Кіріспе

Эль-Татио – Анд тауларында орналасқан, көптеген гейзерлері бар геотермальдық алап. Бұл әлемдегі үшінші ірі гейзерлік алап және Оңтүстік жарты шардағы ең ірі алап. "Эль-Татио" атауына "пеш" немесе "әже" деген мағыналарды қоса алғанда, түрлі түсіндірмелер ұсынылған. Геотермальдық алапта көптеген гейзерлер, ыстық су бұлақтары және олармен байланысты синтер кен орындары бар. Бұл ыстық су бұлақтары ақырында Рио-Саладо өзенін құрайды, ол Рио-Лоаның маңызды саласы болып табылады және өзендегі сынап ластануының негізгі көзіне айналады. Бұл жерлерде гипертермофилдер сияқты экстремофильді микроорганизмдердің популяциялары мекендейді, ал Эль-Татио ежелгі Жер және Марстағы мүмкін болған өмірдің аналогы ретінде зерттелген. Эль-Татио Чили мен Боливия шекарасындағы стратовулкандар тізбегінің батыс жағында жатыр. Бұл жанартаулар тізбегі Анд тауларындағы бірнеше жанартау белдеулерінің бірі – Орталық жанартау аймағының және Альтиплано-Пуна жанартау кешенінің (АПВК) құрамына кіреді. Бұл – 10 мен 1 миллион жыл бұрын үлкен жарылыстар болған ірі кальдералар мен олармен байланысты пирокластикалық тау жыныстарының жүйесі. Бұл кальдералар Эль-Татио геотермальдық жүйесіне жылу беруші болуы мүмкін. Тарихи кезеңде Татио жанартауларының атқылауы тіркелмеген. Бұл аймақ Чилидің солтүстігіндегі маңызды туристік орын. Өткен ғасырда геотермальдық энергия өндіру мақсатында зерттелген, бірақ 2009 жылы геотермальдық ұңғыманың жарылуынан және будың жоғары көтерілуінен кейін даму жұмыстары тоқтатылды. Бұл жарылыс Чилиде геотермальдық энергияны дамыту туралы саяси пікір қақтығысына әкеп соқты.

Атауы және зерттеу тарихы

"Tatio" термині Кунза тілінен шыққан және "көріну", "пеш", сондай-ақ "әке" немесе "күйген" деп аударылады. Гейзерлік алап Копакоя гейзерлері деп те аталады; Копакоя – бұл аймақтағы таудың атауы. Аймақтағы гейзерлер туралы ең алғашқы мәліметтер 19 ғасырдың соңында пайда болды, ал 1952 жылға қарай олар бұрыннан мәлім болған. Алғашқы геотермиялық іздеу жұмыстары 1920 жылдары жүргізілді, ал 1943 жылы ғылыми әдебиетте еске алынды. 1967–1982 жылдары жүйелі зерттеулер өтті; осы геотермиялық алап бойынша зерттеулердің көп бөлігі геотермиялық іздеулермен байланысты болды.

