Кіріспе

Фагоциттер – организмде зиянды заттарды, бактерияларды және өлі немесе өліп бара жатқан жасушаларды жұтып алу арқылы қорғайтын жасушалар. Олардың атауы грек тіліндегі "phagein" – "жеу" немесе "жою" деген сөзден, ал "cyte" – биологияда "жасуша" деген жұрнақтан, грек тіліндегі "kutos" – "қуыс ыдыс" деген сөзден алынған. Олар инфекциямен күресуде және одан кейінгі иммунитетте маңызды рөл атқарады. Фагоциттер жануарлар әлемінде кең таралған және омыртқалы жануарларда жақсы дамыған. Адамның бір литрі қанда шамамен алты миллиард фагоцит бар. Оларды 1882 жылы Илья Ильич Мечников теңіз жұлдыздарының дернәсілдерін зерттеген кезде ашқан. Мечников ашқандығы үшін 1908 жылы физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын алды. Фагоциттер көптеген түрлерде кездеседі; кейбір амебалар макрофаг фагоциттеріне ұқсайды, бұл фагоциттердің тіршілік эволюциясында ерте пайда болғанын көрсетеді. Адам мен басқа жануарлардың фагоциттері фагоцитоздың тиімділігіне қарай "кәсіби" немесе "кәсіби емес" деп жіктеледі. Кәсіби фагоциттерге ақ қан жасушаларының көптеген түрлері (нейтрофилдер, моноциттер, макрофагтар, маст жасушалары және дендриттік жасушалар) жатады. Кәсіби және кәсіби емес фагоциттердің басты айырмашылығы – кәсіби фагоциттердің бетінде бактериялар сияқты организмде кездеспейтін зиянды нысандарды анықтайтын рецепторлар болады. Кәсіби емес фагоциттерде опсонинге арналған тиімді фагоциттік рецепторлар жоқ. Фагоциттер инфекциямен күресуде, сондай-ақ өмірлік циклі аяқталған өлі және өліп бара жатқан жасушаларды жою арқылы тіндердің саулығын сақтауда маңызды. Фагоцитоз кезінде макрофагтар мен дендриттік жасушалар антигенді ұсынуға қатысады, яғни фагоцит жұтып алған материалдың бөліктерін өзінің бетіне шығарады. Бұл материал иммундық жүйенің басқа жасушаларына көрсетіледі. Кейбір фагоциттер лимфа түйіндеріне жетеді және лимфоциттер деп аталатын ақ қан жасушаларына осы материалды көрсетеді. Бұл процесс иммунитет қалыптасуда маңызды, ал көптеген патогендер фагоциттердің шабуылынан қашу үшін әдістерді дамытқан. 1882 жылы ол теңіз жұлдыздарының дернәсілдеріндегі қозғалмалы (еркін қозғалатын) жасушаларды зерттеді, олардың жануарлардың иммундық қорғанысына қатысы бар деп санады. Өзінің идеясын тексеру үшін ол мандарин ағашының кішкентай тікендерін дернәсілдерге енгізді. Бірнеше сағаттан кейін ол тікендердің айналасында қозғалмалы жасушалар пайда болғанын байқады. Бір жылдан кейін Мечников микроскоп астында тікелей қарауға болатын тұщы су қаңқалысы – Дафнияны зерттеді. Ол жануарға шабуыл жасаған саңырауқұлақ спораларын фагоциттер жойғанын анықтады. Ол зерттеулерін сүтқоректілердің ақ қан жасушаларына қатыстыра келіп, Bacillus anthracis бактериясының фагоциттермен жұтылып, жойылатынын ашты, бұл процесті фагоцитоз деп атады. Мечников фагоциттердің организмге енген зиянды организмдерге қарсы негізгі қорғаныс екенін болжады. Мечников (Пол Эрлихпен бірге) 1908 жылы фагоциттер мен фагоцитоз жөніндегі жұмысы үшін физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығымен марапатталды.

