Кіріспе

1954 жылы түсірілген Элия Казанның «Су жағасында» – 1954 жылы түсірілген американдық криминалдық драмалық фильм. Режиссері – Элия Казан, сценарий авторы – Бадд Шульберг. Басты рөлде – Марлон Брандо, сондай-ақ Карл Малден, Ли Дж. Кобб, Род Стайгер, Пэт Хеннинг және Ева Мари Сент (оның кинодағы тұңғыш дебюті) ойнаған. Музыкалық қосымшасын Леонард Бернштейн жазған. Ақ-қара фильм Малкольм Джонсонның «Су жағасындағы қылмыс» атты мақалалар сериясынан шабыттандырылған. Бұл мақалалар 1948 жылдың қараша-желтоқсан айларында «New York Sun» газетінде жарияланып, 1949 жылғы жергілікті репортаждар бойынша Пулитцер сыйлығын жеңіп алды. Алайда, Бадд Шульбергтің сценарийі тікелей оның өзінің түпнұсқа әңгімесіне негізделген. Фильм портолықтар арасындағы кәсіподақтардағы зорлық-зомбылық пен сыбайлас жемқорлықты, сонымен қатар Хобокен, Нью-Джерсинің портындағы кең таралған сыбайлас жемқорлық, қорқыту және рэкетшілік туралы айтады. «Су жағасында» фильмі сыншылар тарапынан да, коммерциялық тұрғыдан да сәтті болды және ол барлық уақыттардағы ең ұлы фильмдердің бірі саналады. Фильм он екі «Оскар» номинациясына ие болып, сегізін жеңіп алды, оның ішінде «Үздік фильм», Брандо үшін «Үздік актер», Сент үшін «Үздік қосалқы актриса» және Казан үшін «Үздік режиссер» сыйлықтары бар. 1997 жылы Америка кино институты бұл фильмін барлық уақыттардағы ең үздік американдық фильмдердің сегізіншісі деп таныды, ал AFI-нің 2007 жылғы тізімінде ол 19-шы орынға ие болды. Бұл Бернштейннің сахналық қойылымдардан бейімделмеген жалғыз түпнұсқа фильмдік музыкасы болып табылады. 1989 жылы «Су жағасында» фильмі Конгресс кітапханасы тарапынан «мәдени, тарихи немесе эстетикалық тұрғыдан маңызды» деп танылып, АҚШ Ұлттық кино реестріне енгізілді.