Геология

Наска тақтасының Оңтүстік Америка тақтасының астына енуі (субдукциясы) Анд тауларының қалыптасуына жауапты. Анд тауларының барлық ұзындығы бойынша вулканизм жүрмейді; үш вулканизм аймағы бар – Солтүстік вулканизм аймағы, Орталық вулканизм аймағы және Оңтүстік вулканизм аймағы, олардың барлығы Голоцендік жастағы вулканизмнің жоқ аймақтарымен бөлінеді. Эль-Татио және Сол-де-Манана сияқты бірнеше геотермальдық алаңдар Альтиплано–Пуна вулканизм кешенінің бөлігі болып табылады. Аймақта Миоценнің соңына дейін лава ағындарын құратын андезиттік вулканизм басым болды, содан кейін 10 мен 1 миллион жыл бұрын кең ауқымды игнимбрит белсенділігі болды. Бұл игнимбрит вулканизмі APVC-нің (Альтиплано–Пуна вулканизм кешенінің) бір бөлігі болып табылады және белгілі бір көлемде игнимбриттерді құрады, олар APVC бетін жабады. APVC белсенділігі Голоценге дейін үлкен лава күмбездері мен лава ағындарының шығарылуымен жалғасты, ал Татио APVC-дегі соңғы жанартаулық орталықтардың бірі болды; Боливиядағы Утурунку жанартауының қазіргі көтерілуі APVC-нің жалғасып жатқан белсенділігін көрсетеді. APVC үлкен магма камерасымен, яғни Альтиплано–Пуна магма денесімен (Altiplano Puna Magma Body) негізделген; Эль-Татио сияқты бірнеше жанартаулар мен геотермальдық жүйелер географиялық жағынан Альтиплано–Пуна магма денесімен байланысты. Лагуна-Колорада кальдерасы Эль-Татиодан шығысқа қарай орналасқан. Эль-Татио ауданындағы жер юра және крест дәуірлерінің теңіз және вулканизм шығу тегінің шөгінділерінен, әртүрлі кезеңдерде орналасқан үшіншілік және голоцендік вулканизм құрылымдарынан, сондай-ақ мұздықтар, аллювий, коллювий және геотермальдық алаңнан, мысалы, синттерден пайда болған соңғы шөгінділерден тұрады. Татио грабенін миоцендік Рио Саладо игнимбриті және кейбір жерлерде Sifon игнимбриті, плиоцендік Пурипикар игнимбриті және плейстоцендік Татио игнимбриті сияқты вулкандық формациялар толтырады, олардың қалыңдығы кейбір жерлерде өте зор; Пурипикар игнимбриті батысқа қарай кеңейеді. Аймақтағы белсенді жанартауларға Путана және Токорпури жатады. Эль-Татиодағы тау жыныстарының гидротермальдық өзгеруі иллит, нобелит, смектит, теруггит және улексит сияқты өзгеру минералдарының үлкен қоймаларын құрады. Эль-Татио вулканизм тобының бірнеше жанартауларының жоталары гидротермальдық белсенділіктен ақсып, түсі өзгерген.

Гидрология

Ыстық бұлақтардан шығатын судың көп бөлігі жауын-шашын түрінде пайда болады, ол жер астына Эль-Татиодан шығыс және оңтүстік-шығысқа қарай сіңеді. Кешеннің жылу көзі Лагуна Колорада кальдерасы, Эль-Татио жанартау тобы, Серро Гуача және Пастос Грандес кальдералары немесе Альтиплано-Пуна магма денесі болуы мүмкін. Жер астындағы су қозғалысы жанартаулық материалдың өткізгіштігімен және Эль-Татиодан батысқа қарай кедергі ретінде әрекет ететін Серрания де Тукле-Лома Лусеро тектоникалық блогымен бақыланады. Жер астымен қозғалғанда, су жылу мен минералдарды сіңіріп алады және булану арқылы буды жоғалтады. Әлемнің суырақ аймақтарындағы геотермальдық алаптардан айырмашылығы, аймақтың құрғақ климатын ескере отырып, жергілікті жауын-шашын Эль-Татиодағы ыстық бұлақтардың гидрологиясына аз әсер етеді. Бұл суға магмалық су да, жергілікті жауын-шашын сулары да қосылмайды. Судың жауын-шашыннан бұлаққа дейінгі жолды өтуіне 15 жыл немесе 60 жылдан астам уақыт кетеді, ал жылудың үштен екі бөлігі бу арқылы тасымалданады. Су Salado және Puripicar ignimbrites, Tucle dacites сияқты өткізгіш тау жыныстарынан тұратын су жинағыштар арқылы, сондай-ақ тау жынысындағы жарықтар мен сынықтар арқылы өтеді. Ол Эль-Татио астында тік бойымен көтеріледі және "Татио жарылысы" сияқты солтүстік-шығысқа қарай бағытталған жарылыс жүйелері арасында шектелген сияқты көрінеді. Үш бөлек геотермальдық су қоймасы анықталды, олар Cerros del Tatio-ға негізделген және Ла Торта жанартауына дейін созылады; олар жарылыстар арқылы құрылған қуыстармен байланысты және ішінара қалыптасқан. Puripicar ignimbrites негізгі гидротермальдық резервуар болып көрінеді, температурасы жоғарылайды. Эль-Татионың жалпы жылу шығыны шамамен 120 градусқа жетеді. Эль-Татионың астындағы гидротермальдық жүйе көршілес Ла Торта жүйесіне дейін созылып жатыр. Маусымға байланысты, ыстық бұлақтар жергілікті қайнау температурасына дейін 0,25 су береді. Су минералдарға бай, әсіресе натрий хлориді мен кремний қышқылына. Концентрациясы жоғарылау ретімен басқа қосылыстар мен элементтер: антимон, рубидий, стронций, бром, магний, цезий, литий, мырыш, сульфат, бор, калий және кальций. Органикалық емес көміртек (карбонат) төмен концентрацияда кездеседі. Бұл минералдардың кейбіреулері уытты, әсіресе арсен, ол аймақтағы суды ластайды. Эль-Татиодағы сулардағы арсеннің концентрациясы 40-қа дейін жетеді – бұл әлемдегі ыстық бұлақтардағы ең жоғары концентрациялардың бірі – ал шөгінділерде 11-ге жетеді. Рио-Лоа жүйесінде арсеннің негізгі көзі Эль-Татио болып табылады, ал аймақтағы арсенмен ластану халық денсаулығымен байланысты. Бұл ыстық бұлақтардың құрамы Эль-Татиода біркелкі емес, хлорид мөлшері солтүстік бұлақтардан оңтүстік-батыс бұлақтарына, ал шығыс бұлақтарына дейін азаяды, онда сульфат жиі кездеседі. Бұл сульфаттың байыуы ыстық бұлақ суының бумен булануымен байланысты, сульфат сульфидтің атмосфералық оттегімен тотығуы нәтижесінде пайда болады. Ал хлорид мөлшерінің төмендеуі шығыстан келетін судың оңтүстік және батыс, әсіресе шығыс бұлақ жүйелерін сұйылтуына байланысты.