Фагоцитоз

Фагоцитоз – бактериялар, инвазивті саңырауқұлақтар, паразиттер, өлген жасушалар, жасушалық және шетелдік қалдықтар сияқты бөлшектерді жасушаның қабылдау процесі. Ол молекулалық процестердің тізбесін қамтиды. Фагоцитоз шетелдік дене, мысалы бактериялық жасуша, фагоциттің бетіндегі "рецепторлар" деп аталатын молекулаларға байланысқаннан кейін жүзеге асады. Фагоцит бактерияның айналасын қамтып, оны жұтып алады. Адам нейтрофильдерінің бактерияларды фагоцитозға жұмсайтын уақыты шамамен 9 минутты құрайды. Бактерия фагоцит ішінде фагосома деп аталатын бөлікшеге түседі. Бір минут ішінде фагосома лизосомамен немесе грануламен бірігіп, фаголизосоманы құрайды. Содан кейін бактерия көптеген жойғыш механизмдерге ұшырап, бірнеше минуттан соң өледі. Фагоциттердің ашкөздігі зор, ғалымдар тіпті макрофагтарды темір ұнтағымен қоректендіріп, оларды басқа жасушалардан бөлу үшін кішкентай магнит қолданған. Фагоциттің бетінде материалды байланыстыруға арналған көптеген рецептор түрлері бар. Скевенджер рецепторлары бактериялық жасушалардың бетіндегі кең ауқымды молекулаларға байланысады, ал Toll-тәрізді рецепторлар – олардың жеміс шыбындарының жақсы зерттелген рецепторларымен ұқсас болғандықтан осылай аталады, Toll генімен кодталған ерекше молекулаларға, соның ішінде шетелдік ДНК және РНК-ға байланысады. Toll-тәрізді рецепторларға байланысу фагоцитозды күшейтеді және фагоциттің қабынуға себеп болатын гормондар тобын бөліп шығаруына ықпал етеді.

Оттегіге тәуелді жасушааралық

Фагоцит бактерияларды (немесе кез келген материалды) жұтқанда оның оттегі тұтынуы артады. Оттегі тұтынудың артуы, «тыныс алу шары» деп аталады, бұл микробиға қарсы әсер ететін реактивті оттегі молекулаларын тудырады. Оттегі қосылыстары басып кірген организмге де, жасушаның өзіне де зиянды болғандықтан, олар жасуша ішіндегі бөлімдерде сақталады. Реактивті оттегі молекулаларын пайдаланып басып кірген микроорганизмдерді өлтіру әдісі оттегіге тәуелді ішкі жасушалық өлтіру деп аталады, оның екі түрі бар. Супероксид супероксид дисмутаза деп аталатын фермент арқылы сутек пероксиді мен синглетті оттегіге айналады. Супероксидтер сондай-ақ сутек пероксидімен реакцияласып, басып кірген микроорганизмді өлтіруге көмектесетін гидроксил радикалдарын түзетін болады. Гранулалар фагосомамен біріккенде, миелопероксидаза фаголизосомаға шығарылады, және бұл фермент сутек пероксиді мен хлорды гипохлорит жасау үшін пайдаланады – бұл зат тұрмыстық ағартқыштарда қолданылады. Гипохлорит бактериялар үшін өте зиянды.

Оттегіге тәуелсіз жасушааралық

Фагоциттер микроорганизмдерді оттегіге тәуелсіз әдістермен де өлтіре алады, бірақ олар оттегіге тәуелді әдістердей тиімді емес. Олардың негізгі төртеуі бар. Біріншісі бактерияның мембранасын зақымдайтын электр зарядталған ақуыздарды пайдаланады. Екінші түрі лизозимдерді қолданады; бұл ферменттер бактерия жасуша қабырғасын ыдыратады. Үшінші түрі нейтрофил гранулаларында кездесетін лактоферриндерді пайдаланады, олар бактериялардан қажетті темірді жояды. Төртінші түрі протеазалар мен гидролитикалық ферменттерді қолданады; бұл ферменттер жойылған бактериялардың ақуыздарын сіңіруге қолданылады.

