Кіріспе

2004-2005 жылдары Ирак премьер-министрі болған Аяд Аллауи (إيَاد عَلَّاوِي Iyād ʿAllāwī; 1944 жылы 31 мамырда туған) – ирактық саясаткер. Ол 2014-2015 және 2016-2018 жылдары аралығында Ирактың вице-президенті қызметін атқарды. Бұған дейін ол 2004-2005 жылдары Ирактың уақытша премьер-министрі және 2003 жылы Ирактың Басқарушы кеңесінің президенті (Ирактың 38-ші премьер-министрі) болды. Шиа мұсылман дінінің өкілі Аллауи, шамамен 30 жыл бойы елден тыс жерде өмір сүрген белгілі ирактық саяси белсенді, 2003 жылы Иракқа жасалған шабуылдан кейін АҚШ бастаған коалиция билігі құрған Ирактың Уақытша басқару кеңесінің мүшесі болды. Кеңес 2004 жылдың 1 маусымында таратылған кезде Саддам Хусейннен кейінгі Ирактың алғашқы үкімет басшысы осылай болып, ол Ирактың уақытша үкіметінің премьер-министрі болып тағайындалды. Оның премьер-министрлік өкілеттігі 2005 жылдың 7 сәуірінде, жаңадан сайланған өтпелі Ирак Ұлттық жиналысы исламдық Дауа партиясының басшысы Ибрагим әл-Джаафариді таңдағаннан кейін аяқталды. Бұрынғы Баас партиясының мүшесі Аллауи бүгінде белсенді саяси партия болып табылатын Ирак Ұлттық келісімін құруға көмектесті. 2003 жылы Иракқа шабуыл жасауға дайындалып жатқан кезде INA МИ-6-ға жаппай қырып-жоятын қару туралы ақпарат ұсынды. Аллауи өмірінің шамамен жартысын Ұлыбританияда өткізді. Оның әйелі мен балалары қауіпсіздігі үшін әлі де Ұлыбританияда тұрып жатыр. Ол 1978 жылы, 2004 жылы және 2005 жылдың 20 сәуірінде қастандыққа ұшырады. Аллауидің есімі кейде Ияд немесе Эйяд деп те жазылады.

Аллауидің ерте өмірі

Аллауи 1944 жылы белгілі шиит саудагер отбасында дүниеге келді; оның әкесі Ирактың Ұлыбританиядан тәуелсіздігін келіссөздер арқылы ілгерілетуге көмектесті, ал әкесі Ирак Парламентінің депутаты болды. Ол жас кезінде Баас идеологиясына қатысып, Абдул Карим Касим үкіметіне қарсы ұйымдастырды. 1960 жылдары Бағдад университетіндегі Бағдадтағы медицина факультетінде оқыды. Оған дейін Бағдад колледжінде, католик, иезуиттік орта мектепте және жоғары колледжде білім алған. Лондон университетінің колледжінде магистр дәрежесін алып, Гай ауруханасында тәжірибесін өтеді. Аллауидің үш баласы бар, олардың бірі – Хамза Суррейдегі мектепте оқиды. Аллауи 2015 жылы қайтыс болған тағы бір белгілі бұрынғы эмигрант Ахмет Чалабимен туыс. Бұрынғы сауда министрі Әли Аллауи – Чалабидің әпкесі, сондай-ақ Аяд Аллауидің туысы. Чалаби мен Аллауи арасындағы қарым-қатынас бәсекелес және одақтас ретінде ауысып отыратын сипатталады. Сонымен қатар, уақытша ішкі істер министрі Нури Бадран Ияд Аллауидің әпкесіне үйленген. Ол сондай-ақ Мохаммед Тауфик Аллауидің туысы.