Фумарольдер

Бу жерлері таңертеңгі сағаттарда ерекше көзге түседі, одан шығатын будың жоғары көтерілуі байқалады және температурасы жоғары болады. Көмірқышқыл газы – сутек сульфидінен кейін ең маңызды фумароль газы. Осы екі газға қатысты су мөлшері өзгеріп отырады, бұл жер астында судың конденсациялануына байланысты болуы мүмкін. Аргон, гелий, сутек, метан, неон, азот және оттегі қосымша құрамына жатады. Конвергентті плита шекараларындағы фумароль газдарына тән ерекшелік – бұл азоттың көп бөлігі атмосфералық емес. Дегенмен, атмосфералық ауа да Эль-Татио фумароль газдарының химиялық процесіне қатысады.

Көктемгі шөгінділердің құрамы

Опал – ыстық бұлақтармен байланысты синтездеудің ең маңызды компоненті; галит, сильвит және реалгар сирек кездеседі. Опалдың басымдығының себебі – әдетте жағдайлар оның судан тұнуына, ал басқа минералдардың тұнуына қолайлы болмайды, және ол су астындағы ортада да, кейде ғана ылғалданған беттерде де кездеседі. Тұну кезінде опал ұсақ шарлар түзеді, олар жиналып, шыны тәрізді шөгінділерге айналады. Галит және басқа буландырғыштар ыстық бұлақтардың сыртындағы синтез беттерінде жиірек кездеседі, ал опал осы ортада да басым, сассолит және теруггит жоғарыда аталған төрт минералдан басқа, төгілетін шөгінділерде табылады. Кахнит те синтез шөгінділерінде анықталды. Плагиоклаз және кварц сияқты жанартаулық минералдар синтездің қуыстарында кездеседі. Дебристік ағындардан пайда болған құмтастар және қайта орналасқан жанартау материалы кейбір жерлерде синтезге ендірілген. Соңында, кейбір бұлақтарда антимон, мырыш және кальций сульфидті шөгінділер түзеді. Синтез арқылы бұрғыланған өзектен әр түрлі фациялар анықталды, оның ішінде ағаш тәрізді, бағаналы, терезелі палисада, қабатты (еңкейген және жазық), бөлшектік, тік және түйін тәрізді құрылымдар бар. Бұл құрылымдарда әр түрлі мөлшерде микрофоссилдер бар және жеке синтез үйінділері әр түрлі температурада және әр түрлі жерлерде қалыптасқан. Микроорганизмдер мен тозаң сияқты материалдар синтез шөгінділерінде кездеседі. Синтездің шөгіну жылдамдығы шамамен .

