Кіріспе

72-ші Ирак премьер-министрі Гази Машал Ажил әл Явар (1958 жылы туған) – ирактық саясаткер. 2006 жылы Ирактың уақытша үкіметінде вице-президент болды, ал 2004-2005 жылдары Ирактың уақытша үкіметінің президенті қызметін атқарды. Сондай-ақ ол 2004 жылы АҚШ бастаған коалицияның басып кіруінен кейін Ирактың Басқарушы кеңесінің президенті болып қызмет етті. Әл Явар бастапқыда 2003 жылы АҚШ бастаған Иракқа басып кіруден кейін құрылған Ирактың Басқарушы кеңесінің мүшесі болды. 2004 жылы кеңес оны 28 маусымда Коалициялық Уақытша Әкімшіліктен Ирактың егемендігі қайтарылғаннан кейін Ирактың уақытша президенті етіп тағайындады.

Ерте өмір және білім

1958 жылы Мосул қаласында дүниеге келген Явар: «Анамы әдетте мені Наджаф пен Кербаладағы қасиетті зиярат орындарына, сондай-ақ Бағдадтағы сүнни мешіттеріне және Сент-Мария шіркеуіне алып баратын», – деді ол «Al Zaman» ирак газетіне берген сұхбатында. Бұл Явардың саяси мансабындағы көшбасшылық стиліне әсер етті және ұзаққа созылған із қалдырды. Бағдадтың солтүстігіндегі имам Кадем зияратының ақсақалы Джаффар Сахаб Саидтың айтуынша, шиит киелісі «араб тайпалары арасында терең тамырланған және жақсы танымал. Ол шииттер мен сүнниттердің арасында келісімге келіп, олардың мәселелерін шеше алады». Оның інісі, шейх Мохсен Ажил әл Явар қазіргі Шаммар тайпасының басшысы, ал оның әкесі 1920 жылдары Ирактың тәуелсіздігіне қол жеткізуге көмектескен және кейіннен король парламентінің мүшесі болған. Сол кезде Сауд Арабиясында тұрған Явар саясаттан қол үзді және сәтті телекоммуникация компаниясын құрды. Ол соңғы екі онжылдықтың көп бөлігін Сауд Арабиясында өткізді, онда «High Capabilities Co.» (HiCap) телекоммуникация компаниясының вице-президенті болды. Уақытша президент болған кезінде Явар Саддам Хусейіннің билігінде араб сүннилеріне ерекше жеңілдіктер берілген деген жалған пікірге қарсы сөйледі. Явар «Саддам ешқандай дінге немесе ағымға сенбегенін» қатаң түрде мәлімдеді. «Оның жасаған зұлымдықтары сүннилерге, шииттерге, күрдтерге және басқа да ұлттық және діни топтарға тиді. Ол бір ирактықты екіншісінен ажыратпады». Явар 2004 жылдың 30 маусымында, Ирактың ресми тәуелсіздігіне өту күніне дейін Кеңес төрағалығының мерзімі аяқталуға тиіс болған соңғы төрағасы болуы жоспарланған. Бірақ оның орнына ол Ирактың ресми мемлекет басшысы болып тағайындалды және «Мемлекет Президенті» лауазымын иеленді. БҰҰ елшісі Лакдар Брахими Аднан Пачачиді ұсынғанмен, Басқарушы Кеңестің көпшілігі Яварды қолдады. Кеңес мүшелері БҰҰ-ның олардың тілегіне қарсы жаңа ирак президентін тағайындауға тырысып жатыр деп айыптады. Осы дау-дамай уақытша үкіметтің жариялануын кейінге қалдырды, бірақ 2004 жылдың 1 маусымында Ирактағы арнайы елші Лакдар Брахими шейх Газидің уақытша президент болып тағайындалуын растады. Явардың премьер-министрі болған Аяд Аллави шиит мұсылман болды. Екеуі де Ирактағы ең ірі мұсылман ағымдарын ұсынып тұрды. Явар мен Ирактың Уақытша үкіметі 2004 жылдың 28 маусымында АҚШ бастаған коалиция билікті екі күн бұрын тапсырған кезде қызметке кірісті. Шейх Газидің уақытша