Кіріспе

Абрикостың түрі Prunus armeniaca – ең көп өсірілетін абрикос түрі. Оның табиғи ареалы кең тарихқа дейін өсірілуі себепті нақты белгісіз. Гендік зерттеулер Орталық Азияны оның тегінің орталығы деп көрсетеді. Түрлік атау armeniaca Батыс Азиядағы Армения еліне сілтеме жасайды.

Сипаттама

Prunus armeniaca – биіктігі шамалы, ұзын ағаш, диаметрі 1,5 см-ге дейін жететін діңгелі және тығыз, жайылатын қанаты бар. Жапырақтары жұмырша келген, ұзындығы және ені шамалы, негізі дөңгелек, ұшы сүйір, жиектері ұсақ тікпелі. Гүлдері диаметрі шамалы, бес ақ немесе қызғылт жапырақтарынан тұрады; олар көктемнің басында жапырақтардан бұрын жеке-жеке немесе жұптап гүлдейді. Жемісі – диаметрі кішкентай шабдалыға ұқсас (кейбір заманауи сорттарында ірілеу), сарыдан қызғылт сарыға дейін, көбінесе күнге қарайтын жағы қызыл түске боялады; беті тегіс (ботаникалық терминде: ақсүйек) немесе өте қысқа түктермен жабысқан барқыттай (ботаникалық терминде: бәс). Еті (мезокарп) шырынды, дәмі тәттіден қышқылға дейін өзгеруі мүмкін. Бір тұқымы қатты, тасқа ұқсас қабыққа оралған, оны көбінесе "қауыз" деп атайды, беті үш бойлық жолақтан басқа тегіс және жылтыр.

Түрлері

Тіршілік пен Қытай флорасының каталогы бойынша П. армениканың алты түрі бар:
Prunus armeniaca var. ansu – ансу шабдалысы (アンズ, anzu), қызғылт гүлді, Шығыс Азия
Prunus armeniaca var. armeniaca – жалпы шабдалы, Орталық Азия және Қытай, кеңінен өсіріледі
Prunus armeniaca var. holosericea – Тибет шабдалысы, Цинхай, Шэньси, Сычуань және Тибет
Prunus armeniaca var. meixianensis – Мей округінің шабдалысы, қос гүлді, Шэньси
Prunus armeniaca var. xiongyueensis – Xiongyue шабдалысы, Ляонин
Prunus armeniaca var. zhidanensis – Жидан шабдалысы, Нинксия, Цинхай, Шэньси және Шаньси

Шығу тегі, үйрету және таралу

Кеңес ботанигі Николай Вавиловтың айтуынша, *P. armeniaca*-ның тегі Орталық Азияда, осы аймақта оның өсірілуі басталған, ал Қытай – отандық өсірудің тағы бір орталығы. Оның гипотезасы генетикалық зерттеулермен расталды. *P. armeniaca*-ның демографиялық тарихында кем дегенде үш тәуелсіз өсірілу оқиғасы болды: Армениядағы Гарнидегі археологиялық қазбалар халколит дәуіріне жататын қабаттарда абрикос тұқымдарын тапты. Оның ғылыми атауы *Prunus armeniaca* (армян шабдалы) осы болжамға негізделген. Мысалы, 1770 жылдары жазған бельгиялық ағаш өсіруші Барон де Пурдерле былай деп мәлімдеген: "Cet arbre tire son nom de l'Arménie, province d'Asie, d'où il est originaire et d'où il fut porté en Europe" ("Бұл ағаш өзінің атын Азия провинциясы Армениядан алған, ол жергілікті және Еуропаға сол жерден әкелінген"). Бүгінде Арменияда 50-ге жуық абрикос сорты өсіріледі. VII ғасырдан бастап қытайлықтар абрикосты тұздау, түтінге қою және одан да көп – кептіру сияқты әртүрлі тәсілдермен сақтап келді. Хубэй қара түтінмен кептірілген абрикосымен мәшһүр. Грекияға оны Ұлы Александр әкелген деп есептеді. Абрикос ежелгі заманнан бері Парсыда өсіріліп келеді, ал кептірілгені парсы сауда жолдарында маңызды тауар болған. Қазіргі Иранда абрикос маңызды жеміс болып табылады. Испанияның Андалусия аймағында абрикос өсіру туралы мәліметтер Ибн әл-Ауамның 12 ғасырдағы «Егіншілік туралы кітап» атты еңбегінде келтірілген. Мысырлықтар абрикосты әдетте кептіріп, тәттілендіріп, содан кейін одан «амар әд-дин» деп аталатын сусын жасайды. Англияда 17 ғасырда абрикос майы ісік, қабыну және жараларды емдеу үшін қолданылған. 17 ғасырда ағылшын қоныс аударғандар абрикосты Жаңа Дүниедегі ағылшын отарларына әкелді. Қазіргі Америкадағы абрикостың көп бөлігі испан миссионерлері Батыс жағалауға әкелген көшеттерден өсірілген. АҚШ-тың коммерциялық абрикос өндірісінің басым бөлігі Калифорнияда, ал қалғаны Вашингтон мен Юта штатында шоғырланған. Бүгінде абрикос өсіру оның өсуіне қажетті климатты жағдайға ие әлемнің барлық аймақтарына тарады.