Сюжет

Терри Маллой - бұрынғы боксшы, оның мансабы жергілікті мафияның басшысы Джонни Френдлидің өтініші бойынша қасақана жеңілгеннен кейін қысқарды. Терри қазір Френдлидің еңбек одағында портшы болып жұмыс істейді, ал оның үлкенірек, білімді ағасы Чарли Френдлидің оң қолы болып табылады. Бір күні Терри әріптесі Джоуи Дойлді шатырдың төбесінде ұстауға мәжбүр болады, ол Френдлидің қолбасшылары Джоуидің Уотерфронттағы қылмыс комиссиясына куәлік беруін тоқтатуды қалайды деп санайды. Оның орнына Джоуиді шатырдан лақтырып өлтірген кезде, Терри ашуланып, Достықпен бетпе-бет келеді, бірақ оған қауіп төндіреді және оған келісу үшін пара береді. Өздерінің жұмыстарына байланысты және Достықтың қатыгездігінен қорқып, басқа порт жұмысшылары да "құлақ және мылқау" болып ойнайды. Джойдің әпкесі Эди жергілікті діни қызметкер Бариді порт жұмысшыларын жиналысқа шақыруға ұялады, ол оларды бірігіп тұруға көндіруге тырысады. Терри Френдлидің хабаршысы ретінде қатысады, бірақ кездесуді Френдлидің адамдары күшпен бұзғанда, ол Эдидің қашып кетуіне көмектеседі, бірақ Бари атаның бір жараланған жұмыскерді куәлік беруге қалай көндіргенін жоғалтады. Френдли мен Чарли Терриге ашуланады, өйткені ол Эдимен араласып, оларға куәлік туралы хабарламай, әдеттегі қуанышын жоғалтады. Келесі күні куәлік берген жұмысшы жұмыс орнында болған оқиғадан қаза табады. Батыр Барри кісі өлтіруді Мәсіхтің айқышқа шегеленуімен салыстырып, қызу сөйлейді. Басқа жұмысшылар сияқты, Терри де, тіпті сотқа шақырылғаннан кейін де куәлік беруге дайын емес, бірақ оның кінәсі мен өкініші, оның әділетке деген қажырлы ұмтылысын көріп, Эдиге деген сезімдерімен бірге өседі. Ол Джоуидің өліміне қатысы бар екенін Бари атаға және кейіннен қорқып қашатын Эдиге мойындайды. Терридің аузын жабу үшін, Френдли Чарлиге жұмыс ұсынысын жібереді. Егер ол бас тартса, Френдли Терриді өлтіретінін білген Чарли ағасын көндіруге тырысады, тіпті ақырында оны қарумен қорқытады. Терри жұмсақ қолмен қолын созып, өзінің ең жақсы жекпе-жегін жібергені үшін өкінетінін білдіреді, бұл үшін Чарлиді кінәлайды. Чарли Терриге қаруды беріп, қашуды бұйырады. Терри Идиді іздеді, ол бастапқыда оны кіргізбейді. Қысқа күресінен кейін олар ақырында үндескенде, Терридің есімі көшеден шақырылады және екеуі қашады. Ішіне жүк көлігі түсіп қалмақ болғаннан кейін, Эди мен Терри Чарлидің денесін аллеяда ілгекке ілінген күйі табады. Терри Френдлиді өлтіруге ниеттенген барға барады, бірақ оны Бари ата тоқтатып, оның орнына сотта куәлік етуге көндіреді. Терридің комиссия алдындағы айғақ беруінен кейін, Френдли қуатты достарынан ажыратылады, ал айыптау актісі қаралады. Терриге кәсіподақ жұмыстарына қатысуға тыйым салынады. Эдимен бірге қаладан кетуден бас тартқан Терри күн сайынғы рәсім үшін кемежайға келеді, онда жұмысшылар жиналған портшылар арасынан таңдалады. Терриден басқалардың барлығы жұмысқа шақырылады, ол жақын маңдағы шатырдың сыртында Достықпен мазақ етіп, куәлік бергені үшін мақтанатынын айқайлайды. Достық Терриге шабуыл жасап, өзін ұрып-соғу үшін, ол өз бандиттерінің көмегін сұрағанға дейін, олар Терриді өлтіруден ұялып тоқтады. Бұл жолы теңізшілер Терриге де жұмыс істеуге рұқсат етпесе, жұмыс істеуге қарсылық білдіреді, ал Джойдің әкесі Ерлі-зайыптыларды қорлауға тырысқанда, оны өзенге итеріп жібереді. Батыр Барри ауыр жарақат алған Терриге шайқаста жеңілгенін, бірақ егер ол қоймаға кіре алса, соғыста жеңіске жету мүмкіндігі бар екенін айтады. Батыр Барри мен Эди оны аяғына тұрғызады, ал Терри қойманың алдында тұрып, бос Терриге ыммен бұрылып, оларға жұмысқа кірісуді айтады. Ерлер Терриді іштей қадағалап, Френдлиге назар аудармай, ол бос қорқытулар мен құлақтарына шабуыл жасайды. Есік олардың артында жабылып, Френдли сыртқа шығады.

Сценарий мен саяси контекст

Фильм 1952 жылы Америкаға қарсы әрекеттер жөніндегі палата комитетінің алдында киноиндустриядағы сегіз коммунисті таныстырғаны үшін оны сынағандарға Елиа Казанның жауабы деп есептеледі. Казанды сынға алғандардың бірі – оның досы және серігі, белгілі драматург Артур Миллер болды, ол бұрын сценарийдің алғашқы нұсқасын жазған, ол бастапқыда «Қақпақ» деп аталған. Казан оны режиссерлік етуге келісіп, 1951 жылы Гарри Конмен «Колумбия Пикчерс» студиясында фильм түсіру мәселесін талқылады. Кон «Қақпақты» түсіруге принципиалды келісім берді, бірақ сыбайлас жемқор профсоюз қызметкерлерін бейнелеуге қатысты алаңдаушылықтар туды. Кон қарсыластарды коммунистерге өзгертуді ұсынғанда, Миллер бас тартты. Кон Миллерге хат жолдап, оның «Колумбияның фильмді «американдық» ету» ниетіне қарсы тұрғаны қызықты екенін жазды. Казан Миллерден сценарийді қайта жазуды сұрады, бірақ Миллер Казанның ХУАК алдындағы жақсы тіл табысып куәлік беруіне көңілі толмағандықтан бас тартты. Содан кейін Казан Миллерді Бадд Шульбергпен ауыстырды. Коббтың Джонни Френдли кейіпкерінің прототипі ішінара Джонни Дио болды – еңбек алаяқтығымен айналысқан нағыз мафиози.

