Кіріспе

жоқ Американың тәуелсіздік соғысы (1775–1783) кезінде соғыс тұтқындарына қатысты басқару және күтім қазіргі заманғы соғыс стандарттарынан өте ерекше болды. Кейінгі ғасырлардағы Женева конвенцияларында белгіленгендей, қазіргі заманғы стандарттар тұтқындарды оларды ұстаған тараптың күтіміне алуын қарастырады. 18 ғасырдағы басты айырмашылық – тұтқындарға күтім көрсету және жабдықтау олардың өз әскерлері немесе жеке қаражаттары есебінен күтілді.

Американдық тұтқындар

Ұлыбритания королі Джордж III 1775 жылы американдық әскерлерді сатқын деп жариялағандықтан, оларға соғыс тұтқыны мәртебесі берілмеді. Алайда, соғыстың басында британдық стратегия келіссөздер арқылы мәселені шешуді көздегендіктен, шенеуніктер оларды соттаудан немесе асып тастаудан бас тартты – сатқындық үшін әдеттегі жаза осы еді. Британдықтардың әлі де жақтастары болуы мүмкін болғандықтан, олардың арасындағы ықыласқа қажетсіз тәуекел тудырмау үшін мұндай қадамдардан аулақ болды. Патриоттардан күтілген көмек келмегендіктен, Ұлыбританияда аштық пен аурулар кең тарады. Ресми жазалау болмаса да, немқұрайлылық асып тастаудың нәтижесімен тең болды. Американдық тұтқындар көбінесе үлкен лагерьтерде жиналды, оларды британдық әскер ұзақ уақыт басып алды. Нью-Йорк, 1777 жылғы Филадельфия және Чарльстон (Оңтүстік Каролина) – американдық әскери тұтқындарды ұстау үшін пайдаланылған ірі қалалар еді. Ол жердегі жағдайлар шектеулі болды. Кейде басып алған әскердің саны азаматтық халықтан көп болды. Нью-Йорк ауруханаларындағы американдық тұтқындарға жауапты хирург Фрэнсис Мерсье оларды уландыру және зорлық-зомбылық жасау арқылы өлтірді деген айып тағылды, нәтижесінде ол басқа қылмыс үшін өлім жазасын алды. Соғыс кезінде шамамен 20 000 американдық тұтқынға алынды, олардың жартысына жуығы тұтқында қайтыс болды. Британдықтар патриот тұтқындарын ұстау үшін Флоридадағы Сент-Огюстин бекінісін де пайдаланды. Белгілі тұтқындардың арасында Солсбери округінің бригадасының бригадир-генералы Гриффит Рутерфорд болды.