Алғашқы саяси мансап

1971 жылы Баас партиясымен арадағы келіспеушіліктердің күшеюіне және медициналық білімін жалғастыруға байланысты Лондонға көшіп кетті. 1975 жылы ол "Саддам партияны тым қатты бақылауға алғанын" түсініп, Баас партиясынан шықты. Аллауидің өзі халықаралық Баас қозғалысындағы қызметін жалғастырғанын, бірақ Баас партиясының Ирактағы өңірлік бөлімшесімен ешқандай байланысы болмағанын мәлімдейді. Алғашқыда Саддам, кейін Ирак вице-президенті, Саддамды сынап, оған қарсы болған жоғары әскери және партия шенеуніктерімен байланыста болған Аллауиге Баас партиясына қайта қосылу үшін қысым көрсетті. 1978 жылы достары Аллауидің атының жою тізімінде бар екенін хабарлады. 1978 жылдың ақпанында Аллауи бір түні Суррейдегі үйіндегі шабуылшыдан оянды, ол балтамен оған шабуыл жасады. Шабуылшы Аллауидің қанға батқан күйде өлгенін ойлап, кетіп қалды. Ол қастандықтан аман қалды және келесі жыл ауруханада жарақаттарын емдеумен өткізді. Оның бірінші әйелі Атур да шабуыл кезінде жарақат алды. Шабуылдың Саддам Хусейннің бұйрығымен жасалған қастандық екені болжануда. Ол әйелімен өзара келісім бойынша ажырасты.

Ирак ұлттық келісім

Кеңес алғаннан кейін, әлі ауруханада жатып емделіп жатқан Аллауи Саддам Хусейн үкіметіне қарсы оппозициялық желі құруды бастады. 1980-ші жылдарда ол бұл желіні кеңейтті, бизнесмен ретінде саяхаттап және БҰҰ Даму бағдарламасында жұмыс істеген кезде ирактықтарды тартты. 1990 жылдың желтоқсан айында Аллауи Ирак Ұлттық Келісімінің (INA) құрылғанын жариялады. Алты жыл өткен соң, әскери және үкіметтік құрылымдардағы наразы Баас партиясының өкілдерін пайдаланып, Бағдадта сәтсіз төңкеріс ұйымдастырды. Аллауидің INA-дағы серіктестерінің бірі – Салах Омар Әл Али, Ирак революциялық командалық кеңесінің бұрынғы мүшесі және Біріккен Ұлттар Ұйымындағы елші. INA-ны Ұлыбритания, Египет, Иордания, Сауд Арабиясы, Түркия және АҚШ ашық қолдады. Топтың негізгі құрамы Саддам Хусейннің Ирағынан әскери төңкеріс жасау мақсатымен дезертир болған бұрынғы әскери қызметкерлерден тұрды. Аллауи 1992 жылы ЦРУ-мен байланыс орнатып, Чалабиге қарсы саясат жүргізіп, Баас партиясының құрылымындағы INA байланыстарын пайдаланды. Аллауидің INA-сы Ирак аумағында шабуылдар ұйымдастырды деген күдік туды. Бұл науқан Саддам Хусейннің билігіне тікелей қауіп төндірмеді, бірақ INA-ның билік режимін өзгертуге қабілетін сынау мақсатында болды. Саддам үкіметі шабуылдар нәтижесінде 100-ге жуық бейбіт тұрғын қаза тапқанын мәлімдеді, бірақ осы мәліметтердің нақты растамасы әлі табылмады. 1996 жылы әскери төңкеріс жоспарланды, онда ирактық генералдар өз бөлімдерімен Бағдадқа қарсы шабуыл жасап, Саддам Хусейнді биліктен құлатуға тиіс еді. ЦРУ бұл жоспарды, DBACHILLES кодовый атымен қолдады және INA құрамына кірмейтін ирактық офицерлерді қосты. Алайда, жоспар Саддамға адал агенттердің араласуынан кейін сәтсіз аяқталды. АҚШ-тың қолдауы да күмәнді болды – Амман қаласындағы ЦРУ бөлімшесінің басшысы американдық әуе күшінің көмегін сұрағанда Клинтон әкімшілігі бас тартты. Көптеген қатысушылар өлім жазасына кесілді. Аллауи отбасына тиесілі жерлер мен зауыттар тәркіленді. Тіпті Наджафтағы олардың зираты да тартылып алынды, бірақ кейін қайтарылды. Аллауидің сөзіне сүйенсек, оның отбасы 250 миллион долларлық мүлікті жоғалтты. АҚШ INA-ға қолдауын жалғастырып, 1996 жылы 6 миллион доллар, ал 1995 жылы 5 миллион доллар көмек көрсетті (Дэвид Вурмсердің, сондай-ақ Эндрю және Патрик Кокберннің кітаптарында көрсетілгендей). INA Ирак офицерінің баяндамасын британдық барлау қызметіне жеткізді, онда Ирактың жаппай қырып-жоятын қаруларын "45 минут ішінде" қолдануға қабілетті екені айтылды. Бұл мәлімдеме 2002 жылы Ұлыбритания үкіметі Иракқа қарсы әскери операцияға халықтың қолдауын алу үшін жариялаған қыркүйектік құжатта маңызды орын алды. Соғыстан кейін "45 минуттық мәлімдеме" британ үкіметі мен BBC арасындағы жанжалдың ортасында болды, сондай-ақ кейіннен лорд Хаттон зерттеген Дэвид Келлидің өліміне де қатысты. Хаттон тергеуіне куәлік берген MI6 басшысы Ричард Дирлоув бұл мәлімдеме жаппай қырып-жоятын қаруларға емес, майдандық қаруларға қатысты екенін айтты.

