Батыр Вириатус: Римге қарсы соғысқан Лузитан жетекшісі

Кіріспе

Лузитаниялық көшбасшы және бүлікші (б.з.д. 139 ж.)
Екінші Пуникалық соғыс кезіндегі әскери қолбасшы

Вириат (кейде Вириатус деп те жазылады; португал және испан тілдерінде Вириато деп аталады; б.з.д. 139 ж. қайтыс болды) – Римнің Батыс Испания (Римдіктер осылай атаған) немесе Батыс Иберия (Гректер осылай атаған) аймақтарына кеңеюіне қарсы тұрған Лузитания халқының ең маңызды көшбасшысы. Рим провинциясы Лузитания осы жаулап алудан кейін құрылды. Вириат басқа кельт тайпаларымен одақ құрып, тіпті әдеттегі соғыс алаптарынан алыс жерлерде де оларды Римге қарсы бүлікке көтерді. Ол Лузитания және Веттон тайпаларының көпшілігімен, сондай-ақ басқа кельт және ибериялық одақтастарымен қолдау алған әскерін б.з.д. 147 жылдан б.з.д. 139 жылға дейін римдіктерге қарсы бірнеше жеңіске жеткізді. Содан кейін олардың сатқындауынан қаза тауып, ұйықтағанда өлтірілді. Теодор Моммсен оның туралы былай деді: "Осы өте тұрмыстық заманда Гомердің кейіпкерлерінің бірі қайта оянған сияқты".

Вириаттың өмірі

Вириат туралы көп мәлімет жоқ. Оның туған руының орналасқан жері туралы жалғыз дерек грек тарихшысы Диодор Сицилий айтқан, ол оның мұхит жағасындағы Лузитан тайпаларынан екенін мәлімдейді. Ол жауынгерлер тобына жатқан, билеуші элитаның аз ғана бөлігінің кәсібі осы еді. Римдіктер оны Лузитан әскерінің дуксы, Испанияның қорғаушысы немесе императоры деп білген, мүмкін ол Лузитан және Кельтибер тайпаларының конфедерациясының басшысы болған. Ливий оны қойшы, кейін аңшы, содан соң сарбаз болған адам ретінде сипаттады, осылайша көптеген жас жауынгерлердің, iuventus-тің жолын ұстанды, олар мал ұрлау, аң аулау және соғысқа берілген. Апианның айтуынша, Вириат б.з.д. 150 жылы Рим губернаторы Галба жас Лузитан жауынгерлерінің гүлдегенін (flos iuventutis) қырған кезде құтылып кеткен аз адамдардың бірі болған. Екі жылдан кейін, б.з.д. 148 жылы, Вириат Лузитан әскерінің басшысы болды. Кейбіреулер Вириаттың тегін түсініксіз деп есептеген, бірақ Диодор Сицилий оның «өзін ханзада ретінде көрсеткенін» және «өзінің барлығының иесі екенін» айтқан. Оның отбасы римдіктерге беймәлім болған, олар жергілікті аристократиялық жауынгерлік қоғамды білген. Оның тұлғасы, дене және зия кебілтерін, сондай-ақ жауынгерлік шеберлігін бірнеше авторлар сипаттаған. Ол зор физикалық күшке ие, жасы да келмеген, стратегиялық шеберлігі жоғары және өткір ойлы адам болған. Кейбір авторлар ежелгі авторлар Вириатты кельт патшасының ерекше белгілерімен сипаттағандарын айтады, бұл қасиеттер ежелгі қасиеттердің идеалдарынан аспайтын еді. Соңғы зерттеулер Вириаттың аристократиялық Лузитан руынан шыққан, мал өсірушілерге ие болған деген болжамды ұсынады. Кассиус Дионың пікірінше, ол билікке немесе байлыққа ұмтылмаған, әскери даңқ үшін соғысқан. Оның мақсаттары сол кездегі римдік аристократияның идеалдарымен салыстырылуы мүмкін: әскери даңқ пен құрметке қызмет ету және оған қол жеткізу. Вириат қарапайым сарбаздар сияқты олжа немесе материалдық пайда үшін емес, соғысқан. Лузитандықтар Вириатты игілігі үшін (грекше euergetes) және құтқарушысы (грекше soter) ретінде құрметтеген, бұл Птолемейлер сияқты патшалар қолданған эллиндік құрметтеу белгілері еді. Кейбір авторлар оның Герминий Монсынан (Серра-да-Эстрела), Лузитанияның жүрегінде (Португалияның орталық бөлігінде) немесе Бейра-Альта аймағында туған болуы мүмкін деп санайды. Оның өмірінің көп бөлігі және римдіктерге қарсы соғысы аңызға айналған, ал Вириат Римге қарсы тұрған Иберия тайпаларының басшысы болғандықтан, португалдықтардың алғашқы ұлттық батыры саналады. Александриялық тарихшы Аппиан өзінің Иберия туралы кітабында (Historia Romana, Рим тарихы бөлімінде) Вириаттың «көптеген римдіктерді өлтіргенін және үлкен шеберлік танытқанын» жазған.