Кастинг

Ричард Шикельдің "Казан" өмірбаянында жазылғандай, Марлон Брандо бастапқыда Терри Маллой рөлінен бас тартқан, ал Франк Синатра (фильм түсіріліп жатқан Хобокеннің тумасы) содан кейін "қол алысып келісімге" келген, бірақ рөлді ойнау үшін ресми түрде қол қойылған келісімшарты болмаған, тіпті алғашқы костюмді киюге қатысқан. Бірақ Казан Брандоны осы рөлге таңдауды әлі де артық көретін, өйткені Брандоны таңдау фильмге үлкен бюджеттің қарастырылуын қамтамасыз ететін еді. Брандоның агенті Джей Кантер Брандоны ойын өзгертуге тырысқанда, Казан актерлік мансаптан гөрі режиссерлік мансабына көбірек лайықты деп есептеген актер Карл Малденді Терри Маллой рөліне "Брандоға ұқсас" актердің экрандық сынағын түсіруге шақырды, бұл продюсер Сэм Шпигельді "Марлон Брандо сияқты актер" рөлді Синатрадан да күшті орындай алады деп сендіру үшін жасалды. Осы мақсатта Малден Актерлер студиясының мүшелері Пол Ньюман мен Джоан Вудвардтың Терри мен Эди арасындағы махаббат көрінесін орындаған экрандық сынағын түсірді. Ньюман мен Вудвардтың экрандық сынағына көз жеткізген Шпигель Брандоның рөлін қайта қарауға келісті, ал көп ұзамай Кантер Брандоны бас тартуын қайта қарауға көндірді. Бір апта ішінде Брандо фильмде ойнауға келісімшартқа қол қойды. Осыдан кейін ашуланған Синатра Батыр Барри рөлінде түсуді талап етті. Мальденнің осы рөлге бекітілгені туралы жаңалықты Синатраға жеткізуді Шпигельге тапсырды.

Фильм түсіру орындары

"Су жағасында" киносы 36 күн бойы Нью-Джерси штатының Хобокен қаласындағы әртүрлі орындарда түсірілді, оның ішінде доктар, жұмысшылардың шағын тұрғындары, барлар, қоқысқа толы көшелер мен үй шатырлары бар еді. Фильмде сыртқы түсірілімдерге қолданылған шіркеу – 1874 жылы салынған тарихи "Рақымды Анамыз" шіркеуі, ал ішкі түсірілімдер 400 Хадсон көшесіндегі Сент-Петр және Сент-Пол шіркеуінде жүзеге асырылды.

Қабылдау

Шығарылғаннан кейін фильм сыншылардан жағымды пікірлер алды және коммерциялық сәттілікке қол жеткізді, 1954 жылы Солтүстік Америка прокатында шамамен 4,2 миллион доллар тапты. 1954 жылғы 29 шілдеде New York Times газетінің сыншысы А. Х. Вайлер фильмді "дарынды мамандардың экранды ерекше күшті, қызықты және фантазияға толы пайдалануы" деп атады. Rotten Tomatoes сайтында фильмге 111 рецензия бойынша 99% рейтинг берілген, ал орташа бағасы 9.2/10 құрайды. Сайттың сыншыларының консенсусы: "Элия Казанның ойды қозғайтын, шебер жасалған мелодрамасындағы электр қуатымен толған ойынымен Марлон Брандо кинодағы актерлік мүмкіндіктерді қайта анықтады және кинематографиялық ландшафты өзгертуге көмектесті". Metacritic-те фильм 15 сыншының бағасы бойынша 100-ден 91 ұпай жинады, бұл "әмбебап мақтауға" ие екенін көрсетеді. "Үздік актер" номинациясында "Оскар" сыйлығын жеңіп алып, Criterion журналының Аарон Уэстің пікірінше "барлық уақыттың ең ұлы және екінші ең ұлы актерлік жұмысы" деп танылған Брандоның ойыны кино тарихындағы маңызды кезеңдердің бірі саналады. Терри Маллой рөлін сомдаған Брандо актерлік әдісті танымал етіп, кинодағы Станиславскийлік тәсілдің күшін нақты көрсетті. 2004 жылы режиссер Мартин Скорсезе Брандоны мақтап: "Ұлы экрандық актерлік күші туралы біздің барлық біліміміз оған қатысты: оның "Водоем жағасында" жұмысын көргенде, сіз көзге көрінетін ең таза поэзияны, динамикалық қозғалысты көресіз". Фильмнің режиссері Казан кейіннен өзінің кітабында: "Егер Америка кино тарихында адамнан жақсы ойнаған болса, мен оның не екенін білмеймін" деп жазды. Ал Пачино "Водоем жағасында" фильмін алғаш көргендегі естеліктерін еске алып, 1979 жылғы Playboy журналына берген сұхбатында фильмнің өзінен гөрі басты рөлдегі актерге көбірек назар аударғанын айтты: "Мен қозғала алмадым. Театрдан шыға алмадым. Мұндай нәрсені ешқашан көрген емеспін". Энтони Хопкинс: "Брандоны "Водоем жағасында" фильміндегі әйгілі такси көрінесінде көргенде, ол әлі де демді кетеді" деді. Брандоға арналған сөз сөйлеген Джек Николсон оның ойынын "көптеген дәуірлердің ең биік нүктесі" деп сипаттап, "Сіз жігітке көз тікпейсіз. Ол сізді баурап алатын" деді.