Жасушадан тыс

Интерферон гамма – бұрын макрофагтарды белсендіретін фактор деп аталған – макрофагтарды азот оксидін өндіруге стимуляциялайды. Интерферон гамманың көзі CD4+ Т-жасушалары, CD8+ Т-жасушалары, табиғи өлтіруші жасушалар, В-жасушалары, табиғи өлтіруші Т-жасушалары, моноциттер, басқа макрофагтар немесе дендриттік жасушалар болуы мүмкін. Содан кейін азот оксиді макрофагтан бөлінеді және оның уыттылығының арқасында макрофагқа жақын микроорганизмдерді өлтіреді, – қатерлі жасушаларды және вирустармен зарарланған жасушаларды өлтіреді, сондай-ақ иммундық жүйенің басқа жасушаларын белсендіруге көмектеседі. Кейбір ауруларда, мысалы, сирек кездесетін созылмалы грануломатоз ауруында фагоциттердің тиімділігі төмендейді және бактериялық инфекциялар қайталап туындайды. Бұл ауруда оттегіге тәуелді өлтірудің әртүрлі элементтеріне әсер ететін аномалия бар. Басқа сирек туа біткен аномалиялар, мысалы, Чедиак-Хигаши синдромы, сонымен қатар жұтылған микроорганизмдерді өлтірудегі бұзылыстармен байланысты.

Вирустар

Вирустар тек жасушалардың ішінде ғана көбейе алады және иммунитетке қатысты көптеген рецепторларды пайдаланып жасушаға енуі мүмкін. Жасушаға енгеннен кейін вирустар жасушаның биологиялық механизмдерін өз пайдасына қолданады, осылайша жасушаны өздерінің жүздеген бірдей көшірмелерін жасауға мәжбүрлейді. Фагоциттер және туа пайда болған иммундық жүйенің басқа да элементтері вирустарды белгілі бір шекте бақылай алғанымен, вирус жасушаның ішінде болғаннан кейін, адаптивті иммундық жауаптар, әсіресе лимфоциттер, қорғану үшін маңыздырақ болады. Вирустық инфекция ошақтарында лимфоциттер иммундық жүйенің басқа барлық жасушаларынан әлдеқайда көп болады; мұндай жағдай вирустық менингитте жиі кездеседі. Лимфоциттермен жойылған вирус жұқтырған жасушалар организмнен фагоциттер арқылы шығарылады.

Апоптоздағы рөлі

Жануарларда жасушалар үнемі өліп тұрады. Жасуша бөлінуі мен жасуша өлімі арасындағы тепе-теңдік ересек организмдерде жасушалардың санын салыстырмалы түрде тұрақты ұстайды. Жасуша екі түрлі жолмен өле алады: некроз немесе апоптоз арқылы. Некроз көбінесе ауру немесе жарақат салдарынан туындайды, ал апоптоз – немесе бағдарланған жасуша өлімі – жасушалардың қалыпты және дені сау функциясы болып табылады. Организм күн сайын миллиондаған өлі немесе өліп бара жатқан жасушалардан арылуы керек, және фагоциттер осы процесте маңызды рөл атқарады. Апоптоздың соңғы сатыларынан өтетін өліп бара жатқан жасушалар, фагоциттерді тарту үшін фосфатидилсерин сияқты молекулаларды жасуша бетінде көрсетеді. Фосфатидилсерин әдетте плазмалық мембрананың цитозольдық бетінде болады, бірақ апоптоз кезінде скримблаза деп аталатын ақуыз арқылы жасушадан тыс бетке қайта таралады. Бұл молекулалар макрофагтар сияқты тиісті рецепторлары бар жасушалармен фагоцитозға жасушаны белгілейді. Фагоциттердің өлі жасушаларды жоюы ретпен жүзеге асады, қабыну реакциясын тудырмайды және фагоциттердің маңызды функциясы болып табылады.

Басқа жасушалармен өзара әсерлесу

Фагоциттер әдетте ешқандай нақты бір органға байланыспайды, бірақ иммундық жүйенің басқа фагоциттік және фагоциттік емес жасушаларымен өзара әрекеттесіп, денеде еркін қозғалады. Олар цитокиндер деп аталатын химиялық заттарды өндіру арқылы басқа жасушалармен байланыса алады, бұл заттар инфекция ошақтарына басқа фагоциттерді шақырады немесе жатырған лимфоциттерді белсендіреді. Фагоциттер – жануарлардың, оның ішінде адамдардың туа біткен иммундық жүйесінің құрамына кіреді. Туа біткен иммунитет өте тиімді, бірақ бұл жүйе әртүрлі шабуылдаушыларды ажырата алмайды, яғни нақты емес. Ал жақ сүйегі бар омыртқалы жануарлардың бейімделген иммундық жүйесі – қабылданған иммунитеттің негізі – жоғары маманданып, дерлік кез келген түрдегі шабуылдаушыдан қорғай алады. Бейімделген иммундық жүйе фагоциттерге емес, лимфоциттерге тәуелді, олар антиденелер деп аталатын қорғаныш ақуыздарын өндіреді. Бұл антиденелер шабуылдаушыларды жою үшін белгілейді және вирустардың жасушаларды жұқтырмауына кедергі келтіреді. Фагоциттер, әсіресе дендриттік жасушалар мен макрофагтар, антигендік презентация деп аталатын маңызды процесс арқылы лимфоциттерді антиденелер өндіруге ынталандырады.

