Стандартты және басқа тілдердің қарым-қатынасы: Abstand және Ausbau тілдері

Кіріспе

Стандартты және басқа тілдер арасындағы қарым-қатынастар

Әлеуметтік лингвистикада, *абштанд* тілі – басқа барлық тілдерден айқын тілдік қашықтығы бар тілдік нұсқа немесе нұсқалар тобы, ал *аусбау* тілі – стандартты нұсқа, мүмкін байланысты тәуелді нұсқалармен бірге. Хайнц Клосс 1952 жылы осы терминдерді "тіл" деп тану үшін екі бөлек және көбінесе тәуелсіз критерийлер жиынтығын белгілеу мақсатымен енгізді:

бірінде туысқан нұсқалармен салыстырылған тілдік ерекшеліктер (Abstand, "қашықтық"),
екіншісінде әлеуметтік-саяси функциялар (Ausbau, "даму").

Бұл ұғым диалектік континуумнан бірнеше нұсқалар стандартталған жағдайларды қарастырады, сондықтан олар өзара түсіністік болғанымен, жеке тілдер ретінде қарастырылады. Континенттік скандинавия тілдері осы жағдайдың кең таралған мысалы болып табылады. Бұл теориялық ұғымның қолданылуының бір саласы – тілдерді стандарттау (1960 жылдан бері баск және романш тілдері мысал ретінде келтіріледі).

Тілдерді алып тастау

Abstandsprache – "тілдік қашықтық арқасында пайда болған тіл" дегенді білдіреді. Клосс бұл терминді ағылшын тіліне "қашықтық тілі" деп аударуды ұсынды, бұл географиялық бөлінуден гөрі тілдік айырмашылықтарға қатысты. Қашықтық – үздірілмейтін арақашықтық, мысалы, механикалық конструкциялау арқылы жасалған бос кеңістік. Тілдік нұсқалар контекстінде, Abstand екі диалектінің үзілісін көрсетеді; Клосс айтуынша, нұсқалардың арасында "нақты үзіліс" болады. Abstand тілі – басқа тілдерден анық ерекшеленетін нұсқалардың жиынтығы. Еуропалық мысалдарға баск және бретон тілдері жатады. Клосс сондай-ақ нұсқалар жұбы арасындағы қашықтық дәрежелері туралы айтты. Ол екі нұсқаның арасындағы айырмашылықтарды қалай өлшеу керектігін нақтыламады, лингвистер объективті критерийлер қолданады деп есептеді. Өзара түсіністік – стандартты лингвистикалық критерий, бірақ ол әрқашан дәйекті нәтижелер бермейді, мысалы, диалектілік континуумға қолданғанда. Abstand тілінің міндетті түрде стандартты формасы болуы керек емес. Бұл көбінесе үлкен мемлекетте қолданылатын аз қызметті тілдерге тән, онда аз қызметті тіл тек жеке өмірде қолданылады, ал барлық ресми істер көпшілік тілде жүзеге асырылады.