президент болып сайлануы, алдымен американдық әкімшілдер тарапынан қарсылыққа ұшырап, кейін қабылданды, бұл сол кездегі тайпалық қайта жаңғырудың тағы бір белгісі болды. Бұл лауазым көбінесе рәсімдік деп сипатталғанмен, ол шын мәнінде символдық және саяси ықпалға ие болды. Сүнни тайпасының басшысы ретінде ол өз ағайындарына сенімділік сыйлады, сонымен қатар тайпалық күрдтер үшін таныс билік тұлғасын бейнеледі және шиит дін қызметкерлері бағалайтын дәстүрлі құндылықтарды ұстады. Вашингтондағы Бейбітшілік институтының аға ғылыми қызметкері Фалех А. Джабар шейх Газиді «қазақтардың заманауи жолдарын білетін тайпалық тұлға, ал емес заманауи жолдарды білетін заманауи көшбасшы» деп сипаттады. «Ол сөздерді ойлап, сақтықпен таңдайды және тайпалық халық үшін ең бағалы құндылық – жасқа құрметтейді. Шейх болғандықтан, өзіңнен басқа барлығына жетекшілік етуің керек». Л. Пол Бремер өзінің естеліктерінде Джордж Буштің өзі Явардың тағайындалуын ұсынғанын айтты, өйткені Буш «Газидің Саддамды құлату үшін коалицияға алғыс айтқаны және тәуелсіздікке және демократияға қарай процесті жалғастыруға деген ұмтылысынан әсерленді». Бірақ көптеген ирактықтар үшін шейх Явар сәуір айында Ирактағы әскери және саяси дағдарысты шеше алмағаны үшін беделін жоғалтқан Басқарушы Кеңестің мүшесі болды. Явар сектанттық Басқарушы Кеңесті ашық сынады, кеңес елдің проблемаларын шешуге емес, тірі қалуға көбірек көңіл бөлгенін мойындады. «Ел өртеніп жатқанда біз кеңесте отырып, процедуралық мәселелерді талқылаймыз», – деді шейх Гази «Christian Science Monitor» газетіне берген сұхбатында. «Біз Константинопольдегі византиялықтар сияқтымыз, қақпадағы варварлармен періштелердің жынысы туралы таласамыз». Премьер-министр Аяд Аллави сияқты, жаңа министрліктерге тағайындалған кеңес мүшелері де бұрынғы кеңес мүшесі болғандықтарын ұмытылмайтын жағдайға түсті. Явар коалиция күштерінің марионеткасы сияқты көрінбеуге бел буды. Ол Ирактағы қауіпсіздіктің нашарлығы үшін АҚШ-ты ашық сынады. «Ирактағы қауіпсіздік үшін біз АҚШ-ты 100 пайыз жауапты деп айтамыз», – деді ол. «Олар елді басып алды, қауіпсіздік органдарын таратып жіберді және 10 ай бойы Ирак шекарасын виза немесе паспортсыз кіре алатын кез келген адам үшін ашық қалдырды». Сонымен қатар, шейх Гази Саддам Хусейіннің бұрынғы президенттік сарайын АҚШ-тың елшіханасы ретінде пайдалануын айыптады. «Бұл біреудің көзіне тырнақтап салу сияқты», – деді ол. Уақытша президенттік лауазымында болған кезінде Фаллуджа қаласындағы коалиция күштерінің қамауы өршіген кезде Явар шабуылды ашық сынады, тіпті ол бұл оқиғадан кейін Басқарушы Кеңестен наразылық білдіріп кетіп қалуға жақын болды. «Фаллуджа мәселесін әскери жолмен шешу қажет деп ойлайтындармен мен толығымен келіспеймін», – деді ол «Reuters» агенттігіне. «Коалицияның дағдарысты басқаруы дұрыс емес. Бұл жылқының басына оқ атқан сияқты, себебі оған шыбық қонған, жылқы өлді, ал шыбық ұшып кетті». Ол коалиция күштерінің әрекеттерін айыптады және БҰҰ резолюциясына сәйкес, ирак халқына қауіпсіздік пен көмек көрсетуге толық жауапты деп мәлімдеді.