Little is known about Viriathus. The only reference to the location of his native tribe was made by the Greek historian Diodorus Siculus, who claims he was from the Lusitanian tribes of the ocean side. He belonged to the class of warriors, the occupation of the minority ruling elites. He was known to the Romans as the dux of the Lusitanian army, as the adsertor (protector) of Hispania, or as an imperator, probably of the confederated Lusitanian and Celtiberian tribes. Livy described him as a shepherd who became a hunter, then a soldier, thus following the path of most young warriors, the iuventus, who devoted themselves to cattle raiding, hunting and war. According to Appian, Viriathus was one of the few who escaped when Galba, the Roman governor, massacred the flos iuventutis, the flower of the young Lusitanian warriors, in 150 BC. Two years after the massacre, in 148 BC, Viriathus became the leader of a Lusitanian army. Viriathus was thought by some to have a very obscure origin, although Diodorus Siculus also says that Viriathus "approved himself to be a prince" and that he said he was "lord and owner of all". His family was unknown to the Romans who were familiar with the native aristocratic warrior society. His personality and his physical and intellectual abilities as well as his skills as a warrior were described by several authors. He was a man of great physical strength, probably in the very prime of life, an excellent strategist, and possessor of a brilliant mind. Some authors claim that the ancient authors described Viriathus with the precise features of a Celtic king. with the implied qualities that were nothing more than the ideals of the ancient virtues. A more modern current claims Viriathus belonged to an aristocratic Lusitanian clan who were owners of cattle. For Cassius Dio, he did not pursue power or wealth, but carried on the war for the sake of military glory. His aims could then be compared to pure Roman aristocratic ideals of that time: to serve and gain military glory and honor. Viriathus did not fight for war spoils or material gain, like common soldiers. The Lusitanians honored Viriathus as their Benefactor, (Greek: euergetes), and Savior (Greek: soter), typically Hellenistic honorifics used by kings like the Ptolemies. Some authors assert that he was probably from the Herminius Mons (Serra da Estrela), in the heart of Lusitania, (in central Portugal) or the Beira Alta region. Most of his life and his war against the Romans are part of legend and Viriathus is considered the earliest Portuguese national hero, given the fact that he was the leader of the confederate tribes of Iberia who resisted Rome. The historian Appianus of Alexandria in his book about Iberia (in the section Historia Romana, Roman History), commented that Viriathus "killed numerous Romans and showed great skill".

Силиус Италикустың Вириат

Силий Италик өзінің "Пуника" атты дастанында бұрынғы Вириатты еске алады, ол Ганнибалмен бір замандас болған делінеді. Ол "primo Viriatus in aeuo" деп аталған және Галлекиялықтар мен Лузитаниялықтардың басшысы болды. Ал тарихи Вириат – "Иберияның ұлы билеушісі" деген мағына беретін "regnator Hiberae magnanimus terrae" атағын алған.