Аусбау тілдері

Неміс тіліндегі ausbauen (сөзбе-сөз "салу, кеңейту") етістігі бір нәрсені "кеңейту" немесе "аяқтауға жеткізу" деген мағынаны білдіреді, мысалы, қолданыстағы құрылымға қосымша жасау. (Хорват тілшісі Žarko Muljačić [hr] Ausbausprache сөзін француз тіліне langue par élaboration деп аударған.) Клосс ағылшын тіліндегі аударма ретінде "даму арқылы тіл" дегенді ұсынды, бұл диалектік континуумның бір бөлігінен стандартты тілдің қалыптасуына қатысты: Осы санатқа жататын тілдер әдеби өрнектің стандартталған құралы болу үшін пішімделген немесе қайта пішімделген, қалыптастырылған немесе қайта қалыптастырылған болып танылады. Клосс осы дамудың бірнеше кезеңін анықтады, бастапқыда әзіл немесе фольклор үшін қолданылу, содан кейін лирикалық өлеңдер, одан кейін повестьтік проза. Оның пікірінше, келесі, шешуші кезең – бұл сортты мазмұнды әдебиет үшін пайдалану. Осыдан кейін, сортты техникалық, ғылыми немесе мемлекеттік салаларда қолдану үшін одан әрі дамытуға болады. Осылайша дамыған стандартты сорт басқа стандартты сорттармен өзара түсінікті болуы мүмкін. Көптеп келтірілетін мысал – Норвегия, Швеция және Данияны қамтитын скандинавиялық диалектік континуум. Үш стандартталған тіл – норвег, швед және дания (немесе егер норвег бокмол және нюнорск тілдері ерекшеленсе, төрт) – бір-бірін оңай түсінетін болса да, өзара ерекшеленетін аусбау тілдері болып табылады. Бұл жіктеме тілдің әлеуметтік және саяси функцияларын анықтау критерийін қолданады. Әлеуметтік лингвист Питер Труджилл Клосс теориялық негізін Эйнар Хоугеннің автономия және гетерономия ұғымдарымен байланыстырды, соның нәтижесінде сорттың аусбау тілі болуы, басқа туысқан тілдерге қатысты "автономды" қолданылуымен сәйкес келеді. Мұндай тілдің дербес мәдени мәртебесі бар, тіпті ол бір континуумдағы басқа аусбау тілдерімен өзара түсінікті болуы мүмкін. Әдетте, бұл оның көршілес стандартты тілдерге тәуелсіз өзінің стандартталған формасы бар екенін, мектептерде оқытылатынын және әртүрлі әлеуметтік және саяси функцияларда жазбаша тіл ретінде қолданылатынын, мүмкін ресми ұлттық тіл ретінде де қолданылатынын білдіреді. Керісінше, аусбау тілдері емес сорттар әдетте тек сөйлеуде және жеке жағдайларда ғана қолданылады. Труджилл анықтаманы туысқан сорттарды қамту үшін кеңейтеді: [А]усбау тілі – бұл автономды стандартталған сорт, сонымен қатар осы диалектік континуумның осы бөлігіндегі барлық стандартты емес диалекттер, олар оған қатысты гетерономды, яғни оған тәуелді.

The German verb ausbauen (, literally "to build out") expresses core meanings of "expanding" something or "developing something to completion", e. g. adding to an existing structure. (Croatian linguist Žarko Muljačić [hr] translated Ausbausprache into French as langue par élaboration.) Kloss suggested the English translation "language by development", referring to the development of a standard variety from part of a dialect continuum:
Languages belonging in this category are recognized as such because of having been shaped or reshaped, molded or remolded—as the case may be—in order to become a standardized tool of literary expression. Kloss identified several stages of this development, beginning with use of the variety for humour or folklore, followed by lyrics and then narrative prose. The next phase, which he considered crucial, was use of the variety for serious non fiction. From this point, the variety could be further developed for use in technical, scientific or government domains. A standard variety developed in this way can be mutually intelligible with other standard varieties. A commonly cited example occurs in the Scandinavian dialect continuum spanning Norway, Sweden and Denmark. The three standardized languages Norwegian, Swedish and Danish (or four if Norwegian Bokmål and Nynorsk are distinguished) are mutually distinct ausbau languages, even though speakers of the different standards can readily understand one another. This classification invokes the criterion of social and political functions of language use. The sociolinguist Peter Trudgill has linked Kloss's theoretical framework with Einar Haugen's framework of autonomy and heteronomy, with the statement that a variety is an ausbau language corresponding to the statement that it is used "autonomously" with respect to other related languages. Such a language has an independent cultural status, even though it may be mutually intelligible with other ausbau languages from the same continuum. This typically means that it has its own standardized form independent of neighbouring standard languages, it is typically taught in schools, and it is used as a written language in a wide variety of social and political functions, possibly including that of an official national language. In contrast, varieties that are not ausbau languages are typically only spoken and typically only used in private contexts. Trudgill expands the definition to include related varieties:
[A]n Ausbau language is an autonomous standardized variety together with all the nonstandard dialects from that part of the dialect continuum which are heteronomous with respect to it i. e. dependent on it.