Қолданылуы

Орта Азия және Жерорта теңізі аймағында өсетін шабдалының тұқымдары немесе ядролары өте тәтті, сондықтан оларды бадамның орнына қолдануға болады. Итальяндық амаретто ликері мен амаретти печеньесі бадам емес, шабдалы ядросының экстрактымен хоштандырылған. Осы ядролардан сығылған және "бадам майы" деп аталатын май тамаққа пайдалану үшін қолданылған. Ядроларда 2,05%-дан 2,40%-ға дейін сутегі цианиді бар, бірақ қалыпты мөлшерде тұтыну денсаулыққа қауіпті салдарларға әкелмейді.

Этимология

Арменияның ғылыми атауын алғаш рет Гаспар Баухин өзінің "Pinax Theatri Botanici" еңбегінде (442-бет) қолданған, бұл түрді "Мала арменика" ("Армения алмасы") деп атаған. Кейде бұл атау Плиний Ақсақалдан келгенін айтады, бірақ Плиний оны пайдаланбаған. Линней 1753 жылғы "Species Plantarum" еңбегінің бірінші басылымында Баухинның эпитетін қабылдады. "Абрикос" атауы, шамасы, Плинийдің "praecocia" деп атаған ағашынан шыққан. Плиний былай дейді: "Біз персика мен анарды алма (mala) деп атаймыз". Одан кейін ол: "Азиялық персик күздің соңында піседі, ал ерте пісетін түрі (praecocia) жазда піседі – бұл соңғы тридцать жылда жаңадан ашылды". Классикалық авторлар грек "арменикасын" латын "praecocia"сымен байланыстырды: Педаний Диоскоридтің "Ἀρμενιακὰ, Ῥωμαιστὶ δὲ βρεκόκκια" және Марциалдың "Armeniaca, et praecocia latine dicuntur". "Арменика" мен "Мала" сөздерін біріктіру арқылы белгілі эпитет пайда болды, бірақ ежелгі адамдар осылай жасады деген дәлел жоқ; "Арменика" жалғыз өзі абрикосты білдірген. Дегенмен, 12 ғасырғы Андалусиялық агроном Ибн әл-Аувам өзінің "Китаб әл-Филаха" еңбегінің 40-тарауында бұл түрді والتفاح الارمني ("Армениядан алма") деп атап, оның المشمش немесе البرقوق ("әл мишмиш" немесе "әл баркук") екенін айтады. Осыған сәйкес, "American Heritage Dictionary" сөздігі "praecocia" сөзін "praecoquus" ("алдын ала пісірілген немесе піскен") сөзінен шығарды [бұл жағдайда ерте пісуді білдіреді], одан грек πραικόκιον praikókion ("абрикос") және араб البرقوق al barqūq сөздері пайда болды. Бұл термин Prunus туысының әртүрлі түрлері үшін қолданылған (қазіргі уақытта араб тілінің көп бөлігінде шабды білдіреді, бірақ кейбір авторлар оны Prunus жемісін атау үшін жалпы термин ретінде қолданады). Ағылшын тіліндегі атау "abrecock" сөзінен келген, ол орта француз тіліндегі "abricot", каталон тіліндегі "abercoc" және испан тіліндегі "albaricoque" сөздерінен шыққан. Испан "albaricoque" сөзі араб тіліндегі البرقوق (al barqūq) сөзінің маврлар Испанияны билеген кезеңдегі нұсқасы. Ал "al barqūq" сөзі өз кезегінде арамей/сирия тіліндегі "barquqyo" сөзінен шыққан. Алайда, Аргентина мен Чилиде "абрикос" сөзі "damasco" деп аталады, бұл осы елдердің испан отарлаушылары үшін бұл жеміс Сириядағы Дамаск қаласымен байланысты болғанын көрсетеді. "Damasco" сөзі португал тілінде де "абрикос" деген мағынаны білдіреді (Еуропалық және Бразилиялық португал тілінде, бірақ Португалияда "alperce" және "albricoque" сөздері де қолданылады).

Мәдениетте

Қытайлықтар әбденді білім мен медицинамен байланыстырады. Мысалы, "білім беру саласын" білдіретін 杏壇 (әдеби аудармасы: "әбден алтары") деген классикалық сөз әлі күнге дейін жазба тілінде кеңінен қолданылады. Б.з.д. 4 ғасырындағы қытай философы Чжуан Цзы Конфуцийдің шәкірттерін әбден ағаштарымен қоршалған алаңда сабақ бергенін айтқан. Медицинамен байланысы әбден ядроларының дәстүрлі қытай медицинасында құрамдас бөлік ретінде қолданылуынан және Үш Патшалық дәуіріндегі дәрігер Донг Фэннің (董奉) айтуынша, ол науқастардан емдескендері үшін төлем алмаған, олардың орнына ауруларынан жазылған соң оның бағында әбден ағаштарын отырғызуын талап еткен. Нәтижесінде үлкен әбден тоғайы пайда болып, дәрілік шикізаттың тұрақты көзіне айналды. "Әбден тоғайының шебері" (杏林高手) термині әлі күнге дейін дәрігерлерге қатысты поэтикалық тілде қолданылады. Арменияда әбден ағашынан ағаш оюлар жасалады, мысалы, Арменияда танымал желді аспап – дудук, оны "әбден сыбызғысы" деп те атайды. Сондай-ақ, әбден ағашынан түрлі қолмен жасалған сувенирлер дайындалады. Оның түсі Арменияның туында қолданылады.