Римнің Лузитанияны жаулап алуы

Б.з.б. 3 ғасырда Рим Иберия түбегін жаулап алуды бастады. Римдіктердің Иберияны жаулап алуы Екінші Пуникалық соғыс кезінде басталды, осы кезде сенат Карфагендік күштердің Италия түбегінде Ганнибалға көмектесуіне бөгет қою үшін Иберияға әскер жіберді. Бұл Римнің Иберияда 250 жылға созылған қақтығыстарға қатысуының бастамасы болды, нәтижесінде б.з.б. 19 жылы Кантабрия соғыстары аяқталып, түбек толық бағындырылды. Лузитания соғысы – жаулап алу кезеңіндегі ең толыққанды сипатталған эпизодтардың бірі. Римнің Ибериядағы үстемдігіне қарсылық күшті болды. Б.з.б. 197 жылы Рим Иберияның оңтүстік-шығыс жағалауын екі провинцияға – Hispania Citerior және Hispania Ulterior-ға бөлді, ал екі сайланған претор легиондарға басшылық етуге тағайындалды. Иберияның көптеген басқа тайпалары сияқты, Лузитания кастроларының (немесе цитаниялардың) тұрғындарына *peregrina stipendiaria* мәртебесі берілді, бірақ олар келісімдер (*foedus*) арқылы автономиялы (*аутономды*) ел статусын сақтап қалды. Лузитанияның құнарлы жері ежелгі авторлардың мақтауына ие болды. Полибий өзінің «Тарихында» Лузитанияның табиғи байлығы туралы айта келіп, «қолайлы климаттың арқасында адамдар мен жануарлар өте жемісті, ал жер үнемі өнім береді» дейді. Римдіктер жергілікті тайпалардан ауыр салықтар жинады: белгілі бір *vectigal* немесе жер салығы, *tributum* және белгілі бір көлемде астық. Салықтар ғана кіріс көзі болатын жоқ; кен байлықтарының игерілуі, бейбіт келісімдер, сондай-ақ соғыс олжасы және құл ретінде сатылған соғыс тұтқындары да *denarius* түсіріп берді. Жергілікті қалалар өздерінің қазыналарын римдіктерге тапсыруға міндетті болды, оларға салық төлеу үшін жылдық табыстары ғана қалды. Б.з.б. 174 жылы Публий Фурий Филус Ибериядан Римге жеткізілуге тиіс астық үшін өте аз төлегені үшін айыпталғанда, Катон жергілікті тайпалардың мүддесін қорғады. Провинциялардағы пайдалану мен зорлық-зомбылықтың деңгейі осылайша шектен шығып кеткендіктен, Рим арнайы сот пен заңдар құруға мәжбүр болды, мысалы, б.з.б. 149 жылы қабылданған *Lex Calpurnia*.

In the 3rd century BC, Rome started its conquest of the Iberian Peninsula. The Roman conquest of Iberia began during the Second Punic War, when the senate sent an army to Iberia to block Carthaginian reinforcements from helping Hannibal in the Italian Peninsula. This began Roman involvement in 250 years of subsequent fighting throughout Iberia, resulting in its eventual conquest in 19 BC with the end of the Cantabrian Wars. The Lusitanian War is one of the most well documented episodes of the conquest. Rome's dominion of Iberia met with much opposition. In 197 BC, Rome divided the southeastern coast of Iberia into two provinces, Hispania Citerior and Hispania Ulterior, and two elected praetors were assigned to command the legions. As with many other tribes of Iberia, the inhabitants of the Lusitanian castros, or citanias, would have been granted peregrina stipendiaria but remaining an autonomous (Greek: αὐτονόμων) country through treaties (foedus). Lusitania's rich land was praised by ancient authors. Polybius in his Histories, "speaking of the natural wealth of Lusitania [ ], tells us that owing to the favorable climate both men and animals are very prolific, and the land is constantly productive." The Romans charged the native tribes with heavy taxes: a fixed vectigal or land tax, the tributum and a certain quantity of cereals. Taxes were not the only source of income; mine exploitation and peace treaties were a source of denarius as well as war spoils and war prisoners who were sold as slaves. The indigenous towns had to deliver their own treasures to the Romans, which left them only with their yearly earnings to pay the taxes. In 174 BC, when Publius Furius Philus was accused of paying very little for the cereals that Iberia was compelled to deliver to Rome, Cato defended the interests of the native tribes. The exploitation and extortion reached such an extreme degree in the provinces that Rome had to create a special tribunal and laws, like the Lex Calpurnia created in 149 BC.