Үй медиасы

Фильмнің алғашқы үй видеосы 1982 жылы Columbia Pictures Home Entertainment компаниясы арқылы VHS және Beta форматтарында шықты. Кейіннен RCA/Columbia Pictures Home Video оны 1984, 1986 және 1990 жылдары қайта шығарды, соңғысы Columbia Classics желісінің құрамына кірді. Columbia TriStar 1995 жылы фильмді VHS-те "Studio Heritage Collection" жинағының бөлігі ретінде қайта жариялады, ал алғашқы DVD нұсқасы 2001 жылы пайда болды. Арнайы мүмкіндіктердің ішінде "Бәсекелес: әдістің шеберлігі" атты көрнекі материал, фото галерея, Элия Казанмен сұхбат, аудио түсіндірме, фильмдер тізімі, өндіріс нотаттары және трейлерлер бар. Фильм Criterion Collection жинағына қосылды. 2013 жылғы Criterion Collection нұсқасы фильмді үш экрандық қатынаста ұсынады: 1.66:1, 1.85:1 және 1.33:1. Кітапшада осы таңдаудың себебі былай түсіндіріледі: "1953 жылы Columbia Pictures жаңа кең экранды форматқа өтуді жоспарлап, «Оң жағалау» фильмін қоса алғанда, барлық болашақ фильмдерді 1.33:1 толық кадрдан бастап, сол кездегі ең кең стандартты 1.85:1 дейінгі кез келген экрандық қатынаста көрсетуге болатынын мәлімдеді. Еуропалық оператор Борис Кауфманның (Ашулы он екі адам, Сәби қуыршақ) әдеттегі кадры 1.66:1-ге бөлді, сондықтан оған кадрдың жоғарғы және төменгі бөлігінде қосымша орын қалдыру және кең экранды көрсетуде ешқандай маңызды детальдар жоғалмауына көз жеткізу қажет болды. 1954 жылы өткен премьерасында «Оң жағалау» фильмі 1.85:1 форматінде көрсетілді. Келесі онжылдықтарда миллиондаған телекорушылар фильмді 1.33:1 экрандық қатынаста көруге үйренді, бұл формат үй видеосы дәуіріне де көшті. Осы нұсқада Criterion алғаш рет фильмді үш экрандық қатынаста ұсынады, соның арқасында көрушілер оларды салыстырып, өзіне ұнайтын нұсқаны таңдай алады."

Бейімделулер

Фильмнің түсірілген жылы Бадд Шульберг өзінің сценарийі негізінде "Вотерфронт" атты роман жариялады. Романда Терри Маллой көз жұмады. Бұл роман көбінесе қылмыстық топқа қарсы тұратын дін қызметкеріне арналған, және оқиға оның өзінен баяндалады. 1984 жылы Шульберг фильмнің сценарийін сахналық қойылымға бейімдеді, ол қараша айында Бродвейде ашылды. Ол сол кездегі бірнеше техникалық инновацияларды қамтыды, оның ішінде лазерлер, киноға ұқсас көрініс ауысулары және көрермендерді қамтитын дыбыстар болды. Шульбергтің бұрынғы романындағыдай, Әке Баридің ниеттері одан да анық көрсетілген, ал аяғы көңіл көтеріңкі емес. 1995 жылы қойылым қайта жаңартылып, тек 8 рет көрсетілді, нәтижесінде $2,6 миллион шығынға ұшырады, сол кездегі музыкалық емес Бродвей қойылымдары арасындағы рекордты көрсеткіш. Үнді фильмдері "Кабзаа" (1988) және "Гулам" (1998) "Вотерфронт" фильмінен шабыттанды. 2009 жылы британдық қойылымды Стивен Беркофф қойды, ол Джонни Френдли рөлін де ойнады, ал Терри рөліне Саймон Меррелл тағайындалды. Ол Ноттингем ойын үйі мен Эдинбург фестивалінің шетіндегі қойылымдардан кейін Лондонның Хеймаркеттегі Корольдік театрында көрсетілді.