Саддамнан кейінгі кезең

2003 жылы Саддам Хусейн құлағаннан кейін көп ұзамай, елді басқару үшін, оккупациялық күштер Коалициялық Уақытша Әкімшілігін ("CPA") құрды, егемендік қайта орнатылғанша. CPA елді әкімшілік ету үшін жоғары дәрежелі ирактық саясаткерлерден тұратын топ құруды шешті, оккупацияға «ирактық жүз» беру мақсатында. Бұл топ Басқарушы Кеңес деп аталды және CPA тағайындаған 25 ирактықтан құралды. Аллауи Басқарушы Кеңеске сайланғандардың бірі болды және Қорғаныс министрі лауазымын атқарды (бірақ Ирак әлі де оккупацияда болғандықтан, оның нақты жауапкершілігі шектеулі болды). Ол 2003 жылдың қазан айында Уақытша басқару кеңесінің төрағалығын айналысымен атқарды. 2004 жылдың сәуірінде Аллауи Фаллужадағы АҚШ бомбалауына байланысты МҮК қауіпсіздік комитетінің төрағасы лауазымынан кеткені туралы INA газетінде жарияланған хатта айтылды. 2004 жылдың наурыз айында Ирактың Ұлттық барлау қызметі құрылғанда, оның тағайындалған директоры Мохаммед Абдулла Мохаммед әл-Шехвани болды, ол да INA-мен байланысы бар бұрынғы Баас партиясынан қуылған эмигрант.