Төрайымнан кейінгі кезең

Әл Явар Ирак президенті лауазымын уақытша атқарып, Ирак парламенті жаңа тұрақты президентті сайлағанға дейін, Ирак мемлекетінің өтпелі кезеңдегі әкімшілік заңында белгіленгендей болды. Бұл 2005 жылдың 6 сәуірінде Жалал Талабани президент болып сайланғанда орын алды, ал Әл Явар көптеген келіссөздерден кейін Ирактың екі вице-президентінің бірі болуға келісті. Вице-президент ретінде Шейх Гази жаңа үкімет алдында тұрған көптеген қиындықтарды қарастырды. Ирак сүннилерінің сайлауды бойкоттауына байланысты Әл Явар жаңа конституцияны өткен сайлаулардың нәтижесінде жазуға болмайды деп сақты. Сайлау қорытындылары барлық ирактықтар үшін конституцияны жазуда тепе-теңдікке негіз болуы керек еді. Әл Явар Asharq Al Awsat газетіне берген сұхбатында конституцияның "барлық ирактықтар үшін және олардың мүддесін қорғау үшін жасалуы керек, ол бір топтың, діннің немесе идеологияның тілегіне ғана бағынуы керек емес, ирак халқы үшін ортақ түсініктер мен ұстанымдарға ие болуы тиіс" деді. Осы кезде Әл Явар дін мен саясатты бөлуге шақырды, себебі дін саясаттың бұздыруына ұшырамайтын қасиетті нәрсе деп есептеді. "Дін елді халықтың игілігі мен махаббатына жетелейді, ал саясат – жоспарлау, маневр жасау, адасу және келісімдерге келу, сондықтан оның діннің киім-кешегін киюі жөн емес". 2005 жылғы қаңтардағы Ирак Ұлттық Ассамблеясына сайлауда ол "Ирактықтар" (Iraqioun) партиясының жетекшісі болды, бұл сүнни басшысы бар ең ірі зайырлы кандидаттар тізімі еді. Оның тізімі шамамен 150 мың дауыс жинады, бұл жалпы ұлттық дауыстың 2 пайызын құрады. Әл Явар сайлауды бойкоттамаған санаулы сүнни басшыларының бірі және парламентке орын алған жалғыз ұлттық деңгейдегі сүнни өкілі болды, ол парламентте бес орынға ие болды. 2006 жылғы қаңтардағы сайлауда ол басқа зайырлы саясаткерлер Аяд Аллави мен Аднан Пачачимен бірге Ирак Ұлттық тізімі коалициясына қосылды. Одан кейін ол Ирак Парламентінің депутаты болды және қысқа уақыттан кейін жеке өміріне оралу үшін парламенттен кетті. Бұл мәселе бойынша зерттеулер мен сауалнамалар табу қиын болғанымен, Бағдадтың "Жанар" блогының авторы "Ривербенд" сияқты бірнеше сүнни сарапшылар Гази Әл Явардың сайлаудағы нашар нәтижесінің себебі, қарапайым сүнни ирактықтары тарапынан оған деген құрметсіздік болғандығын айтты, оны "әл Бақара әл Дахика" деп атады, бұл шамамен "күліп тұрған сиыр" деп аударылады.

Жеке өмір

Әл Явар 1984 жылдан бері үйленген және төрт баласы бар.