Түрме кемелері

Британдықтар ескірген, жаудан алынған немесе зақымдалған кемелерді түрме ретінде пайдаланды. Түрмедегі жағдайлар қорлыққа толы еді, және шайқаста қаза тапқан американдықтардан гөрі, тұтқындықтан келіп қалған бейқамдықтан көбірек американдықтар қаза тапты. Континенттік армия оларды жабдықтау үшін комиссар тағайындады, бірақ бұл міндет дерлік орындалмайтын болды. Элиас Будино, комиссарлардың бірі ретінде, Вашингтон армиясы үшін керек-жарақ жинауға тырысқан басқа агенттермен бәсекелесті. Тарихшы Эдвин Г. Берроуз былай деп жазады: "1776 жылдың соңына қарай, ауру мен аштық Лонг-Айлендтегі тұтқындардың кем дегенде жартысын, ал Форт-Вашингтондағы тұтқындардың үштен екі бөлігін – екі айдың ішінде 2000 мен 2500 аралығындағы адамдарды өлтірді". Соғыс кезінде британдықтар 1776 жылдан 1783 жылға дейін Бруклиннің жағалауындағы Уоллабут шығанағының суларына кемінде 16 кеме, соның ішінде жаман атқа ие HMS Jersey кемесін орналастырды. Бұл кемелер мыңдаған американдық сарбаздар мен теңізшілерді қамауға алу үшін пайдаланылды. Соғыс тұтқындары күзетшілер тарапынан мазақталып, зорлық-зомбылыққа ұшырады, олар британдық флотқа қосылуға келіскендерге босатуды ұсынды, бірақ бұл әрекеттері көбінесе нәтижесіз болды. 10 000-нан астам американдық соғыс тұтқыны бейқамдықтан қайтыс болды. Олардың мәйіттері көбінесе теңізге тасталып, кейде жағалаудың эрозияға ұшыраған жерлерінде беткей қабірлерге көмілді. Көптеген денелер ашылып, жылдар бойы жергілікті тұрғындармен табылып, кейіннен Форт Грин паркіндегі Түрме кемесінің шейіттеріне арналған монументке қайта жерленді – бұл жер Лонг-Айленд шайқасының бір бөлігі болған. Британдық түрме кемелерінен аман қалғандардың арасында ақын Филип Френо, конгрессмен Роберт Браун және Джордж Мэтьюс болды. Соңғысы түрмедегі жағдайды жақсарту үшін үлкен күш-жігер жұмсады. Америка революциясы – қымбат соғыс болды, және ақша мен ресурстардың жетіспеушілігі британдық түрме кемелеріндегі қорқынышты жағдайға әкелді. Оңтүстік климаты жағдайды одан да қиындатты. Түрме кемелеріндегі өлімнің басты себебі аштық емес, аурулар болды. Британдықтардың өз әскерлері үшін де жеткілікті медициналық жабдықтары болмады, ал тұтқындар үшін одан да аз бөлінді. Көбінесе тұтқынға алынып, аман қалған американдық әскерлер 1779 жылдың соңына дейін ұсталды, содан кейін британдық әскерлермен айырбастасты. Ауыр сырқаттарға шалдыққан тұтқындар көбінесе ауруханалық кемелерге көшірілді, бірақ нашар жабдықталу түрме мен ауруханалық кемелер арасындағы айырмашылықты жойды.

Түрме қызметкерлері және ағылшынның басқа тұтқындары

Америкалық тұтқындар Британ империясының басқа да аймақтарында орналастырылды. 100-ден астам тұтқын Новая Шотландиядағы Кейп-Бретон көмір шахталарында мәжбүрлі еңбек етті – кейіннен олар бостандықтарын алу үшін Корольдік теңіз күштеріне қосылуды таңдады. Басқа американдық тұтқындар Англияда (Портсмут, Плимут, Ливерпуль, Дил және Уэймут), Ирландияда және Антигуада сақталды. 1782 жылдың соңына қарай Англия мен Ирландияда 1000-нан астам американдық тұтқын болды, олар 1783 жылы босатылуға дейін Францияға ауыстырылды. Черри-Вэллиден алынған Континентальдық армияның тұтқындары Нью-Йорк штатындағы Ниагара шарлауының жанындағы Ниагара фортында және Монреальдің жанындағы Чамбли фортында лоялистердің қамауында болды.

Американың соғыс заңдары

Америка революциясы кезінде Континенттік армияның кейбір офицерлері соғыс тұтқындарына қатысты соғыс заңдарын қолдануға тырысты. Америкалықтар барлық тұтқындарды соғысқа алу керек деп санайтын. 1775 жылдың 14 қыркүйегінде Массачусетс штатының Кембридж қаласындағы лагерде, Солтүстік экспедициялық күштерінің қолбасшысы Вашингтон полковник Бенедикт Арнольдқа былай деп жазды: "Егер американдық сарбаздың біреуі [тұтқындағы] адамға зиян келтіргені үшін төмен және арсыз болып табылса, мен сізге оны қылмысының ауырлығына қарай қатаң және үлгілі жазаға тартуды міндеттеймін". 1776 жылдың 26 желтоқсанындағы Трентон шайқасында жеңіске жеткеннен кейін Вашингтон жүздеген гессендік әскерлермен қалды, олар американдықтарға берілген болатын. Вашингтон әскерлеріне тұтқындарды қабылдап, "адамгершілікпен қарауды" бұйырды, және олар солай істеді. "Олар біздің британдық армияның өз қолдарына түскен бауырларымызға жасаған қатыгездігін қайталауға ешқандай себеп таба алмасын", - деді Вашингтон. Жау әскерін тұтқындау бойынша ресми ұстаным – мейірімділік болды.

