Ақыл-ой және рационалдылық қабілеті

Ақыл-ес, рационалдылық: ақпаратты талдау, логикалық қорытындылар жасау, жаңа білім алу қабілеті. Философия, ғылым, математика және өнердегі ролі.

23 мин оқу

100%

Дереккөз: Reason — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Ақыл-ойының саналы түсіну қабілеті,
адамның ойлау және рационалдылық қабілеті.

Ойлау – бұл жаңа немесе бұрыннан бар ақпараттан қорытынды шығарып, логиканы саналы түрде қолдану арқылы шындықты іздеу қабілеті. Ол философия, дін, ғылым, тіл, математика және өнер сияқты адамға тән іс-әрекеттермен байланысты және әдетте адамдарға ғана тән қабілет саналады. Ойлау кейде рационалдылық деп те аталады. Ойлау процесіне жаңа білімді қалыптастыру үшін қолданылатын, ақыл-ойы мен танымның рационалды түрдегі процестері және интеллекттің қолданылуы кіреді. Логика ғылымы адамдардың формалды ойлау арқылы логикалық тұрғыдан дұрыс аргументтер мен нақты қорытындылар жасау жолдарын зерттейді. Ойлау логикалық ойлаудың түрлеріне бөлінеді, мысалы, дедуктивті ойлау, индуктивті ойлау және абдуктивті ойлау. Аристотель логикалық ойлауды (нақты ойлауды) және интуитивті ойлауды ажыратқан, сонда интуиция арқылы ойлау процесі – қаншалықты дұрыс болса да – жеке және субъективті болуға бейім. Кейбір әлеуметтік және саяси жағдайларда логикалық және интуитивті ойлау қақтығысуы мүмкін, ал басқа жағдайларда интуиция мен формалды ойлау бір-біріне қарсы емес, толықтыратын болып көрінеді. Мысалы, математикада формалды дәлелге жету үшін қажетті шығармашылық процестерге интуиция жиі қажет, бұл формалды ойлаудың ең қиын міндеті саналады. Ойлау, әдет немесе интуиция сияқты, бір идеядан екінші идеяға ойдың өтуінің бір жолы. Мысалы, ойлау – рационалды адамдардың қоршаған ортадан алатын сезімдік ақпараттың мағынасын түсінуі немесе себеп-салдар, шындық-жалғандық, жақсылық-жамандық сияқты абстрактті дихотомияларды ұғыну құралы. Шешім қабылдау процесінің бір бөлігі ретінде ойлау, мақсаттар, сенімдер, көзқарастар, дәстүрлер және институттар тұрғысынан өзін-өзі саналы түрде өзгерту қабілетімен және демек, еркіндік пен өзін-өзі анықтау қабілетімен тығыз байланысты. "Ой" сөзін абстрактті зат есім ретінде қолданудан айырмашылығы, себеп – оқиғаларды, құбылыстарды немесе мінез-құлықты түсіндіретін немесе ақтау үшін келтірілетін аргумент. Себептер шешімдерді ақтайды, себептер табиғи құбылыстарды түсіндіруге көмектеседі, ал себептер адамдардың іс-әрекеттерін (құлқындарын) түсіндіру үшін беріледі. Бұл сөздердің байланысы мынада: Ойлау, яғни ақылмен жұмыс істеу – жақсы себептер келтіруді білдіреді. Мысалы, моральдық шешімді бағалай отырып, "мораль – бұл әрекеттерді ақылмен басқаруға жасалатын тырысқандық, яғни, істеуге ең жақсы себептер бар, сонымен қатар, әрекеттеріңізге қатысы бар барлық адамдардың мүдделерін тең [әділ] салмақтау". Психологтар мен когнитивтік ғалымдар адамдардың қалай ойлайтынын, яғни, қандай когнитивтік және нейрондық процестерге қатысатынын және мәдени факторлар адамдардың шығаратын қорытындыларына қалай әсер ететінін зерттеуге және түсіндіруге тырысады. Автоматтандырылған ойлау саласы ойлаудың есептеулік тұрғыдан қалай модельденуі немесе модельденбеуі мүмкін екенін зерттейді. Жануарлар психологиясы адамдардан басқа жануарлардың ойлай алатынын қарастырады.