Көтерілістер

Лузитаниялықтар б.з.д. 194 жылы римдіктерге қарсы бірінші болып көтерілді. Иберия Рим билігін қолдайтын тайпалар мен Рим билігіне қарсы көтерілген тайпалар арасында бөлінді, өйткені олар бұрын Карфагенді қолдайтындар мен римдіктерді қолдайтындармен бөлінген болатын. Бұл кезең Рим генералдарының, олардың сенатының немесе жергілікті халықтардың келісімдерді ратификацияламауынан туындаған көптеген бұзылған келісімдермен ерекшеленді. 152 жылы Лузитаниялықтар Лузитанияның ең үлкен қаласы Окстраканы басып алғаннан кейін Маркус Атилиуспен бейбіт келісімге келді. Рим заңы бойынша, *peregrini dediticii* – римдіктерге қарсы қару көтергеннен кейін өздерін тапсырған халықтарға берілген атау еді. Келісім шарттары соншалықты қиын болды, Атилиус Римге оралғаннан кейін, олар көтеріліс көтеріп, келісімді бұзды. Содан кейін олар римдіктермен бірге Лузитания қалаларына шабуыл жасап, тонауға қатысқан тайпаларға шабуыл жасады. Мүмкін, лузитаниялықтар римдіктер осы тайпалармен бөлген олжаның бір бөлігін қайтарып алды. 151 жылы Римнің одақтастары болған келт-ибер тайпалары, көтерілісшілердің өшпендігінен қорқып, оларды сатқын деп есептейтін, римдіктерден соғыс бастаған бүлікші тайпаларды жазалауды және оларды қорғау үшін легиондар Иберияда қалуын сұрады.

Лузитаниялықтардың қырғыны

Хиспания Ультериорының преторы Сервий Сулпиций Галба б.з.б. 150 жылы Ибериядағы рим әскерлеріне басшылық етті, сонымен бірге Луций Лициний Лукулл Хиспания Ситериорының губернаторы және әскердің қолбасшысы болып тағайындалды. Б.з.б. 151 жылы Лукулл «атаққа құмар және ақшаға мұқтаж» болғандықтан, Ваккей тайпасының Каукейлерімен бейбітшілік шартын жасады, содан кейін ол өз әскерлеріне тайпаның барлық ересек ер адамдарын өлтіруді бұйырды, олардың ішінде 30 000-нан азы ғана қашып құтылды. Сервий Сулпиций Галба Луций Лициний Лукуллмен күш біріктіріп, Лузитанияны халықтан айыруды бастады. Лукулл елге шығыстан басып кірсе, Галба оңтүстіктен шабуыл жасады. Екі майданда соғыс жүргізе алмай, лузитаниялық әскерлер римдіктермен болған шайқаста бірнеше рет жеңіліске ұшырады. Ұзақ қоршаудан және римдік қоршау машиналарын қалаларында тудыратын қираудан қорқып, лузитаниялықтар Галбаға бейбітшілік шартын жасасу үшін елшілік жіберді, бірақ римдіктер үшін бұл – Deditio in dicionem, яғни толық бағыну деп қабылданады. Лузитаниялықтар кем дегенде Атилиймен жасалған бұрынғы шартты жаңарта аламыз деп үміттенді. Галба лузитаниялықтардың елшілігін сыпайылықпен қабылдады және ол ұсынған шарттар бойынша бейбіт келісімге қол қойылды. Ол оларға үйлерін тастап, ашық далаға кетуге бұйырды. Лузитаниялықтар қалалары мен мүліктерін жоғалтып, олардың жерлері Ager Publicus болып қалатын. Аумақты жаулап алу, егер оған ерекше шарттар берілмесе, римдіктердің жаулап алынған аумақты және оның барлық иелігін иеленуін білдіруі мүмкін. Бұл келісім Лукулл Каукейлерге дайындаған тұзаққа ұқсады. Қарусыз лузитаниялықтарды, олардың ішінде Вириатты, Галба қаруларын тапсыру үшін жинап, үш топқа бөліп (келісімде қарастырылған екі тармақ) жаңа жерлерге орналастыруға кіріскенде, тұзақ серпілді. Жаңа жерлер беріледі деген уәдемен, олар бейхабар күтті, ал Галбаның әскері оларды арықпен қоршап, қашуға мүмкіндік бермеді. Содан кейін римдік сарбаздар келіп, жауынгерлік жастағы барлық ер адамдарды өлтіре бастады. Тірі қалғандары Галлияда құлдыққа сатылған. Бүкіл тайпаны жер аудару, соғыс кезінде оларды өлтіру немесе құлдың дәрежесіне төмендету – бұл көтеріліске қатысқан жергілікті халыққа жиі қолданылатын жаза. Галба олжаның бір бөлігін әскерге, бір бөлігін оған қолдау көрсеткен жергілікті тайпаларға бөліп, қалғанын өзіне қалдырды. Бұл жаппай көтеріліске ұйтқы болды, бүкіл лузитаниялық тайпа үш жыл бойы Римге қарсы соғыс жүргізді, бірақ көптеген сәтсіздіктерге ұшырады. Үш жылдан кейін көтеріліс жеңіліске ұшырауға жақын еді, Вириат көшбасшы болып пайда болды. Римдік әскери тәсілдерді түсінгендіктен, ол бүлікші лузитаниялықтарды қарапайым, бірақ тапқыр құтылу жоспарымен құтқарды. Вириат лузитаниялықтардың басшысы болды және өз халқының қазасына кек алу үшін римдіктерге көп қайғы-қасірет әкелді.