Антигеннің көрсетілуі

Антигенді ұсыну – кейбір фагоциттердің жұтып алған материалдардың бөліктерін жасуша бетіне қайта жылжытып, иммундық жүйенің басқа жасушаларына "ұсыну" процесі. Антигенді ұсынатын екі "кәсіптік" жасуша бар: макрофагтар және дендриттік жасушалар. Жұтылғаннан кейін, шетел ақуыздары (антигендер) дендриттік жасушалар мен макрофагтардың ішінде пептидтерге ыдырайды. Бұл пептидтер жасушаның негізгі гистоүйлесімділік кешені (МГК) гликопротеиндерімен байланысады, олар пептидтерді фагоцит бетіне қайтарады, онда олар лимфоциттерге "ұсынылады". Бұл иммунитетті күшейтеді, себебі лимфоциттер дендриттік жасушалар ұсынған антигендерге, тіпті бастапқы инфекция орнында болғандай реакция жасайды. Алайда, дендриттік жасушалар иесінің құрамындарын танитын жағдайда лимфоциттерді жоя алады немесе оларды бейтараптандырады; бұл аутоиммундық реакциялардың алдын алу үшін қажет. Бұл процесс толеранттылық деп аталады.

Иммунологиялық толеранттылық

Дендриттік жасушалар иммунологиялық төзімділікті де күшейтеді, бұл организмнің өзіне қарсы шабуыл жасауын тоқтатады. Толеранттылықтың бірінші түрі – орталық толеранттылық, ол тимуста жүзеге асады. Т-жасуша рецепторы арқылы (дендриттік жасушалар ұсынған MHC молекулаларындағы өзіндік антигенге) тым күшті байланысқан Т-жасушалар өлімге ие болады. Иммунологиялық толеранттылықтың екінші түрі – перифериялық толеранттылық. Кейбір өзіндік реакциялық Т-жасушалар бірнеше себеппен тимустан қашып шығады, негізінен тимустағы кейбір өзіндік антигендердің экспрессияланбауынан. Т-жасушалардың тағы бір түрі – Т-реттеуші жасушалар перифериядағы өзіндік реакциялық Т-жасушаларды басандата алады. Иммунологиялық төзімділік бұзылған жағдайда, аутоиммундық аурулар пайда болуы мүмкін.

Кәсіби фагоциттер

Адамдар мен басқа да жақ сүйекті омыртқалы жануарлардың фагоциттері фагоцитозға қатысу тиімділігіне қарай "кәсіби" және "кәсіби емес" топтарға жіктеледі. Қандағы нейтрофилдер белсенді емес күйде болады, бірақ олар жоғары жылдамдықпен қозғалады. Олар қабыну ошақтарындағы макрофагтардан сигнал алғанда, жылдамдығын төмендетіп, қаннан шығады. Тіндерде цитокиндер оларды белсендіріп, шайқасқа дайын күйге келтіреді.

Көші-қон

Инфекция пайда болған кезде, фагоциттерді инфекция ошағына тарту үшін химиялық "SOS" сигналы жіберіледі. Бұл химиялық сигналдарға шабуылдаушы бактериялардың ақуыздары, қан ұю жүйесінің пептидтері, комплемент өнімдері және инфекция ошағына жақын тіндерде орналасқан макрофагтар бөліп шығарған цитокиндер жатуы мүмкін. Инфекция ошағына жету үшін фагоциттер қан ағынынан шығып, зақымдалған тіндерге еніп кіреді. Инфекциядан түскен сигналдар қан тамырларын жабатын эндотелий жасушаларын селектин деп аталатын ақуыз жасауға итермелейді, оған нейтрофилдер өтіп бара жатқанда жабысады. Вазодилататорлар деп аталатын басқа сигналдар эндотелий жасушаларын байланыстыратын қосылыстарды кеңейтіп, фагоциттерге қабырға арқылы өтуге мүмкіндік береді. Хемотаксис – фагоциттердің цитокин "иісімен" инфекцияланған орынға қарай қозғалыс процесі. Инфекция кезінде миллиондаған нейтрофилдер қаннан шақырылады, бірақ олар бірнеше күннен кейін өледі.