Шағымдар

Эдвард Берроуз британдық және гессендік тұтқындардың "жалпы алғанда америкалық тұтқындарға қарағанда жағдайы жақсырақ болғанымен", оларға қарсы "аса қатыгездікке" ұшыраған жағдайлар болғанын, "кейбір штат үкіметтерінің тұтқындарды зорлық-зомбылыққа салу туралы өте жаман көрсеткіштері" болғанын және "жау тұтқындарынан жылдар бойы нашар тамақ, нашар санитарлық жағдай және физикалық зорлық-зомбылық туралы көптеген шағымдар түскенін" айтады. Соғыс тұтқындарына қарау штаттар бойынша әртүрлі болды. Тұтқындардың тамақтануы да әртүрлі болды, бірақ соғыстың соңғы жылдары көбінесе орташа деңгейден нашар болды.

Британдық және неміс тұтқындары

Британдықтар мен немістердің тұтқын ретіндегі тәжірибелері ұқсас та, әртүрлі де болды. Континенттік конгресс тұтқындарға қатысты саясатын барлық жау әскерлеріне бірдей қолданды, сондықтан тұтқындық жүйесі екі ұлт үшін де шамалы айырмашылықтардан басқа бірдей болды. Дегенмен, британдық әскерлер неміс жалдамалыларынан көбірек бағаланды, осы себепті британдық тұтқындарды алмастырудың көптеген мысалдары сақталған, ал неміс тұтқындарына қатысты алмасулар азырақ болды. Америкалықтар жақсы мінез-құлық танытқан немістерге қарағанда британдықтарды көбірек жек көруге келді. Британдықтар американдықтарды жеңіске жеткізуге немістерге қарағанда күштірек тырысқандықтан, тәртіпсіздіктер тудыруға, төбелес шығаруға және күзетшілер мен қарулы жасақтарға қарсылық көрсетуге бейім болды.

Лоялистер

Лоялистер ең жек көрінетін тұтқындар еді. Континенттік Конгресс тұтқындардың қылмыскер емес, жаудың жауынгерлері екенін, сондықтан тұтқындарға қатысты тәртіп қылмыскерлерге қарағанда ерекше болуы керек деген позицияны қабылдады. Дегенмен, штатқа байланысты, лоялистерге көбінесе тұтқынға қарағанда қылмыскерлер сияқты қарады. Колониялар арасында лоялистерді жау әскері ретінде қарау керек пе, әлде сатқын азаматтар ретінде қарау керек пе деген пікірталас болды.