The praetor of Hispania Ulterior, Servius Sulpicius Galba commanded the Roman troops in Iberia c.150 BC, and at the same time Lucius Licinius Lucullus was appointed Governor of the Hispania Citerior and commander of an army. In the year 151 BC, Lucullus "being greedy of fame and needing money", made a peace treaty with the Caucaei, of the Vaccaei tribe, after which he ordered his men to kill all the tribe's adult males, of which it is said only a few out of 30,000 escaped. Servius Sulpicius Galba joined forces with Lucius Licinius Lucullus and together started to depopulate Lusitania. While Lucullus invaded the country from the east, Galba attacked it from the south. Unable to sustain a war on two fronts, the Lusitanian troops suffered several losses in engagements with the Romans. Fearing a long siege and the destruction the Roman siege engines would cause in their towns, the Lusitanians sent an embassy to Galba to negotiate a peace treaty, although for the Romans it would be perceived as the Deditio in dicionem, the surrender. The Lusitanians hoped they could at least renew the former treaty made with Atilius. Galba received the Lusitanian embassy politely, and a peace treaty was agreed on the terms proposed by him. He commanded them to leave their homes and remain in open country. The Lusitanians probably lost their city and possessions and their land would have become Ager Publicus. The conquest of a territory, unless it had been given special conditions, could imply the acquisition, by the Romans, of the conquered territory and all that it contained. The treaty turned out to be a trap, like the one Lucullus had prepared for the Caucaei. When the unarmed Lusitanians, among them Viriathus, were gathered together by Galba to hand over their weapons and to be split into three groups (two of the points of the treaty that had been negotiated) and allocated to new lands, the trap was sprung. With the promise that they would be given new lands they waited unaware while Galba's army surrounded them with a ditch, to prevent them from escaping. Afterwards, Roman soldiers were sent in and began to massacre all the males of military age. The survivors are said to have been sold into slavery in Gaul. The relocation of an entire tribe, accompanied by slaughter or their reduction to the status of slaves was a punishment often inflicted on native populations who took part in revolts. Galba distributed a little of the plunder to the army and a little to his friends, the native tribes that sided with him, and kept the rest. This incited a massive rebellion, with the entire Lusitanian tribe mustering as they waged war for three years against Rome, but met with many failures. Three years after the massacre, the rebellion was on the verge of defeat when Viriathus appeared and offered himself as leader. Through his understanding of Roman military methods he saved the rebel Lusitanians by a simple though clever escape plan. Viriathus became the leader of the Lusitanians and caused much grief to the Romans in revenge for the massacre of his people.