Климат және биология

Климаты құрғақ, жылына шамамен жауын-шашын түседі. Оның көп бөлігі желтоқсан мен наурыз айлары аралығында түседі, бұл Оңтүстік Америка муссоны және Оңтүстік Тынық мұхитының жоғары қысымының әсерінен қалыптасады, бұл құрғақ климаттың себебі. Бұрын Орталық Анды таулы аймағының барлығы ылғалдырақ болған, нәтижесінде Альтипланодағы Таука көлі сияқты көлдер пайда болған. Бұл және суық климат Эль-Татиодағы мұздықтардың қалыптасуына әкелді, олар мореналарды қалдырды. Аймақ сонымен қатар желді, орташа жел жылдамдығы шамамен , бұл ыстық су бұлақтарында булануды күшейтеді және кейбір саусақ тәрізді минералдық шөгінділердің бағытталған өсуіне ықпал етеді. Буланудың айлық деңгейі жетеді және минералдық шөгінділердің жиналуын жеңілдетеді. Жел және атмосфералық ылғалдылықта тәуліктік цикл байқалады: түнде жел болмайды және ылғалдылық жоғары, ал күндіз жел болады және ылғалдылық төмендейді. Бұл биіктікте атмосфералық қысым шамамен 0,58 атмосфераға дейін төмендейді, судың қайнау температурасын шамамен төмендетеді. Жауын-шашыннан басқа, аймақта күндіз бен түн арасындағы температураның күрт өзгеруі байқалады, ол дейін жетеді және қатып-еру циклдерін тудырады. Чилидің Су ресурстарын басқару бас дирекциясы (Dirección General del Agua) Эль-Татиодағы ауа райы станциясын басқарады; осы станцияның деректеріне сәйкес, ауа температурасы орташа және жауын-шашын құрайды. Эль-Татио сонымен қатар жоғары ультракөк сәулеленуге (UV) ие, ол 33 UV A және 6 UV B-ге жетеді. Атмосфералық қысымның төмендігі және ультракөк сәулеленудің жоғары деңгейі ғалымдарды Эль-Татионы Марстағы ортамен салыстыруға итермеледі. Аймақтың құрғақ шалғындық өсімдіктері Орталық Анд құрғақ пунасы деп жіктеледі және ағаш өсе алмайтын биіктікте орналасқан. Эль-Татио және оның айналасында 90-ға жуық өсімдік түрі анықталды, мысалы, эндемикалық Adesmia atacamensis, Calceolaria stellariifolia, Junellia tridactyla және Opuntia conoidea. Анатэростипа, Фестука және Стипа сияқты шөптер биіктікте кездеседі, ал розетка пішіндес және жастықша тәрізді өсімдіктер биіктікте өседі; оларға Азорелла, Чаетантера, Мулинум, Сенецио, Лензия, Пикнофиллум және Валериана жатады. Бұталы өсімдіктерге Lenzia chamaepitys, Senecio puchii және Perezia atacamensis жатады, ал Arenaria rivularis, Oxychloe andina және Zameioscirpus atacamensis ылғалды жерлерде өседі. Рио Саладо бойында су жағалау өсімдіктері кездеседі. Аймақтағы жануарлардың ішінде шиншиллалар, вискачалар және ламалар, негізінен викуньялар бар.

Көктемгі биология

Эль-Татио геотермальдық алаңында әртүрлі өсімдіктер, микроорганизмдер және жануарлар қоныстанған. Бұлақтардың жер бетіне шығу жерлері арсениктің болуы, Эль-Татиоға түсетін үлкен мөлшердегі ультракүлгін сәуле және оның биіктігінің жоғары болуына байланысты қатал ортаны құрайды. Ыстық бұлақтардың әрқайсысының өзіне тән микроорганизмдер қауымдастығы болады, олар бұлақ шөгінділерінде ерекше іздер қалдырады. Ерте Жердегі қоршаған орта жағдайлары, озон қабатының әлі қалыптаспаған кезіндегідей, ыстық бұлақтардағыдай, жоғары ультракүлгін сәулеленуге ұшыраған болуы мүмкін, және тіршілік осындай жағдайларда пайда болған болуы ықтимал. Сонымен қатар, микроорганизмдердің арсениктің метаболизмі оның уыттылығына және арсениктің ластану әсеріне әсер етеді.