Түрме қалалары

Америкада түрмелер өте аз болды, себебі Он үш колония мен Континенттік Конгресс британдық және неміс әскерлерін түрмеге қамау үшін жаңа түрмелер құруға жағдай таппады. Оның орнына Конгресс британдық және гессен тұтқындарының көп бөлігін жергілікті американдық қалаларға жіберіп, жергілікті билік өкілдеріне оларды қатаң талаптармен ұстауды бұйырды. Континенттік Конгресс тұтқындардың қайда жіберілетінін шешудегі жалғыз билік иесі болды, ал жергілікті қалалар алдын ала ескерту алған жоқ және бұл мәселеде сөздік құқықтары болмады. Түрме қалалары бір уақытта жүздеген немесе мыңдаған тұтқындарды қамтамасыз ету ауыртпалығына тап болды. Тұтқындарға тамақ беруге шамасы келмейтін қалаларда тұтқындар өздерін азықтандыру үшін жұмыс істеуге мәжбүр болды. Британдық және неміс тұтқындары бақша шаруалығымен айналысты, фермаларда және қолөнершілерде жұмыс істеді, сондай-ақ басқа да біліктілігі төмен жұмыстарды атқарды. Жергілікті қауымдастық түрме қалаларын мүмкіндігінше пайдалы етуге тырысты және көбінесе тұтқындарға жұмыс табуға көмектесті немесе оларды басқа қалалар мен штаттарға жұмыс істеуге жіберді. Соғыс тұтқындарының пайдалылығы жоғары болған сайын, қалаға экономикалық жағынан ауыртпалығы азайды. Тұтқындарға казарма салуға шамасы келмейтін қалалар оларды жергілікті шіркеулерде, тіпті азаматтардың үйлерінде орналастыруға мәжбүр болды. Континенттік Конгрестің американдықтарды тұтқындарды қабылдауға мәжбүрлеуі халық арасында наразылықтың басты себебіне айналды. Тіпті британдық және гессендік тұтқындар жеке үйлерде ұсталмаған жағдайда да, олар көпшілік назарында болды, бұл жалпы қорқыныш, наразылық және ашуға әкелді. Тұтқындар көбінесе өздерінің тұратын жерлеріне қамалмады және күні бойы жұрт алдында жүре берді. Қауіпсіздік түрме қалалары үшін үлкен мәселе болды. Ресми полиция күштері болмағандықтан және әскерилер соғысқа толыққанды назар аударғандықтан, жергілікті жасақтар мен еріктілер көбінесе соғыс тұтқындарын күзетті. Түрме қалаларында наразылық акциялары жиі болып тұрды, ал тұтқындарға кіруге жол бермегендер Континенттік Конгреске бағынбағаны үшін айыппұл төлеуге, түрмеге қамалуға және тіпті мүліктерінен айырылуға жазаланды. Тұтқындарды қабылдау орындарға қарай әртүрлі болды. Жалпы алғанда, Бостондағы тұтқындар салыстырмалы түрде тыныш өмір сүрді, Бостон халқының оларға сыпайы және төзімді қарағанын айтты. Вирджинияда және басқа оңтүстік штаттарда бай плантаторлар мен плантация иелері тұтқындарды (мысалы, Альбемарл округінде) қуана қарсы алды, себебі олар тегін немесе арзан еңбек күшін одан да көп таба алатын еді. Алайда, Оңтүстіктегі төмен тап тұтқындармен бірге тұруға аса ынталы болған жоқ. Мэриленд штатында штаттық жасақ Континенттік армияға тікелей және агрессивті қарсылық көрсетті, ол соғыс тұтқындаларын штатқа әкеліп кіргізуге тырысқанда. Оңтүстік құлдардың көтерілісінен ұдайы қорқып жүрді.

Конвенциялық әскер

1777 жылы 17 қазанда Конвент армиясының 6000-ға жуық британдық және гессендік әскерлері американдықтарға тәслим болды. Континенттік конгресс енді Америка жерінде көптеген соғыс тұтқындарын ұстау мүмкіндігіне ие болды, бұл осы уақытқа дейін сирек кездесетін жағдай еді. Ол бұрыннан-ақ Континенттік армияны жабдықтау үшін күресіп жатқан еді. Саратога шайқасынан кейін ол жау әскерлерін де жабдықтауға міндетті болды.