"От соғысы"

Вириатпен болған соғысты грек тарихшысы Мегалополис қаласының Полибиы "От соғысы" деп атаған. Вириат соғыстың екі түрін жүргізді: bellum ("соғыс"), ол тұрақты әскерді қолданған кезде, және latrocinium, шайқаста ұрысшылардың шағын топтары мен партизандық тактиканы қолданған кезде. Көптеген авторлар үшін Вириат партизан күресінің үлгісі болып табылады. 149 жылға дейін Вириат туралы ештеңе белгілі емес, ол оңтүстік Турдетанияға шабуыл жасаған он мыңдық әскермен бірге болды. Рим көтеріліске қарсы күресу үшін претор Каи Ветилийді жіберді. Ол азық іздеп жүрген лузитандық жауынгерлерге шабуыл жасап, бірнешеуін өлтіргеннен кейін, аман қалғандар рим әскері қоршап алған жерге бас сауғалады. Олар римдіктермен жаңа келісім жасасуға дайындалып жатқанда, Вириат римдіктерге сенімсіздікпен қарап, қашу жоспарын ұсынды. Оның сөзіне ықпалданған лузитандықтар оны жаңа қолбасшы етіп тағайындады. Оның алғашқы әрекеті – тұтқындалған және қарсылық көрсеткен лузитандықтарды құтқару болды. Ол оларды римдіктермен шайқасуға тізбектеліп, содан кейін шабуылдағанда әскерді шашыратып жіберді. Әрбір топ бөлініп, әртүрлі бағытта қашып, кейіннен белгілі бір жерде жиналуға келісіп алғанда, Вириат 1000 таңдамалы сарбазымен 10 000 римдік әскерді ұстап тұрды, шабуылға дайын күйде. Қалғандары қашып кеткен соң, ол да мың жасақшысымен бірге қашып кетті. Ол барлық лузитандық сарбаздарды құтқарып, айналасындағы адамдардың адалдығын нығайтты. Вириат Триболада Каи Ветилийге қарсы шабуыл ұйымдастырды. Римдіктер жақсы қаруланғандықтан, ол партизандық тактиканы қолданып, ойлап тапқан тұзақтар қойды. Темір найзалар, үшкірлермен және дауыспен шабуыл жасаған лузитандықтар Ветилийді жеңіп, 10 000 сарбаздың 4000-ын, оның ішінде Ветилийдің өзінің де өлімін келтірді. Жауап ретінде келтиберлер лузитандықтарға шабуыл жасау үшін жалданады, бірақ олар жойылды. Осы оқиғадан кейін лузитандықтар Гай Плаутий, Клавдий Униман және Гай Негидий әскерлерімен шайқасып, олардың барлығы жеңілді. Осы кезеңде Вириат нумантиандарды және кейбір галлдарды римдік билікке қарсы көтерілуге шақырды. Лузитанияны толық бағындыру үшін Рим 15 000 сарбаз бен 2 000 атты әскермен Квинт Фабий Максимус Эмилианды жіберді. Лузитандықтардың алғашқы жеңіске жеткеніне қарамастан, Эмилиан Вириатты жеңбей Римге оралды, ал римдіктер Осума мен Бежада Альентежода оның күшейткіштерінің көп бөлігін жоғалтты. Бұл лузитандықтарға қазіргі Испания аумағына, қазіргі Гранада мен Мурсияға кіруге мүмкіндік берді. Вириаттың күш-жігерінің және Нумантин соғысының нәтижесі Римде көптеген проблемалар тудырды, ең бастысы легионерлік рекрут деңгейінің төмендеуі. Бұл оқиғаларды естіген Рим өзінің ең жақсы қолбасшыларының бірі Квинт Фабий Максим Сервилианды Иберияға жіберді. Сиерра-Морена маңында римдіктер лузитандықтардың тұзағына түсті. Вириат римдіктерге зиян келтірмеді және солдаттар мен Сервилианды олар билік еткен жерлердегі лузитандық билікті мойындаған бейбіт келісімге алмастырып жіберді. Бұл келісімді Рим Сенаты бекітті және Вириат Рим халқының одақтасы "amicus populi Romani" (Rhômaiôn philos) деп жарияланды. Алайда, келісімге сәйкес келген бейбітшілік Квинт Сервилий Кепионға ұнамай, ол өзінің ағасы К. Фабий Максимус Сервилианды алмастырып, Ибериядағы әскерге және істерге басшылықты қолға алды. Рим Сенатына берген баяндамасында ол келісімнің Римге өте құрметсіз екенін мәлімдеді. Ливийдің пікірі басқаша болды, өйткені ол Сервилианның әскери мансабындағы дақтың екенін жазды, бірақ келісім әділ болды деп түсіндірді. Бұл елшілер лагеріне қайтып, Вириатты ұйықтағанда өлтірді. Евтропийдің айтуынша, Вириатты өлтіргендер Квинт Сервилий Кепиондан төлемдерін сұрағанда, ол "римдіктерге генералдың өз сарбаздарымен өлтірілуі ұнамайды", немесе қазіргі Португалия мен Испанияда кең таралған тағы бір нұсқада "Рим өз басшыларын өлтірген сатқынға ақы төлемейді" деді. Квинт Сервилий Кепионға Сенат оның Триумфын беруден бас тартты. Вириаттың өлімінен кейін лузитандықтар Тауталдың (грекше Τάυταλος) басшылығымен күресін жалғастырды. Ланас ақыры лузитандықтарға олар бұрын сұраған жерді берді. Дегенмен, Лузитанияны толығымен бейбіт ету тек Август кезінде ғана мүмкін болды. Римдіктердің билігінде Лузитания және оның халқы біртіндеп римдік мәдениет пен тілін қабылдады. Вириат Римнің Иберияны жаулап алуына қарсы шыққан ең табысты басшы ретінде танылды. Ол римдіктерге қарсы шайқаста бір рет қана жеңілді және әскери тұрғысынан Римнің кеңеюіне қарсы тұрған ең табысты генералдардың бірі болды. Соңында, римдіктердің өзі де лузитандық көтерілісті жеңу үшін ашық шайқасқа қатысудың орнына сатқындыққа жүгінудің тиімдірек екенін мойындады. Елу жылдан кейін, тағы бір көтеріліске басшылық еткен римдік генерал Квинт Серторий де сол тағдырға ұшырады.