Моноциттер

Моноциттер сүйек кемігінде пайда болып, қанда жетіледі. Жетілген моноциттердің ірі, тегіс, бөлінген ядролары және көптеген гранулалары бар цитоплазмасы болады. Моноциттер сыртқы немесе қауіпті заттарды жұтып қояды және иммундық жүйенің басқа жасушаларына антигендерді ұсынады. Моноциттер екі топқа бөлінеді: айналымдағы топ және тіндерде қалатын топ (шамамен 70% -ы тіндерде). Моноциттердің көпшілігі 20-40 сағаттан кейін қан ағысынан шығып, тіндер мен мүшелерге жетеді, сонда алатын сигналдарға байланысты макрофагтарға немесе дендриттік жасушаларға айналады. Адамның бір литрі қанда 500 миллион моноцит болады. Олар моноциттерден, гранулоциттердің шектеу жасушаларынан немесе бұрыннан бар макрофагтардың бөлінуінен пайда болады. Адам макрофагтарының диаметрі 21 микрометр шамасында. Бұл типтегі фагоциттерде гранулалар болмайды, бірақ көптеген лизосомалар бар. Макрофагтар денедегі барлық тіндер мен мүшелерде кездеседі (мысалы, мидағы микроглия жасушалары және өкпедегі альвеолярлық макрофагтар), олар тыныш күтеді. Макрофагтың орналасуы оның мөлшері мен түрін анықтайды. Макрофагтар интерлейкин 1, интерлейкин 6 және TNF-альфа өндірісі арқылы қабынуды тудырады. Макрофагтар көбінесе тіндерде кездеседі және қан айналымында сирек табылады. Тін макрофагтарының өмір сүру мерзімі 4-15 күн аралығында деп есептеледі. Макрофагтар тыныш моноциттердің орындай алмайтын функцияларын орындау үшін белсендірілуі мүмкін. Басқа сигналдарға бактериялардан алынған TNF-альфа және липополисахаридтер жатады. Th1 жасушалары екінші лимфоидты тіндерде антигенге жауап берген CD4+ T жасушаларының дифференциациялануынан пайда болады. Адамның бір литрі қанда шамамен 5 миллиард нейтрофил болады, олар 5 күндей ғана өмір сүреді. Олар қарқынды жегіштер, антиденелер мен комплементпен қапталған, зақымдалған жасушалар мен жасушалық қалдықтарды жылдам жұтып алады. Нейтрофилдер қанға қайта оралмайды, олар іріңді жасушаларға айналып, өледі. Адам нейтрофилінің ішкі гранулалары ұзақ жылдар бойы белоктерді жою және бактерияға қарсы қасиеттерімен танымал. Нейтрофилдер моноциттер мен макрофагтарды стимуляциялайтын заттар шығарады. Нейтрофилдердің секрециясы фагоцитозды және жасуша ішіндегі өлтіруге қатысатын реактивті оттегі қосылыстарының пайда болуын күшейтеді. Нейтрофилдердің алғашқы гранулаларынан бөлінетін секрециялар IgG антиденесімен қапталған бактериялардың фагоцитозын ынталандырады. Бактерияларға, саңырауқұлақтарға немесе белсенді тромбоциттерге тап болғанда, олар нейтрофилдік клеткадан тыс тұзақтар (НЭТ) деп аталатын желі тәрізді хроматин құрылымдарын жасайды. Көбінесе ДНҚ-дан тұратын НЭТ патогендер тұзаққа түскеннен кейін оларды тотықтыру және тотықтыру емес механизмдер арқылы өлтіру арқылы өлімге әкелетін нетоз процесін тудырады.

Патогеннің қашуы және резистенттілігі

Патоген ағзаға тек оның қорғанысын еңсерсе ғана жұқтыра алады. Патогенді бактериялар мен протозоалар фагоциттердің шабуылына қарсы тұру үшін әртүрлі тәсілдерді дамытты, және олардың көптегені тіпті фагоциттік жасушалардың ішінде тірі қалады және көбейеді.