Шатырлар

Клосс аусбау тілін тәуелді түрлерге "шатыр" (немісше: Dach) ретінде сипаттады, ал эталондық стандарты жоқ стандартты емес түрлер "шатырсыз диалекттер" деп аталды. Ол "диалектіге жақын туыс тілдер" терминін стандартты түрмен байланысты, бірақ өзара түсіністік болмайтын, мысалы, Төменгі саксон (стандартты неміс тілімен), окситан және Гаити креолі (француз тілімен), сардин (итальян тілімен) сияқты түрлерді атау үшін қолданды. Мулячич басқа диалекттер үшін стандартты тіл ретінде қызмет ететін диалект үшін Dachsprache немесе "шатыр тілі" терминін енгізді. Бұл диалекттер көбінесе диалектілік континуум құрайды, бірақ олар соншалықты әртүрлі болуы мүмкін, әсіресе айтарлықтай географиялық қашықтықта жатқандарында, барлық диалекттер арасында өзара түсіністік болмайды. 1982 жылы Генрих Шмид Швейцарияның кейбір аймақтарында қолданылатын түрлі романш тілдері үшін "Rumantsch Grischun" атты Dachsprache әзірленді. Сол сияқты, стандартты баск және Оңтүстік кечуа әдеби стандарты да тарихи түрде көптеген диалекттері бар және "ресми" диалектісі жоқ жеке тілдер ретінде қарастырылған диалектілік континум үшін стандартты тіл ретінде дамыды. Стандартты неміс және итальян тілдері де белгілі бір дәрежеде осылай жұмыс істейді. Ең көп қолданылатын Dachsprache, әдетте, қазіргі стандартты араб тілі болып табылады, ол әртүрлі, көбінесе өзара түсіністіксіз араб тілінің көптеген түрлерін біріктіреді.

Аусбау тілдері арасындағы арақашықтық

Клос аусбау тілдерінің үш деңгейде бөлінуін анықтады. Екі стандарт бірдей немесе ұқсас диалекттерге негізделген жағдайда, ол оларды бір стандарттың екі немесе одан көп нұсқаға бөлінуі деп қарастырды, осылайша көпорталық тіл құрылады. Мысалдарға британдық және американдық стандартты ағылшын тілі, стандартты австриялық неміс және стандартты неміс тілі, сондай-ақ португал тілінің еуропалық және бразилиялық нұсқалары жатады. Жоғары хинди және урду тілдерінің де ортақ диалектілік негізі бар (Делави). Серб, хорват, босния және монтенегро тілдері де осыған ұқсас, олардың диалектілік негізі бірдей (штокавиан), сондықтан олар серб-хорват тілінің төрт стандартты нұсқасын құрайды. Әртүрлі диалекттерден жасалған, бірақ аз арақашықтығы бар стандарттар жеке аусбау тілдері деп есептелмейді, бірақ жоғарыда айтылғандай, дания, швед және норвегия тілдері сияқты ерекше аусбау тілдерін құрайды. Аусбау тұжырымы, әсіресе үлкен аймақтағы жергілікті сөйлеу тілдері диалектілік континуумды құрайтын жағдайларда маңызды. Мұндай жағдайларда бір тілдің қайда аяқталып, екіншісі қайда басталатынының мәселесі көбінесе аусбауға, арақашықтыққа қатысты мәселе болып табылады. Кейбір жағдайларда аусбау тілдері ұлт құру мақсатымен диалекттерден жасалған. Мысалы, люксембург тілі неміс тіліне қатысты осылай (Люксембургтегі жергілікті тілдер Мозель франкондықтарының нұсқалары, ол Мозель өзенінің неміс бөлігінде және көршілес француз департаменті Мозельде де қолданылады). Ішкі арақашықтығы жоқ, бірақ бірнеше аусбау тілдерін тудырған жергілікті тілдердің басқа мысалдары: Иран мен Ауғанстанның парсы тілі (мысалы, дари); болгар және македон тілдері, себебі олардың диалектілік негіздері әртүрлі. Соңында, аусбау тілдері соншалықты ерекшеленуі мүмкін, олар арақашықтық тілдерін де құрайды. Мысалдарға голланд тілі мен неміс тілі, парсы тілі мен пашту тілі, тамил тілі мен телугу тілі жатады. Алдыңғы екі жағдайда ғалымдар ең дұрыс жіктеме туралы әрдайым келіспейді, өйткені олар әрқашан "тіл жасау" және "тілді жою" процесіне қатысады. Бұл тілдегі "бір стандартты неміс аксиомасы" тұжырымы – аусбау тілдерінің алғашқы екі түрінің, кейде үшінші түрінің даулы екенін көрсететін нақты мысал, бұл әлеуметтік-тілдік процестерге берілетін маңыздың дәрежесіне байланысты өзгереді.