The war with Viriathus was called "War of Fire" by the Greek historian Polybius of Megalopolis. Two types of war were carried on by Viriathus, bellum ('war'), when he used a regular army, and latrocinium, when the fighting involved small groups of combatants and the use of guerrilla tactics. For many authors Viriathus is the model of the guerrilla fighter. Nothing is known about Viriathus until his first feat of war in 149 BC. He was with an army of ten thousand men that invaded southern Turdetania. Rome sent the praetor Caius Vetilius to fight the rebellion. He attacked a group of Lusitanian warriors who were out foraging, and after several of them were killed, the survivors took refuge in a place that was surrounded by the Roman army. They were about to make a new agreement with the Romans when Viriathus, mistrusting the Romans, proposed an escape plan. The Lusitanians, inflamed by his speech, made him their new commander. His first act was to rescue the trapped and resisting Lusitanians whom he then commanded, first by lining up for battle with the Romans, then scattering the army as they charged. As each wave broke apart and fled in different directions to meet up at a later location, Viriathus with 1,000 chosen men held the army of 10,000 Romans in check by being in a position to attack. Once the rest of the army had fled, he and the thousand men escaped as well. Having effectively saved all of the Lusitanians soldiers, he immediately fortified the loyalty of the people around himself. Viriathus organized an attack against Caius Vetilius in Tribola. Since the Romans were better armed, he organized guerrilla tactics and sprang imaginative ambushes. Charging with iron spears, tridents and roars, the Lusitanians defeated Vetilius, killing 4,000 out of 10,000 soldiers, including Vetilius himself. In response, Celtiberians were hired to attack the Lusitanians, but were destroyed. After that incident, the Lusitanians clashed with the armies of Gaius Plautius, Claudius Unimanus and Gaius Negidius, all of whom were defeated. During this period Viriathus inspired and convinced the Numantine and some Gauls to rebel against Roman rule. To complete the subjugation of Lusitania, Rome sent Quintus Fabius Maximus Aemilianus, with 15,000 soldiers and 2,000 cavalry to strengthen Gaius Laelius Sapiens who was a personal friend of Scipio Aemilianus Africanus. Despite accomplishing the retreat of the Lusitanians in an initial victory, Aemilianus returned to Rome without having taken down Viriathus, and the Romans lost most of his reinforcements in Ossuma and Beja in Alentejo. This gave the Lusitanians access to what is today's Spanish territory, modern Granada and Murcia. The results of Viriathus's efforts as well as those of the Numantine War caused many problems in Rome, the most notable being a drop in legionary recruitment rates. Learning of these events, Rome sent one of its best generals, Quintus Fabius Maximus Servilianus, to Iberia. Near Sierra Morena, the Romans fell into a Lusitanian ambush. Viriathus did not harm the Romans and let the soldiers and Servilianus go in exchange for a peace treaty that recognised Lusitanian rule over the land they dominated. This agreement was ratified by the Roman Senate and Viriathus was declared "amicus populi Romani", (Rhômaiôn philos), an ally of the Roman people. However, the peace brought by the treaty displeased Quintus Servilius Caepio, who got himself appointed successor to his brother, Q. Fabius Maximus Servilianus, in the command of the army and administration of affairs in Iberia. In his reports to the Roman Senate he claimed that the treaty was in the highest degree dishonourable to Rome. Livy seemed to have a different opinion as he writes it was a stain on Servilianus' military career but comments that the treaty was, aequis, fair.). These ambassadors returned to their camp and killed Viriathus while he was sleeping. Eutropius claims that when Viriathus' assassins asked Quintus Servilius Caepio for their payment he answered that "it was never pleasing to the Romans, that a general should be killed by his own soldiers. ", or in another version more common in modern Portugal and Spain, "Rome does not pay traitors who kill their chief". Quintus Servilius Caepio was refused his Triumph by the Senate. After the death of Viriathus, the Lusitanians kept fighting under the leadership of Tautalus (Greek: Τάυταλος). Laenas would finally give the Lusitanians the land they originally had asked for before the massacre. Nevertheless, total pacification of Lusitania was only achieved under Augustus. Under Roman rule, Lusitania and its people gradually acquired Roman culture and language. Viriathus stands as the most successful leader who ever opposed the Roman conquest in Iberia. During the course of his campaigns he was only defeated in battle against the Romans once, and from a military standpoint can be said to have been one of the most successful generals to have ever opposed Rome's expansion. Ultimately, even the Romans recognized that it was more prudent to use treachery rather than open confrontation to defeat the Lusitanian uprising. Some fifty years later, the renegade Roman general Quintus Sertorius, at the head of another insurrection in Iberia, would meet a similar fate.

