Кіріспе

Швед палеонтологы Андерс Эрик Вильгельм Джарвик (30 қараша 1907 жыл - 11 қаңтар 1998 жыл) – саркоптерийлік (немесе жапырақты қанатты) балық Эустеноптеронды зерттеумен көп жұмыс істеген швед палеонтологы. 60 жылға жуық карьерасы бойы Джарвик осы балықтың ең толық анатомиялық сипаттамасын жасады, осылайша ол ең жақсы зерттелген қазба омыртқалы жануарлардың біріне айналды. Джарвик Солтүстік Вестерготландтағы Мариестад қаласының жанындағы Утби округіндегі фермада дүниеге келген. Ол Уппсала университетінде ботаника, зоология, геология және палеонтологияны оқыды, 1937 жылы лицензиат ғылымының кандидаты дәрежесін алды. 1942 жылы «Кросоптеригиялықтардың және жалпы төменгі гнатостомалардың мұрын құрылымы туралы» тақырыбында докторлық диссертациясын қорғады. 1932 жылы Гуннар Сэйв Сёдербергтің Гренландия экспедициясына қатысты және 1937 жылы Стокгольмдегі Швецияның Табиғат тарихы мұражайының Палеозоология кафедрасының ассистенті болып тағайындалды. 1960 жылы ол Эрик Стенсиодан кейін профессор және кафедра меңгерушісі болып тағайындалды, ал 1972 жылы зейнетке шықты.

Зерттеу

Джарвиктің зерттеулері негізінен саркоптеригиялық балықтарға қатысты. Оның басты қызығушылығы, «рипидистиялық» саркоптеригиялық балықтар болды, оларды ол екі топқа бөлді: Остеолепиформдар және Поролепиформдар. Ол девон саркоптеригиандары туралы бірнеше толыққанды сипаттамалық еңбектер жариялады. Сэве Сёдерберг қайтыс болғаннан кейін Джарвикке Ичтиостеганың анатомиясын зерттеп, толық сипаттау міндеті жүктелді. Оның жұмысы нәтижесінде 1996 жылы 1929–1955 жылдары жиналған материалдың кең фотосуреттерімен жабдықталған монография жарық көрді.

Эустеноптермен жұмыс

Атап айтқанда, ол Уильям Джонсон Соллас ұсынған және Эрик Стенсио қазба балықтарына қолданған сериялық кесу әдісін пайдаланып, Эустеноптерон фоорди бас сүйегінің егжей-тегжейлі анатомиялық зерттеулерін жүргізді. Сыртқы түрі нашар қазбаны жұқа тілімдерге бөліп, тілімделген бетін фотоға түсіріп, қазбаның барлық бөлігін өңдегенше осы процесті қайталап отырды. Ішкі құрылымдар содан кейін ұзақ фотосуреттер сериясында көрінетін болды. Компьютерлік модельдеулер пайда болмас бұрын, модельдерді кері фильмді тақтаға проекциялап, оған сәйкес келетін жұқа балауыз тілімдерін кесу арқылы жасады. Жабысқақ балауыз тілімдерін бас сүйегінің үш өлшемді, үлкейтілген моделіне біріктіруге болады, бұл модельде жүйке каналдары және басқа да сирек кездесетін ішкі қуыстар толыққандай бейнеленген. Бас сүйегін қажетті бұрышта кесу арқылы одан әрі тілімдеу оңай болды. Қолданылған балауыздың жабысқақ қасиеттеріне байланысты, тілімделген бас сүйегін екі бөлігін біріктіру үшін оларды жай ғана бір-біріне басу жеткілікті болды. Бұл әдіс Glyptolepis groenlandica поролепиформ түрінің бас сүйегіне де қолданылды.

Амфибиялар филогенезиясы туралы гипотезалар

Джарвик омыртқалылардың басты құрылымы мен гомологиясы туралы пікірталасқа терең үңілді, сондай-ақ ол тетраподтардың шығу тегіне қатысты даулы ұсыныстың авторы болды. Ол мұрын және мұрындық қапшығының құрылымын, сондай-ақ жамбас аралық, нейроэпифизиалдық және омыртқа аймақтарының егжей-тегжейлі талдауы негізінде Tetrapoda бифилетикалық екенін ұсынды. Оның пікірінше, Caudata (саламандрлер) анатомиялық ерекшеліктері оларды бастапқы "porolepiform" балықтарымен байланыстырды, ал қалған барлық тетраподтар (eutetrapods) – мүмкін, аподандылар ерекшелік есебінен – бастапқы osteolepiforms-тен тараған. Осылайша, оның пікірінше, Амфибия екі рет пайда болған. Ол өз зерттеулерінің нәтижесінде амфибияны саламандрлер (немесе мүмкін, кейсіцилиялар) бір класта (Urodelomorpha), ал бақаларды бөлек класта (Batrachomorpha) қарастыру қажет екенін айтты. Lepospondyli ықтимал urodelomorphs саналды, ал "лабиринтодонттар" batrachomorphs деп есептелді. Джарвик идеялары кеңінен қабылданбады, бірақ Фридрих фон Гюне оның жүйесін тетраподтарды жүйелеуде пайдаланды. Аз ғана адам оның идеясын қолдады, ал қазір омыртқалы жануарлар палеонтологтары оны толығымен қабылдамайды. "Batrachomorpha" термині кейде кладистік мағынада қазіргі амниоттарға қарағанда қазіргі амфибияларға жақын "лабиринтодонттарды" белгілеу үшін қолданылады.

Өкпелі балықтардың филогенезі

Джарвик сондай-ақ өкпелі балықтардың анатомиясы мен байланыстарын зерттеді, оларды салыстырмалы түрде примитивті гнатостомалар деп есептеді, бәлкім голоцефалистермен туыстылығы бар, ал акантодиандарды остеихтиялар емес, эласмобранхтар деп санады. Ол салыстырмалы анатомиядағы бірқатар классикалық мәселелерге үлес қосты, соның ішінде омыртқалылардың пайда болуы, кеуде және жамбас белдеулерінің және жұп қанаттардың пайда болуы, сондай-ақ балықтар мен төрт аяқты жануарлардың маңдай және төбе сүйектерінің гомологиясы.

Мұра

Джарвиктің кейбір көзқарастары омыртқалы жануарлар палеонтологиясының қалыпты көзқарастарымен сәйкес келмеді. Дегенмен, оның Eusthenopteron foordi-ді анатомиялық тұрғыдан зерттеуі балықтардан төрт аяқты жануарларға өтуді зерттеудің қазіргі заманғы негізін қалады. Джарвик Швед Корольдік Ғылым академиясының және Француз Ғылым академиясының мүшесі, сондай-ақ Ваза орденінің иегері болды. Өкпе балығы Джарвикия және остеолепиформ Джарвикина оның құрметіне аталған.