Байланыстан аулақ болу

Бактериялар фагоциттермен байланыстан қашудың бірнеше жолы бар. Біріншіден, олар фагоциттердің жете алмайтын жерлерде (мысалы, зақымдалмаған тері бетінде) өсе алады. Екіншіден, бактериялар қабыну реакциясын басады; инфекцияға жауап ретінде қабыну болмаса, фагоциттер тиісті жауап бере алмайды. Үшіншіден, кейбір бактериялар химиотаксиске кедергі келтіріп, фагоциттердің инфекция орнына қозғалу қабілетін тежеуі мүмкін. Химиотаксис – организмде табиғи түрде өндірілетін және жараның жазылуында маңызды рөл атқаратын зат.

Суға батудан аулақ болу

Бактериялар көбінесе белоктардан немесе қанттардан жасалған капсулалар өндіреді, олар жасушаларын қаптап, фагоцитозға кедергі келтіреді. Мысалы, Staphylococcus epidermidis экзополисахаридтік капсулалары бар. Streptococcus pneumoniae қорғанудың әртүрлі деңгейін қамтамасыз ететін бірнеше капсула түрлерін өндіреді, ал А тобындағы стрептококктар жасушаларды жұтуды тоқтату үшін М белгісі және фимбриалдық белоктар сияқты белоктарды өндіреді. Кейбір белоктар опсонинмен байланысты жұтылуға кедергі келтіреді; Staphylococcus aureus антидене рецепторларын блоктау үшін А белгісін өндіреді, бұл опсониннің тиімділігін азайтады. Yersinia туысына жататын энтеропатогендік түрлер YopH вируленттілік факторын пайдаланып фагоциттердің рецепторларына байланысады, содан кейін жасушалардың фагоцитоз жүргізу қабілетіне әсер етеді.

Фагоцит ішінде тіршілік ету

Бактериялар фагоциттердің ішінде тіршілік етудің жолдарын тапты, осы арқылы иммундық жүйеден қашып жүреді. Фагоцитке қауіпсіз кіру үшін олар инвазин деп аталатын белоктарды өндіреді. Жасуша ішінде олар цитоплазмада қалып, фаголизосомалардағы улы химиялық заттардан сақталады. Кейбір бактериялар фагосома мен лизосоманың бірігуіне кедергі келтіретін болып, фаголизосоманың түзілуін болдырмайды. Ал кейбір бактериялар фаголизосоманың ішінде тіршілік ете алады. Мысалы, Staphylococcus aureus каталаза және супероксид дисмутаза ферменттерін шығарады, олар фагоциттер бактерияларды өлтіру үшін өндіретін сутек пероксиді сияқты химиялық заттарды ыдыратады. Бактериялар фаголизосома түзілмес бұрын фагосомадан қашып кетуі мүмкін: Listeria monocytogenes листериолизин O және фосфолипаза C ферменттерін пайдаланып, фагосома қабырғасында тесік жасай алады. M. tuberculosis нейтрофильдерге жұғады, ал нейтрофильдер макрофагтармен жұтылады, соның салдарынан макрофагтар да жұқтырылады. M. leprae макрофагтарға, шванн жасушаларына және нейтрофильдерге жұғады, сондай-ақ фагоцитке қажетті АТФ-ты азайтатын экзотоксиндерді өндіреді. Бактерия жұтылғаннан кейін, фагосома немесе фаголизосома мембранасы арқылы жасушаның басқа бөліктеріне жетіп, фагоцитті токсиндер арқылы өлтіруі мүмкін. Токсоплазма гонди, Трипаносома крузи және Лейшмания протозоандық паразиттері макрофагтарға жұғады, олардың әрқайсысы оларды бағындырудың өзгеше жолына ие.