Kloss recognized three degrees of separation between ausbau languages. When two standards are based on identical or near identical dialects, he considered them as splits of the same standard into two or more, constituting a pluricentric language. Examples include British and American Standard English, Standard Austrian German and German Standard German, or European and Brazilian variants of Portuguese. High Hindi and Urdu also have a common dialect basis (Dehlavi). The same is the case with Serbian, Croatian, Bosnian and Montenegrin, which also have the same dialect basis (Shtokavian), and consequently constitute four standard variants of the pluricentric Serbo Croatian language. Standards created from different dialects, but with little abstand, would not be considered separate abstand languages, but constitute distinct ausbau languages, as noted above for Danish, Swedish and Norwegian. The concept of ausbau is particularly important in cases where the local spoken varieties across a larger region form a dialect continuum. In such cases, the question of where the one language ends and the other starts is often a question more of ausbau than of abstand. In some instances, ausbau languages have been created out of dialects for purposes of nation building. This applies, for instance, to Luxembourgish vis a vis German (the vernaculars in Luxembourg are varieties of Moselle Franconian, which is also spoken in the German sections of the Moselle River valley and neighbouring French département of Moselle). Other examples of groups of vernaculars lacking abstand internally but that have given rise to multiple ausbau languages are: Persian of Iran and Afghanistan (cf. Dari); Bulgarian and Macedonian, because they have different dialect bases. Finally, the ausbau languages may be so different that they also constitute abstand languages. Examples include Dutch versus German, Persian versus Pashto, and Tamil versus Telugu. In the former two cases, scholars do not always agree on the best classification, as they always partake, inadvertently, in the "language making" and "language unmaking" process. The concept of a One Standard German Axiom in that language is a case in point that illustrates the contested nature of the first two types of ausbau languages, occasionally also the third, varying with the degree with which sociolinguistic processes are assigned relevance in a particular approach.

Уақыт өте келе рөлдердің өзгеруі

Уақыт өте келе рөлдері өзгерген тілдер мен тілдер жұптарының бірнеше мысалы бар. Мысалы, Төменгі неміс тілі – Абстант тілі болғанмен, сонымен қатар Нидерланды мен Германиядағы, Балтық мемлекеттерінің бір бөлігіндегі және олардың бұрынғы неміс көршілеріндегі жергілікті диалекттердің бас тілі болды. Ханза лигасының құлдырауынан кейін Төменгі неміс тілі ресми тіл мәртебесін көп дәрежеде жоғалтты. Шамамен сол кезде Голланд тілі қазіргі Голланд Төменгі саксондық тобын құрайтын Нидерландыдағы Төменгі неміс диалектілерінің бас тілі ретінде Төменгі неміс тілін ығыстыра бастады, ал көптеген Орталық неміс диалектілері дамитын Жоғары неміс тілінің "бас тіліне" көшті. Төменгі неміс тілі Балтық теңізінің шығыс жағалауында қолданылмай қалды. Бүгінде оның Солтүстік Германияда сақталған диалектілері Стандартты неміс тілінің бас тіліне енді. Нидерландыда сөйленетін жергілікті Төменгі неміс диалектілері Голланд тілінің бас тіліне көшті. Бұл, Төменгі неміс тілдері аймағының Батыс (Голланд) және Шығыс (Пруссия, қазір негізінен поляк және орыс) аймақтары арасындағы екі бағыттағы айқын көші-қон ағынына қарамастан болды, оған діни төзімсіздік пен еңбекке қажеттілік себеп болды. Голландия мен Германия шекарасындағы бірнеше жерлерде екі жақта да бірдей диалекттерде сөйлейді, бірақ олар шекараның қай жағында екеніне байланысты әртүрлі бас тілдерге жатады деп саналады.