Мұра

Вириат португалдық ұлттық ерекшеліктің және тәуелсіздіктің мәңгілік символына айналды, оны ғасырлар бойы суретшілер бейнеледі және халқы құрметпен еске алды. Луис Ваз де Камоес өзінің "Люсиадалар" дастанында Вириаттың батырлық ерліктерін жырлайды. Испанияның Замора провинциясының туы, "ла сигна бермеха" деп аталады, сегіз қызыл жолақтан тұрады, олар дәстүр бойынша римдіктерге қарсы Вириаттың жеңіске жеткен сегіз шайқасына байланысты. Осы аңыздың тарихи нақтылығы күмәнді. Мадридтің Чембери ауданында ("Иглесия" метро станциясының жанында) оның құрметіне көше аталған. Лиссабон, Замора және Испания мен Португалияның көптеген қалаларында да осылай. 2019 жылы HD 45652 b планетасы Вириаттың құрметіне Вириато деп аталды.

Кино және теледидар

Португалияның режиссері Мануэл де Оливейраның 1990 жылғы «Жоқ, немесе Командирлік әурешілігі» атты португалдық фильмінде Португалияның әскери тарихындағы эпизодтар португалдық лейтенант өзінің адамына Португал отаршылдық соғысы (1961–1974) кезінде айтылады. Луис Мигель Синтра Вириат рөлін сомдады. «Hispania, la leyenda» (2010–2012) испан телесериалы оның өмірі мен ерліктеріне шала-шарпы негізделген. Роберто Энрикес осы рөлді ойнады. History Channel-дің «Барбарийлер көтерілісі» (2016) телешоуының «Қарсылық» атты бірінші эпизодында Вириаттың тарихы баяндалады. Джефферсон Холл Вириат рөлін ойнады.