Микроорганизмдер

Эль-Татиода биофильмдер мен микробтық кілемдер кең таралған, оның ішінде Arthrospira, Calothrix, Fischerella, Leptolyngbya, Lyngbya және Phormidium цианобактериялары бар. Олар қатты беттерде, соның ішінде онкоидтар мен синтерде ыстық бұлақтарда кілемдерді құрайды. Басқа жерлерде аталған үш туыс строматолиттік құрылымдарды немесе көпіршікті кілемдерден тұратын жүзбелі аралдарды жасайды. Кілемдердің құрылымы қабатты, түйінделген және конус тәрізді болады, ал түстері қызғылт сары және шалғын жасыл; олар арналар мен ойыстарға түс береді. Эль-Татиодан хабарланған қосымша цианобактерия туыстары – Chroococcidiopsis, Chlorogloeocystis, Chroogloeopsis, Fischerella, Synechococcus және Thermosynechococcus. Кілемдер мен синтерде цианобактерия емес бактериялар да табылды, олардың ішінде Isosphaera pallida сияқты гетеротрофты бактериялар бар. Микроорганизмдердің жылулық градиенті байқалады: ең ыстық суларда Chloroflexus жасыл бактериялары мен гипертермофильдер, одан төмен температурада цианобактериялар, ал тіпті төмен температурада диатомиялар өседі. Микробиологиялық кілемдер АҚШ-тағы Йеллоустоун және Стимбоут-Спрингс, сондай-ақ Жаңа Зеландиядағы басқа да ыстық бұлақтарда кездеседі, бірақ Эль-Татиода олар жұқарақ. Бұл кілемдердің органикалық материалы көбінесе опалмен алмастырылады, нәтижесінде синтездің көп бөлігін құрайды және талшықтар мен қабаттар сияқты биогендік текстуралар пайда болады. Мұндай биогендік текстуралар әлемнің әртүрлі аймандарындағы синтер шөгінділерінде байқалады және көбінесе микробтық текті болады. Эль-Татиода олар кейде әлі тірі бактерияларды қамтиды, олар синтер шөгінділерінде көміліп сақталады. Эль-Татио жағдайында бұл биогендік текстуралар бұлақтардан ағып жатқан судың сіңіруінде ең жақсы сақталады. Chloroflexus – Йеллоустондағы ыстық суларда кездесетін термофильді жіп тәрізді жасыл бактерия. Эль-Татиодағы гейзер конустарындағы жіп тәрізді құрылымдар осы бактерияның әрекетінен пайда болған болуы мүмкін. Шашыраған конустарда Synechococcus сияқты микроорганизмдер ыстық бұлақтардағы құрылымдарға ұқсас құрылымдарды жасайды. Синтер ультракүлгін сәулелердің көп бөлігін сіңіреді, бұл синтезде мекендейтін микроорганизмдерді зиянды сәулеленуден қорғайды, бірақ фотосинтез үшін қажетті жарықты да сіңіреді. Эль-Татио суларында диатомиялар да кездеседі, оның ішінде Synedra түрлері, олар көбінесе жіп тәрізді субстраттарға бекітілген, ал суларда балдырлар да табылған. Сәл салқынырақ ағын суларында Bacteroidota және Pseudomonadota бактериялары, ал ыстық суларда Thermus түрлері анықталды. Эль-Татио суларынан әртүрлі археялар өсірілді, ыстық бұлақтарда Thermoproteota (бұрынғы Crenarchaea), Desulfurococcales және Methanobacteriales табылды. Бір түрі, Methanogenium tatii, Эль-Татиода ашылды және ол жылы су қоймасынан алынған метаноген. Түрдің атауы геотермальдық өрістен алынған, ал басқа метаногендер Эль-Татиода белсенді болуы мүмкін.

Макроорганизмдер

Жоғарғы гейзер алабында, жылу аймақтарында, мысалы, жылу батпақтарында өсімдіктердің өсетіні байқалды. Жоғарғы гейзер алабының батысында гидротермальды шығарулары бар Вега Ринконада деп аталатын су батпағы орналасқан. Эль-Татиода кездесетін жануарлар түрлеріне Heleobia бұрқасы және Rhinella spinulosa бақасы жатады. Эль-Татиодағы осы бақаның дернәсілдері шамамен тұрақты температурадағы суда тіршілік етеді және су температурасы өзгеріп отыратын жерлерде дамыған сол түрдегі бақаларға қарағанда ерекше даму үлгілерін көрсетеді. Гейзер аймағынан Liolaemus кесірткесі табылды.

Марспен ұқсастықтар

Эль-Татио климаты, ортасы және гидротермальдық белсенділігі ерте Марста болған процестердің аналогы ретінде қолданылды. Колумбия төбелеріндегі үй тақтасы жер белімінде табылған кейбір микроқұрылымдар Эль-Татиодағы биогендік құрылымдарға ұқсас, бірақ Марстағы микроқұрылымдардың биогендік екенін міндетті түрде білдірмейді.