Уақытша премьер-министр

2004 жылғы 28 мамырда Аллауи Басқарушы кеңес шешімімен Ирактың уақытша премьер-министрі болып сайланды. Ол 2005 жылдың басында жоспарланған ұлттық сайлауға дейін АҚШ-тың егемендікті беруінен (30 маусым 2004 ж.) бастап елді басқаруға кірісті. Көптеген адамдар бұл шешімге негізінен Біріккен Ұлттар Ұйымының Ирактағы арнайы өкілі Лакдар Брахимидің кеңесімен қол жеткізілді деп есептесе де, "Нью-Йорк Таймс" газеті Брахими АҚШ өкілдерінің қысымынан кейін оны көңілі тоқпай қолдағанын хабарлады. (Аллауидің тағайындалуындағы АҚШ рөлі туралы сұраққа жауап ретінде Брахими былай деді: "Мен кейде айтамын, мен оны айтқанымды ренжітпейтініне сенімдімін, Бремер – Ирактың диктаторы. Оның ақшасы бар. Оның қолы бар. Бұл елде оның келісімісіз ештеңе болмайды.") Екі аптадан кейін Брахими "үлкен қиындықтар мен көңілсіздікке" байланысты отставкаға кетуін мәлімдеді. Ол кезде Алауи АҚШ-тың негізгі бұқаралық ақпарат құралдарында көбінесе қарапайым шиит, Ирактың көпшілік дінінің мүшесі ретінде сипатталды. 2004 жылғы 28 маусымда (екі күн бұрын) АҚШ бастаған коалиция билікті Аллауи мен Ирактың Уақытша үкіметіне тапсырды, олар сол күні ант берді. Уақытша үкімет Саддам Хусейнді заңдық күзетке алып, өлім жазасын қайта енгізген соң, Аллауи сот процесіне араласпайтынын және сот шешімдерін қабылдайтынын мәлімдеді. Ол Дубайдағы "Аль-Арабия" телеарнасына берген сұхбатында: "Өлім жазасына кесу мәселесі соттың шешіміне байланысты, егер ол әділ және тең шешім болса" деді. Аллауи үкіметі сондай-ақ жаңа төтенше жағдай туралы ереже жазды, ол атқарушы билікке әскери жағдай жариялауға, коменданттық сағат орнатуға және күдіктілерді ұстауға мүмкіндік берді. Пол Бремердің көмекшілері Аллауидің әскери жағдайды енгізуге құқығы жоқ екенін айтты, ал Мемлекеттік хатшы Колин Пауэлл АҚШ мұндай қадамды қолдамайтынын ескертті. "Біздің қалаған соңғы нәрсеміз – әлемнің бізге Иракқа жаңа билікті таңуға тырысып жатыр деп ойлауы", – деді АҚШ-тың жоғары лауазымды өкілі. Бірақ, әскери жағдайдың қаупінен бөлек, үкімет АҚШ басқарған басқыншы күштерге қарсы қару көтерген көтерілісшілерге кең кешірім жасауды жоспарлап отырды. Аллауи өзінің үкіметі "патриоттық мақсаттармен" коалициямен соғысқан ирактық көтерілісшілеріне қол ұшын беретінін, сонымен қатар иорданиялық джихадист Мусаб әл-Зарқауи бастаған сияқты шетелдік элементтерді оқшаулап, жоюға тырысатынын нақты айтты. Аллауи сүнни көтерілісінің де, шиит Моктада Садрдың жақтастарының да халық арасында зор қолдауға ие екенін білді, ал өз үкіметінің ирактықтардың адалдығын әлі де жеңе алмай отырғанын түсінді. 18 шілдеде ирактық жанкештілер Ияд Аллауиді өлтіргендерге 285 000 доллар сыйлық ұсынды. 2004 жылдың жазында Аллауи сол кезде даулы болған бірқатар шешімдер қабылдады, бірақ кейіннен олар оның пайдасына жұмыс істеді, себебі ол ирактықтарға Аллауи бір сектаны екіншісінен артық ұнатпайтынын және ол заңның үстемдігін қалпына келтіру үшін күш қолданудан қорқатын мықты көшбасшы екенін көрсетті. Атап айтқанда, Наджаф пен Фаллужаға жасалған әскери шабуылдарды қолдауы сол кездегі кейбір ирактықтардың арасында оны өте танымал емес етті. Ол сондай-ақ террористік топтар мен ирактық көтерілісіне қарсы күресті басты міндеті ететін ішкі барлау агенттігі – Бас қауіпсіздік дирекциясын құру туралы мәлімдеді. Аллауи 2005 жылғы қаңтарда өткен ирактық сайлау кезінде Ирак Ұлттық Келісімін басқарды. Оның науқаны негізінен Иранның қолдауымен ұйымдастырылған топтар жүргізген қаралау науқанымен күресуге тырысуымен сипатталды. Оның науқаны 2004 жылғы 4 желтоқсанда Наджафтағы Имам Әли қабірлік кешеніне барған кезде, оған белгісіз топ шабуыл жасағанда қиындыққа тап болды. Аллауи бұл кісі өлтіруге жасалған әрекет екенін мәлімдеді. INA бірінші сайлауда 14% дауыспен үшінші орынға шықты, бұл партияға қарсы коалиция бойынша оны ең үлкен партиялардың біріне айналдырды. 2010 жылғы сайлауда Аллауидің тізімі ең көп дауыс жинап, қазіргі премьер-министр Нури әл-Маликиді 2 дауыспен жеңді.

Адам өлтіруге әрекеті

2004 жылғы 3 желтоқсанда Рафик Юсеф және тағы екі адам, барлығы Ансар әл-Ислам тобының мүшелері, Аллауиді өлтіруді жоспарлағаны үшін тұтқындалып, кейіннен сотталды. 2004 жылғы тамыздағы бір аудиожазбада Әбу Анас әл-Шами (Зарқауидің екінші тұлғасы және көбінесе шетелдіктерден құралған Джамаат әл-Таухид уәл-Джихадтың басшысы) деп танылған спикер, содырлардың Ирак премьер-министрі Аяд Аллауиді, әскерлер мен полиция қызметкерлерін өлтіруді жоспарлағанын мәлімдеді.

