Гортон, Манчестер Опеншоу, Мерионетшир, Мертир Тидфил, Мидлотиан, Мазервелл, Ниат, Нельсон және Колн, Ньюпорт (Монмутшир), Ньютон, Огмор, Олдбери және Хейлсоуэн, Олдхэм Шығыс, Олдхэм Батыс, Пейсли, Пемброкшир, Понтпул, Понтипридд, Рондда Шығыс, Рондда Батыс, Рочдейл, Ромфорд, Россендейл, Роули Регис және Типтон, Сент-Хеленс, Салфорд Шығыс, Салфорд Батыс, Седжфилд, Саут Шилдс, Саутгемптон Итчен, Сталибридж және Хайд, Стирлинг және Фолкерк, Стирлингшир Шығыс және Клакманнан, Стирлингшир Батыс, Стоктон-он-Тис, Сандерленд Солтүстік, Суонси Шығыс, Террок, Уолтемстоу Батыс, Уоррингтон, Уэст Хэм Солтүстік, Уэст Хэм Оңтүстік, Уэст Лотиан, Батыс Аралдар, Уэстхоутон, Уайтхейвен, Виднес, Уиган, Воркингтон, Врексхэм

Этон және Слау, Сметик, Болтон Батыс, Хаддерсфилд Батыс (САҚТАЛҒАН)
Кардиганшир, Девон Солтүстік, Монтгомеришир, Оркней және Шетланд, Лутон†, Ренфрушир Батыс, Росс және Кромарти (САҚТАЛҒАН)
Бристоль Солтүстік-Шығыс, Харвич, Голланд пен Бостон, Хантингдоншир, Сент-Айвз, Ангус Солтүстік және Мирнс, Ангус Оңтүстік, Бедфордшир Оңтүстік*, Дамфрис†, Файф Шығыс†, Плимут Девонпорт*
Болтон Шығыс, Баккингем, Бери және Радклифф, Карлайл, Дербишир Оңтүстік-Шығыс, Довер, Эппинг, Глазго Келвингроув, Глазго Поллок, Глазго Вудсайд†, Грейвсенд, Хартлпулс, Хейвуд және Ройтон, Хитчин, Кингстон-апон-Халл Солтүстік, Ливерпуль Киркдейл, Ливерпуль Токтеф, Ливерпуль Уолтон, Ливерпуль Уэст Дерби, Манчестер Блэкли, Манчестер Уитеншоу, Престон Оңтүстік, Рочестер және Чатхэм, Ратерглен†, Стокпорт Солтүстік, Стокпорт Оңтүстік, Сандерленд Оңтүстік, Суонси Батыс, Уотфорд

Бодмин, Инвернесс, Орпингтон† (САҚТАЛҒАН)
Абердин Оңтүстік, Абердиншир Шығыс, Абердиншир Батыс, Абингдон, Алдершот, Алтринчам және Сейл, Аргайл, Эшфорд, Эйлсбери, Эйр, Эйршир Солтүстік және Бют, Банфф, Барнет, Барри, Бейзингстоук, Бебингтон, Бекенхэм, Бедфорд, Бедфордшир Орталық, Бервик және Ист Лотиан, Бексли, Биллерикэй, Блэкпул Солтүстік, Блэкпул Оңтүстік, Бурнемут Шығыс және Кристочёрч, Бурнемут Батыс, Бридлингтон, Бристоль Солтүстік-Батыс, Бристоль Батыс, Бромли, Бромсгроув, Баккингемшир Оңтүстік, Кембридж, Кембриджшир, Кентербери, Кардифф Солтүстік, Чэдл, Челмсфорд, Челтнем, Честер, Чигуэлл, Чизлхерст, Сиренсестер және Тьюксбери, Клитеро, Колчестер, Конвей, Корнуолл Солтүстік, Кросби, Дарлингтон, Дарвен, Дениби, Батыс Дербишир, Дорсет Солтүстік, Дорсет Оңтүстік 3, Дорсет Батыс, Истли, Эдинбург Солтүстік, Эдинбург Пендландс, Эдинбург Оңтүстік, Эдинбург Батыс, Эссекс Оңтүстік-Шығыс, Эксетер, Флинтшир Батыс, Фолкестон және Хайт, Файлд Солтүстік, Файлд Оңтүстік, Гейнсборо, Галлоуэй, Гиллингхэм, Глазго Катхарт, Глазго Хиллхед, Глостершир Оңтүстік, Госпорт және Фархэм, Грантхэм, Халтемпрайс, Харборо, Хемел Хемпстед, Херефорд, Хертфорд, Герфордшир Шығыс, Герфордшир Оңтүстік-Батыс, Хай Пик, Хонитон, Хорнкасл, Хорнчерч, Хоуден, Илфорд Солтүстік, Илфорд Оңтүстік, Аралдар Эли, Аралдар Танет, Аралдар Уайт, Киддерминстер, Кинросс және Батыс Пертшир, Кнутсфорд, Ланкастер, Лестер Оңтүстік-Шығыс, Леоминстер, Ливерпуль Гарстон, Ливерпуль Уэйвтри, Лаут, Маккелсфилд, Мейдстоун, Малдон, Манчестер Мосс Сайд, Манчестер Уиттингтон, Мелтон, Миддлтон және Прествич, Монмут, Морей және Нейрн, Морекамб және Лонсдейл, Нантвич, Жаңа Орман, Ньюбери, Норвич, Ормскирк, Плимут Саттон, Пенит және Бордер, Перт және Шығыс Пертшир, Питерсфилд, Пул, Портсмут Лангстон, Портсмут Оңтүстік, Портсмут Батыс, Престон Солтүстік, Ридинг, Ренфрушир Шығыс, Роксбург, Селкирк және Пиблс, Ранкорн, Ратланд және Стамфорд, Сафрон Уолден, Сент-Албанс, Севенукс, Саутгемптон Тест, Саутенд Шығыс, Саутенд Батыс, Саутпорт, Стретфорд, Строуд, Тависток, Тивертон, Тонбридж, Торки, Торрингтон, Тотнес, Труро, Уоллэси, Уолтемстоу Шығыс, Уонстед және Вудфорд, Уэстморленд, Винчестер, Виндзор, Виррал, Уокингхэм, Вустер, Вустершир Оңтүстік, Уайкомб

Кейтнесс және Сазерленд

Солтүстік Антрим, Оңтүстік Антрим, Арма, Белфаст Шығыс, Белфаст Солтүстік, Белфаст Оңтүстік, Белфаст Батыс, Даун Солтүстік, Даун Оңтүстік, Фермана және Оңтүстік Тирон, Лондондери, Орталық Ульстер

Лондон қалалары және Вестминстер

3 Лейбористер қосымша сайлауда жеңіп алған, бірақ 1964 жылы консерваторлар қайта жеңіп алған орын. 4 Консерваторлар 1961 жылғы қосымша сайлауда жеңіп алған, бірақ лейбористер 1963 жылғы қосымша сайлауда қайта жеңіп алған орын.

Теледидардағы нәтижелер бағдарламалары

BBC телеарнасы мен ITV телеканалы нәтижелерді тікелей эфирде көрсетіп, оған түсініктемелер жасады.