Геологиялық тарих

Плиоцен–Кватернер кезеңінде Батыс Кордильера экстенсиялық тектоникаға ұшырады. Осы жүйе Боливиядағы Сол-де-Мананамен байланысты және Эль-Татиодағы бірнеше жер асты шығуларының орналасуын бақылайды. Эль-Татиодағы солтүстік-батыс–оңтүстік-шығыс және солтүстік-солтүстік–оңтүстік-оңтүстік-шығыс бағыттарындағы сызықтық элементтердің қиылысы геотермальдық белсенділікпен байланысты. Эль-Татио аймағының тектоникасы бастапқыда грабеннің болуын көрсетеді деп жорылған, бірақ кейін қысымдық тектоникалық режим анықталды. Бірқатар игнимбриттер орналастырылды. Біріншісі – 10,5–9,3 миллион жыл бұрынғы Рио-Саладо игнимбриті, ол қалың қабатты құрайды; мұның себебі осы игнимбриттің бастапқы орны Эль-Татиоға жақын болған болуы мүмкін. Басқа жерлерде Рио-Саладо игнимбриті екі ағын бірлігі ретінде әртүрлі түстерде кездеседі, ал Эль-Татиоға жақын кристаллды және тығыз біріктірілген. Одан кейін 8,3 миллион жылдық көлемді Сифон игнимбриті келді, оның қалыңдығы аймақта шамамен 2 метрге жетеді. Плиоцендік Пурипикар игнимбриті де шамамен осы қалыңдыққа жетеді, бірақ кейін жарылымдар арқылы төмен қарай иіліп қалды. Бұл күшті игнимбрит вулканизмі Альтиплано–Пуна вулкандық кешенінің белсенділігімен байланысты, ол миоценнің ортасынан бастап үлкен көлемде дацит игнимбриттерін және ірі кальдераларды құрады. Олардың ішінде Гуача, Ла Пакана, Пастос Грандес және Вилама тауларында үлкен жарылыстар болды. Татио игнимбриті 710 000 ± 10 000 жыл бұрын орналасты, ал Тукле вулканикалықтары 800 000 ± 100 000 жыл бұрын пайда болды. Игнимбриттің көлемі белгілі бір шамаға жетеді және белгілі бір ауданда таралады. Татио игнимбритінде риолиттік пемза және кристалдар бар, ал Тукле вулканикалықтары андезиттік және лава мен туфтарды қамтиды. Эль-Татио аймағындағы Эль-Татио игнимбриті Токорпури риолит күмбезінен пайда болған болуы мүмкін, ол бір миллион жылдан кем уақыт бұрын пайда болған, қазір Эль-Татио вулкандық тобының астында немесе Лагуна Колорада кальдерасында көмілген. Эль-Татио вулкандық тобы да бір миллион жылдан кем уақытқа дейін өмір сүрген, ал оның лавалары ескі формацияларды жауып жатыр. Татио жанартауы, ықтимал, голоцен кезінде мафикалық лаваларды атқан; кейін бұл жанартау плейстоцен дәуірінде болған деп қайта жорылған. Петрологиялық деректер Эль-Татио вулкандық тобының лавасы уақыт өте келе мафикалық болып, ескі өнімдер андезиттік, ал кейінгілері базальттық андезиттік болып өзгергенін көрсетеді. Эль-Татио аймағында тарихи вулканизм туралы жазбалар жоқ және вулканизм оған шамамен 27 000 жыл бойы тікелей әсер етпеген. Синтерлік жауын-шашынның жылдамдығы мен синтерлік шөгінділердің қалыңдығына сүйене отырып, Эль-Татиодағы синтерлер 4000 мен 1500 жыл бұрын пайда бола бастады деп бағаланды; бірақ бұл жас бағалаулары шөгінділердің тікелей сынамасына негізделген жоқ, және ескі синтерлік шөгінділер қазіргі геотермальдық алаңнан тысқары жатыр. Кейіннен радиокөміртекпен сынау арқылы олардың соңғы мұз дәуірі аяқталғаннан кейін пайда бола бастағаны анықталды, бұл байқауды астындағы мұздық шөгінділердің болуы және радиокөміртекпен сынау нәтижелері растады. 2020 жылы жарияланған зерттеулер геотермальдық белсенділік 27 000–20 000 жыл бұрын өрістің оңтүстік бөлігінде басталып, солтүстікке қарай таралып, 4900 жыл бұрын өрістің батыс бөлігіне жеткенін көрсетті. Шөгінділердің жылдамдығында ұзақ мерзімді өзгерістер байқалды, соңғы 2000 жыл ішінде оның артуы тіркелді.