Өмірбаян

Британдық, неміс және канадалық әскерлер жеңілгеннен кейін генерал-лейтенант Джон Бургойн мен генерал-майор Горацио Гейтс 5900 тұтқындардың тағдыры туралы келісе алмады. Саратога конвенциясында әскерлер Еуропаға қайтарылып, енді ешқашан Солтүстік Америкамен соғыспауға міндеттелді. Конгресс бұл шартты американдық революциядағы ең үлкен жеңістерінің бірі үшін жасалған келісімнің нашар бөлігі деп қарады және оны ратификациялауды бірнеше рет кейінге шегерді. Генерал Бургойн Конгресске ашуланып, оның іс-әрекеттерін ашық түрде айыптады. Конгресс Бургойннің сөздерін конвенциядан бас тартуды жоспарлап отырғанының дәлелі ретінде пайдаланып, Ұлыбритания Американың тәуелсіздігін мойындағанға дейін оны күштен тоқтатты. Американдықтар Конвент армиясын соғыс аяқталғанға дейін ұстап тұрды.

Жарыс

Келесі жылы Кембридж және Массачусетс штатының Ратленд қалаларына жақын лагерьлерде болғаннан кейін, Конгресс оларды соғыстың соңына дейін Вирджинияға, содан кейін Мэрилендке, Пенсильванияға және ақырында Ратлендке алып барған құрлықтағы сапарға жіберді. Олар жол бойында азық-түліктің жетіспеушілігімен, отын тапшылығымен, нашар жағдаймен және физикалық зорлық-зомбылықпен күресті. Революция барысында Конвент армиясы колониялар арқылы қадам басқан жорықтар жасады. Біріншісі Массачусетс штатына қадам басып, бір жылға сонда қалды, ал 1778 жылы Вирджинияға көшіріліп, екі жылға сонда болды. 1780 жылы солтүстікке қарай жылжып, соғыстың қалған бөлігінде әртүрлі штаттарға, қалаларға және кенттерге біртіндеп таратылды. Жорықтардың өзі сарбаздар үшін ауыр болды, бірақ олар көбінесе баратын жерлеріне жеткеннен кейін жағдайлары жақсарды. Американы аралап шерудің басты себептері қауіпсіздік пен қаржылық мәселелер болды. Массачусетс штатындағы ресурстардың азаюынан кейін Конгресс армияны оңтүстікке көшіруге бұйырды. Соғыс күш-жігері солтүстік пен оңтүстікте мүлдем басқаша болды. 1780 жылы оңтүстікте британдық және неміс әскерін тұтқындау және олардың күзетшілерін азықпен қамтамасыз ету қиынға соқты, себебі олардың болуы қауіпсіздікке қауіп төндірді. Британдықтар оңтүстікте ресми әскери науқандарын бастады, бұл көтеріліс қаупін туғызды. Сондықтан Конвент армиясына солтүстікке қайтаруға бұйрық берілді және олар таратылды.