Фагоциттерден хостқа зақым келген

Макрофагтар және нейтрофилдер, әсіресе, инфекцияны бақылайтын, бірақ жануарлар тінін зақымдайтын ақуыздар мен кіші молекулалық қабыну медиаторларын бөліп шығару арқылы қабыну процесінде маңызды рөл атқарады. Жалпы, фагоциттер патогендерді жұтып алып, фаголизосома ішінде улы химиялық заттарға ұшырату арқылы жоюға тырысады. Егер фагоцит нысанын жұта алмаса, бұл улы заттар сыртқы ортаға шығарылуы мүмкін ("фрустрациялық фагоцитоз" деп аталады). Бұл заттар жануарлар жасушаларына да зиянды болғандықтан, сау жасушалар мен тіндерге елеулі зақым келтіруі мүмкін. Нейтрофилдер бүйрекке гранулаларының құрамын шығарғанда (реактивті оттегі қосылыстары мен протеазалар) жануарлар жасушаларының клеткадан тыс матрицасын бұзып, гломерулалық жасушаларға зақым келтіріп, олардың қанды сүзгілеу қабілетін әлсіретіп, пішінін өзгерте алады. Сонымен қатар, фосфолипаза өнімдері (мысалы, лейкотриендер) зақымды күшейтеді. Бұл заттардың бөлінуі инфекция орнына қосымша нейтрофилдердің химиотаксисін күшейтеді, ал гломерулалық жасушалар нейтрофилдердің қозғалысы кезінде жабысу молекулалары арқылы одан әрі зақымдануы мүмкін. Гломерулалық жасушаларға келтірілген зақым бүйрек жетіспеушілігіне алып келуі мүмкін. Нейтрофилдер өкпеге ауыр зақымданудың көптеген түрлерінің дамуында да маңызды рөл атқарады. Бұл жағдайда белсендірілген нейтрофилдер өкпе ортасына токсикалық гранулаларының құрамын шығарады. Тәжірибелер нейтрофилдердің санының төмендеуі өкпеге жіті зақымданудың әсерін азайтатынын көрсетті, бірақ нейтрофилдерді тежеумен емдеу клиникалық жағынан қолайлы емес, себебі ол жануарды инфекцияға осал қалдыруы мүмкін. Макрофагтар бөліп шығаратын химиялық заттар да жануарлар тініне зақым келтіруі мүмкін. TNF α – макрофагтар бөліп шығаратын маңызды химиялық зат, ол инфекцияның таралуын болдырмау үшін кішкентай тамырлардағы қанды ұйытуға себеп болады. Егер бактериялық инфекция қанға тараса, TNF α маңызды органдарға бөлінеді, бұл тамырлардың кеңеюіне және плазма көлемінің төмендеуіне әкелуі мүмкін, содан кейін септикалық шок туындауы мүмкін. Септикалық шок кезінде TNF α бөлінуі маңызды органдарға қан жеткізіп тұратын кішкентай тамырларды бітеді, нәтижесінде органдар жетіспеушілікке ұшырауы мүмкін. Септикалық шок өлімге алып келуі мүмкін. Бұл алғашқыда бір жасушалы эукариоттарда пайда болды. Мысалы, Dictyostelium discoideum – топырақта тіршілік ететін және бактериялармен қоректенетін амеба. Жануарлардың фагоциттері сияқты, ол бактерияларды фагоцитоз арқылы, негізінен Toll-подобные рецепторлар арқылы жұтады және макрофагтармен ортақ басқа да биологиялық функциялары бар. Dictyostelium discoideum әлеуметтік: ол аштықтан кейін көшіп жүретін псевдоплазмодиум немесе шұжық құрып жиналады. Бұл көп жасушалы организм ақырында қоршаған ортаның қауіп-қатерлеріне төзімді споралары бар жеміс денесін жасайды. Жеміс денесінің пайда болуына дейін жасушалар бірнеше күн бойы шұжық тәрізді организм ретінде қозғалады. Осы уақыт ішінде токсиндерге немесе бактериялық патогендерге ұшырау спора өндірісін шектеу арқылы түрдің тірі қалуына қауіп төндіруі мүмкін. Кейбір амебалар бактерияларды жұтып алып, шұжықтың ішінде айналып жүргенде уды сіңіреді, содан кейін өледі. Олар генетикалық жағынан басқа амебалармен бірдей; олардың басқа амебаларды бактериялардан қорғау үшін өзін-өзі құрбан етуі жоғары омыртқалылардың иммундық жүйесінде көрінетін фагоциттердің өзін-өзі құрбан етуіне ұқсас. Әлеуметтік амебалардың бұл ежелгі иммундық функциясы эволюциялық тұрғыдан сақталған жасушалық азық іздеу механизмін көрсетеді, ол амебалардың жоғары формаларға әртараптануынан бұрын қорғаныс функцияларына бейімделген болуы мүмкін. Фагоциттер жануарлар әлемінде кең таралған. Амебаның өзіндік және өзіндік емес арасын ажырата білу қабілеті маңызды және көптеген амеба түрлерінің иммундық жүйесінің бастауы болып табылады.