Геотермиялық пайдалану

Геотермальдық энергия Жердің ішкі жылуынан туындайды, онда жылу ағыны электр энергиясын өндіру және жылыту үшін пайдалануға жеткілікті деңгейде болады. Чилиде әртүрлі заңдық және экономикалық кедергілер геотермальдық энергияны кең көлемде дамытуға тосқауыл келтірді. Эль-Татиодағы геотермальдық қуатқа қатысты ең алғашқы сілтемелер 20 ғасырдың басына дейін жетеді, сол кезде итальяндықтар Антофагастада "Comunidad de El Tatio" жеке қоғамын құрды және 1921 және 1922 жылдары Larderello-дан итальяндық инженерлерді шақырып, осы аймақты зерттеді. Техникалық және экономикалық мәселелер бұл алғашқы әрекеттің одан әрі дамуына кедергі келтірді. Чилидің солтүстігінде жүргізілген мүмкіндіктерді зерттеу Эль-Татионы геотермальдық электр энергиясын өндіруге ыңғайлы орын деп анықтады, соның нәтижесінде 1960 және 1970 жылдары кең ауқымды іздеу жұмыстары жүргізілді. 1973 және 1974 жылдары ұңғымалар бұрғыланды және геотермальдық ресурстарды толыққанды пайдаланған жағдайда шамамен 100 ГВт электр қуаты өндірілуі мүмкін деген болжам жасалды. Сондай-ақ 1974 жылы Эль-Татиода тұзсыздандыру орнатылысы салынды, оны 2003 жылға дейін көруге болады; Эль-Татиода тұщы су және минералдық тұзды су алуға болатын жылулық тұзсыздандыру процесі әзірленді, ал минералдық тұзды суды бағалы минералдарды алу үшін қайта өңдеуге болады. Бұрғылау жылы сулардың мінез-құлқын айтарлықтай өзгертті; 1995 жылдың қарашасында бірнеше гейзерлер жоғалып кеткені немесе жылы сулар мен фумаролаларға айналғаны туралы хабарлар тарады. Эль-Татионың қашықтығы және экономикалық қиындықтар электр энергиясын өндіру жөніндегі жұмыстарды тоқтатуға әкелді; 1978 жылы Эль-Татиоға жеке компанияларды тарту мақсатындағы барлау құқықтарына конкурс үкіметтік өзгерістерге байланысты тоқтатылды және 2000 жылға дейін геотермальдық даму бағдарламалары тоқтап қалды. Соңғы жылдары, 2000-шы жылдарда бірнеше компания Эль-Татиодағы геотермальдық қуат жобаларын қайта іске қосуға қызығушылық танытты. 2005 жылы Аргентинадан Солтүстік Чилиге газ жеткізу мәселесі бойынша туындаған дау жобаны ілгерілетуге көмектесті, ал 2007 жылы экологиялық салдарын бағалаудан кейін 2008 жылы Чили үкіметі аймақтағы геотермальдық ресурстарды игеруге концессия берді, күтілетін қуаты шамамен 100 МВт болды. Алғашқы бұрғылауға рұқсаттар негізгі кен орнынан алшақ орналасқан Квебрада-де-Зокете аймағына берілді.

Дау

2009 жылдың 8 қыркүйегінде Эль-Татиодағы қайта пайдаланылып жатқан ескі ұңғыма жарылып, 4 қазанға дейін жабылмаған жоғары бу фонтаны пайда болды. Геотермиялық жобаның операторы жарылыс орынға кіруді шектеп, Эль-Татио геотермиялық жобасының техникалық менеджері арқылы бұл жарылыстың бұлақтар мен Эль-Татиоға келетін туристерге қауіп төндірмейтінін мәлімдеді, ал оны басқаратын Empresa Nacional de Geotermia компаниясы оқиғаға қатысты кез келген жауапкершілікті жоққа шығарды. Бұрын атакамен халқы қоршаған ортаға зиян келтіру және судың діни маңызы туралы алаңдаушылықтарына байланысты жобаға қарсылық білдірген болатын. Оқиғаға дейін ағылшын тіліндегі The Economist газетінің бір санында геотермалды энергияны өндірудің жағымсыз салдары туралы айтылған болатын. Оқиға геотермалды энергияға қатысты үлкен дау тудырды, оның Чилиден тыс жерлерге де әсері болды. Бұл дау ұлттық және халықаралық деңгейде кеңінен жарияланып, жобаға қарсы қоғамдық демонстрацияларға, мысалы, геотермалды алаңды қорғау үшін екі әйелдің астана Сантьягоға шеруіне қатысты. Антофагастаның экологиялық органдары кейіннен Эль-Татио геотермалды жобасын тоқтатты, ал жобаға жауапты Geotérmica del Norte компаниясы қатты сынға ұшырап, сот ісін қозғады. Алайда Тау-кен және Энергетика министрлері геотермалды энергияны жамандаудан сақтанды, ал кейбір жергілікті билік өкілдері бұл шешімді қабылдамады. Ұлттық геология және тау-кен қызметі (СЕРНАГЕОМИН) директоры компанияның мұндай жағдайды шешуге ешқандай жоспары жоқ екенін мәлімдеді. Geotérmica del Norte компаниясына 100 lt=UTM (айыппұлдар мен санкциялар үшін чилилік есептік бірлік) айыппұл салынды, бұл 2011 жылы Сантьягодағы апелляциялық сот бекіткен айыппұл. Татио кен орнына қатысты іс Америкааралық Адам құқықтары сотына дейін жетті. Солтүстік Чилиде өнеркәсіптік қауымдастықтар арасындағы даулар бұрын да болған, олар әдетте Пиночет дәуірінде көп бөлігінде жекешелендірілген суды пайдалану туралы қақтығыстарға байланысты болды; Татио даулы кезінде Чили үкіметі мен жергілікті қауымдастықтар арасындағы электр қуатын өндіру және қарым-қатынас да даулы мәселелердің арасында маңызды орын алды. Татио дауларының маңызды факторы - туризм индустриясының рөлі, ол геотермалды жобаны қауіп ретінде қарады; өнеркәсіптің осы түріндегі өнеркәсіптік қақтығыс әдеттегідей емес еді. Жаңа Зеландия мен АҚШ-тағы геотермалды жобалар гейзерлердің жойылуына әкелді. Бұл оқиға Эль-Татио гейзерлеріне ұзақ уақытқа созылған өзгерістер әкелмеді, бірақ бұқаралық ақпарат құралдарының кеңінен таралуы Чилиде геотермалды энергияға қарсы жағымсыз жарнама мен әлеуметтік қарсылықты тудырды.