Еркіндік

Тұтқынға түскен әскери тұтқынның бостандыққа шығуының үш жолы болды: дезертирлік, айырбастау немесе шартты түрде босату. Көп жағдайда, тұтқынға алынған британдық және неміс сарбаздарын күзетуге жалдамалы күзетшілердің шағын тобы тартылды. Күзетшілердің тұтқындарды тиімді бақылау қабілеті үнемі сынақтан өтетін. Конвенция армиясы бастапқыда өздерінің тұтқын мәртебесін қабылдады, бірақ бір жыл ішінде үйге қайтарылатынына сенгендіктен. Соғыс аяқталғанға дейін британдықтарға Ұлыбританияға оралуға рұқсат бермейтіні белгілі болғанда, сарбаздар мен күзетшілер арасындағы шиеленіс күшейді және дезертирлік саны күрт өсті. Американдықтар мен тұтқынға алынған жоғары лауазымды британдық шенеуніктер сарбаздарды дезертирлік жасаудан қайтару үшін үгіт-насихат жүргізді, бірақ бұл көбінесе сәтсіз аяқталды. Қашқан тұтқындардың көптегені өздерімен американдық әйелдерді алып, отбасы құрды. Соғыс аяқталғаннан кейін көптеген гессендер американдық әйелдерге үйленгендіктен АҚШ-та қалды. Йорктаун қамалынан (1781) бастап Париж шартына (1783) қол қойылғанға дейін, Конвенция әскерлерінің көп бөлігі, көбінесе немістер, қашып кетіп, АҚШ-та тұрақты қоныс тапты. Америка үкіметі бұған қарсы келуге шамасы жетпеді. Бостандыққа қол жеткізудің тағы екі ресми жолы (шартты түрде босату және айырбастау) жоғары лауазымды офицерлер арасында кең таралған. Шартты түрде босату жеке тұтқындарға қатысты болғандықтан, тұтқындаудан немесе үй қамауынан босатылып, шартты түрде босатуға жіберу процесі өте оңай және жылдам болды. Сондықтан көптеген британдық және неміс тұтқындары шартты түрде босату іздеді, бірақ шартты түрде босатуды бұзу жиі кездесетін; олар оны дезертирлік жасауды жеңілдету үшін пайдаланды. Кейбір британдық және гессен тұтқындары американдық фермерлерге шартты түрде босатылды. Олардың еңбегі Континенттік армияда қызмет ететін адамдардың жетіспеушілігін толықтырды. Алайда, айырбастау өте күрделі және ұзақ процесс болды, өйткені ол жаңа және тәжірибесіз мемлекет пен Америка тәуелсіздігін мойындаудан бас тартқан мемлекет арасындағы келіссөздер мен дипломатияны қамтыды. Айырбастауға басты кедергі – британдықтардың қарсыластарына бүлікші емес мәртебе беруден бас тартуы болды. Британдықтардың американдықтарды бүлікшілер деп қарауы айырбастауға кедергі келтірді. 1777 жылдың наурыз айының соңына дейін Конгресс пен штаттар арасында айырбастау принципі мен оны іске асыру тәртібіне қатысты өзара келісімге қол жеткізілген болуы керек еді. Айырбастауды негізінен Конгресс жүзеге асырды, штаттық билік емес. Штаттық және жергілікті билік шартты түрде босатуға қатысты маңызды өкілеттіктерге ие болғанымен, федералдық үкімет айырбастау туралы келіссөздер жүргізу құқығына ие болды.

Реакция және әсер

Американдықтардың қолға түсірген мыңдаған британдық соғыс тұтқындары британдық шенеуніктерді отарлық тұтқындарды дарға асудан одан әрі тоқтатты, тіпті осы кезеңде келісімге келу үмітінен қол үзгеніне қарамастан, американдықтардың тұтқындарындағы жауапты шаралардан қорқып. Конвенция армиясының тұтқындалуынан кейін тұтқын алмасудың қарқыны күрт артты. Континенттік Конгресс соғыстың алғашқы жылдары соғыс тұтқындарына оларды күзеткен сарбаздарға тең мөлшерде жарақат беруге тырысты. Бірақ Конвенция армиясының тұтқындалуынан кейін ресурстар азайып, федералдық үкімет соғыс тұтқындарын қамтамасыз ету үшін штат үкіметтеріне сүйенуге мәжбүр болды. 1777-1778 жылдары генерал-лейтенант Генри Клинтон Конвенция армиясын азық-түлікпен қамтамасыз етті, бірақ ол ақырында көмегін тоқтатып, тұтқындарды қамтамасыз етудің толық экономикалық жауапкершілігін АҚШ үкіметіне жүктеді. Конгресс британдық және неміс тұтқындарына жеткізе алмайтын ресурстардың жетіспеуін өтеу үшін оларды штаттан штатқа көшірді. Бұл шерулердің басты себебі азық-түліктің азаюы болды. Конвенция армиясының ресми шеруінен басқа, тұтқынға алынғандар американдықтар үшін тойлау, ал жаулары үшін қорлау мақсатымен әскери жеңістерден кейін қалалар арқылы шеруге шығарылды. Парадтардың мақсаты американдықтардың рухын көтеру еді. Революциялық соғыс қоғамдық қауымдастықтарға ауыр соққы берді, ал АҚШ-тың прогресі мен жеңісінің нақты мысалдарын көру соғысқа қолдау көрсетуге көмектесті.