Премьер-министр болғаннан кейінгі кезең

2005 жылдың желтоқсанында Иракта өткен келесі парламент сайлауына дайындық барысында Аллауи көптеген топтар, соның ішінде зайырлы сунниттік және шииттік топтар мен Ирак коммунистік партиясы арасында бір сайлау тізімі (Ирак ұлттық тізімі) бойынша одақ құрды. Ирактың Ұлттық тізімі Нұри әл-Малики басқарған коалициялық үкіметте өкілдік етті, бірақ Аллауи өзі министрлік лауазымға кірмеді. Партия ақыры 2007 жылы үкіметті бойкоттады. Алдағы ұлттық сайлауға дайындық барысында Аллауи жетекші шиит саясаткері Искендер Витвитпен (Саддамға қарсы 1991 жылғы көтерілістің бірінен болған көшбасшылардың бірі), шиит тайпасының шейхы Хусейн әл-Шаланмен, премьер-министрдің орынбасары Рафи әл-Иссавимен, суннит саясаткері Салех Мутлақпен және суннит вице-президенті Тарик әл-Хашемимен бірге жаңа коалиция құрды, оған «Ирак ұлттық қозғалысы» деп аталды. 2010 жылғы парламент сайлауы Ирак сайлау комиссиясының нәтижелерді жариялауын күтумен бірнеше аптаға созылды. Нәтижелер 2010 жылдың 26 наурызында жарияланды, онда Аллауидің «Ирақия» блогы парламент сайлауының ең ірі жеңімпазы деп жарияланды, ол Аллауидің қарсыласы әл-Маликидің партиясынан екі орынмен көп алды. 2014 жылдың 8 қыркүйегінде жаңа премьер-министр Хайдер әл-Абади оны Ирактың үш вице-президентінің бірі етіп тағайындады. 2015 жылдың 11 тамызында Парламент премьер-министр әл-Абади ұсынған реформалар пакетін мақұлдады, онда басқа шаралармен қатар үш вице-президент лауазымын жою көзделген. Алайда, вице-президент Усама әл-Нұжайфидің сотқа берген арызынан кейін әл-Малики 2015 жылдың қыркүйегінде лауазымды жою Ирак Конституциясына сәйкес келмейтініне байланысты өзінің лауазымын әлі де атқарып отырғанын мәлімдеді. Осама әл-Нұжайфи 2015 жылдың қарашасында бұл шешімді конституцияға қайшы деп танып, шағым түсірді. 2016 жылдың 10 қазанында Ирак Жоғарғы соты үш вице-президент лауазымын қалпына келтірді, олардың таратылуын конституциялық емес деп шешті.

Жеке өмір

Аллауи Англияда және Таяу Шығыста Саддам режимінің агенттері жасаған бірнеше қастандыққа ұшыраған деген күдік бар. 2016 жылы Халықаралық тергеуші журналистер консорциумының «Панама құжаттары» арқылы жарияланған Mossack Fonseca құжаттарына сәйкес, Аллауи өзінің орнына директор тағайындау үшін және Панамада тіркелген IMF Holdings компаниясының иелігін жасыру үшін Mossack Fonseca компаниясымен келісім жасаған. Бұл компания 2013 жылы таратылды; оған Лондон маңындағы 1,5 миллион долларлық үй тиесілі болды. Британдық Виргин аралдарында тіркелген тағы бір оффшорлық компания, Moonlight Estates, де оның атынан Лондонда мүлік иеленген. Оның медиа өкілі екі компанияның және Foxwood Estates компаниясының жалғыз иесі екенін растады, сондай-ақ IMF қастандықтан кейін алған заң кеңесіне сәйкес, қауіпсіздік мақсатында жылжымайтын мүлікті иелену үшін құрылғанын айтты. Ол сондай-ақ, мүліктен түскен табыс туралы хабарланғанын және салықтар «уақтылы және дер кезінде» төленгенін қосты. Ол Мұхаммед Тауфик Аллауидің туысы.