Туризм

Эль-Татио – Чили мен басқа елдерден келетін көптеген туристерді тартатын туристік орын. Бұл туризм аймақ үшін маңызды экономикалық көз болып табылады, ал осы нысанды жергілікті атакамен халқы басқарады. Бұл, аймақтағы жергілікті қауымдастықтар мен мұра орындары арасындағы ынтымақтастық үрдісінің бір бөлігі. Жыл сайын Эль-Татиоға шамамен 100 мың турист келеді. 2009 жылы гейзерлерді күніне 400-ден астам адам тамашалаған, бұл Сан-Педро-де-Атакамадағы барлық туризмнің 90 пайызын құрады, және Эль-Татиоға содан жетуге болады. Эль-Татиода гейзерлерді көруден бөлек, ыстық суға шому, табиғат көрікті жерлерін тамашалау, әрі қыштан жасалған үйлермен әсемделген атакамен ауылдарын аралау мүмкін. Геотермиялық нысандардың ластануы және зақымдануы сияқты экологиялық әсерлер тіркелген. Эль-Татио геотермиялық аймақтарға тән қауіптерді көрсетеді. Ыстық газдар мен суға ұшыраудан күйік шағу мүмкін, сондай-ақ гейзерлер мен фонтандардың кенеттен атқылауы, сонымен қатар желдеткіштердің үстіндегі және қайнаған судың астындағы жұқа қатты жердің нашарлығы сақтықсыз саяхатшылар үшін қауіпті. Бұл орын биіктеп орналасқан, сондықтан көбінесе биіктікке байланысты ауруларға шалдығу қаупі бар, ал суық және құрғақ климат одан әрі қауіп тудырады. Чили үкіметі туристерге жылы киім, күннен қорғаныш кремі және минералды су алып жүруді ұсынады. Токонсе және Каспананың жергілікті қауымдары гейзерлерді басқарады. 2002 жылы Эль-Татио "туристік қызығушылық аймағы" деп жарияланды, бұл жергілікті мекемелер туризмді дамытуға бағытталған іс-қимыл жоспарын жасауы керек екенін білдіреді. 2009 жылы Антофагаста аймағының Чили сенаторы Хосе Антонио Гомес Уррутия Эль-Татионы табиғи қорық (қорғалатын аумақ түрі) деп жариялауды ұсынды, тиісті парламенттік ұсыныс сол жылы мақұлданды. 2010 жылы Эль-Татио аймағы қорғалатын аймақ деп жарияланды, оның ауданы 2000 км² құрады. Ол кезде оның нақты мәртебесі белгісіз болды, аймақтық Ауыл шаруашылығы министрі оны ұлттық парке айналдыруды ұсынды. 2022 жылы Халықаралық геологиялық ғылымдар одағы оны өзінің 100 мұра орынының тізіміне енгізді.