Reason is the capacity of applying logic consciously by drawing conclusions from new or existing information, with the aim of seeking the truth. It is associated with such characteristically human activities as philosophy, religion, science, language, mathematics, and art, and is normally considered to be a distinguishing ability possessed by humans. Reason is sometimes referred to as rationality. Reasoning involves using more or less rational processes of thinking and cognition to extrapolate from one's existing knowledge to generate new knowledge, and involves the use of one's intellect. The field of logic studies the ways in which humans can use formal reasoning to produce logically valid arguments and true conclusions. Reasoning may be subdivided into forms of logical reasoning, such as deductive reasoning, inductive reasoning, and abductive reasoning. Aristotle drew a distinction between logical discursive reasoning (reason proper), and intuitive reasoning, in which the reasoning process through intuition—however valid—may tend toward the personal and the subjectively opaque. In some social and political settings logical and intuitive modes of reasoning may clash, while in other contexts intuition and formal reason are seen as complementary rather than adversarial. For example, in mathematics, intuition is often necessary for the creative processes involved with arriving at a formal proof, arguably the most difficult of formal reasoning tasks. Reasoning, like habit or intuition, is one of the ways by which thinking moves from one idea to a related idea. For example, reasoning is the means by which rational individuals understand the significance of sensory information from their environments, or conceptualize abstract dichotomies such as cause and effect, truth and falsehood, or good and evil. Reasoning, as a part of executive decision making, is also closely identified with the ability to self consciously change, in terms of goals, beliefs, attitudes, traditions, and institutions, and therefore with the capacity for freedom and self determination. In contrast to the use of "reason" as an abstract noun, a reason is a consideration that either explains or justifies events, phenomena, or behavior. Reasons justify decisions, reasons support explanations of natural phenomena, and reasons can be given to explain the actions (conduct) of individuals. The words are connected in this way: Using reason, or reasoning, means providing good reasons. For example, when evaluating a moral decision, "morality is, at the very least, the effort to guide one's conduct by reason—that is, doing what there are the best reasons for doing—while giving equal [and impartial] weight to the interests of all those affected by what one does." Psychologists and cognitive scientists have attempted to study and explain how people reason, e. g. which cognitive and neural processes are engaged, and how cultural factors affect the inferences that people draw. The field of automated reasoning studies how reasoning may or may not be modeled computationally. Animal psychology considers the question of whether animals other than humans can reason.

Этимологиясы және байланысты сөздер

Ағылшын және басқа да еуропалық тілдерде "ақыл" және оған байланысты сөздер латын және классикалық грек терминдерін философиялық мағынада аудару үшін қолданылған сөздерді білдіреді. Бастапқы грек сөзі "λόγος" (wikt:logos#Greek) болды, бұл қазіргі ағылшын сөзі "логика" сөзінің түбірі, сонымен қатар, мысалы, "сөйлеу" немесе "түсіндіру" немесе "есеп" (ақшамен айналысу) деген мағынаны да білдіретін сөз. Философиялық термин ретінде логос латын тілінде [[wikt:ratio#Latin ретінде аударылды. Бұл бастапқыда философия үшін ғана емес, сонымен қатар ақша есебі мағынасындағы логос үшін де аударма болды. Французша "raison" тікелей латын тілінен алынған, және осыдан ағылшынша "reason" сөзі тікелей пайда болған. Кейбір философтар, мысалы Томас Гоббс, "ақылға салу" деген мағынадағы "reasoning" сөзінің синонимі ретінде "рациоцинация" сөзін де қолданды.

Философия тарихы

Адамзаттың табиғатта ерекше орынға ие болуына себеп болатын идея батыс философиясының және кейіннен батыс ғылымының маңызды ерекшелігі ретінде қарастырылады, бұл классикалық Грециядан бастау алады. Философияны ақылға негізделген өмір салты ретінде сипаттауға болады, ал ақыл ежелгі заманнан бері философиялық талқылаулардың басты нысаны болған. Ақыл көбінесе рефлексивті, яғни "өзін-өзі түзетуге" қабілетті деп есептеледі, ал ақылды сынау философияда үнемі кездесетін тақырып болып табылады.

Классикалық философия

Көптеген классикалық философтар үшін табиғат телеологиялық тұрғыдан түсінілді, яғни әрбір нәрсенің табиғи тәртіпке сәйкес келетін нақты мақсаты болды, ал ол тәртіп өзі мақсаттарға ие деп түсінілді. Бәлкім, Пифагор немесе Гераклиттен бастап, ғаламның тіпті ақыл-ойы бар деген пікір қалыптасты. Осы көзқарас бойынша, ақыл-ой – адамдарға ғана тән қасиет емес. Ақыл-ой адам табиғатының басқа ерекшеліктерінен жоғары тұрды, себебі ол адамдардың табиғатпен ортақ нәрсесі, адам ақыл-ойының көрінеу өлмейтін бөлігін ғаламның құдайлық тәртібімен байланыстырады. Адам ақыл-ойы немесе жаны ([[психология (психология)), Платон ақыл-ойды басқа бөліктерге, мысалы, жігерге (тумос) және құштарлықтарға билік етуі керек табиғи монарх деп сипаттады. Платонның шәкірті Аристотель адамды ақылды жануар деп анықтады, ақыл-ойды адам табиғатының ерекшелігі ретінде баса көрсетті. Ол адамның ең жоғары бақытын (eudaimonia) – тұрақты, ұнамды және толыққанды ақылға сай өмір сүру деп сипаттады. Аристотель мен Платонның осы мәселедегі талқылауларынан туындайтын қорытындылар философия тарихында ең көп пікірталас тудырғандардың қатарында. Бірақ Аристотельдің телеологиялық тұжырымдары, ақылды монотеизмге, адам жанының өлместігіне және құдайлық мәніне сәйкес түсіндіруге тырысқандарға зор ықпал етті. Мысалы, Плотиннің неоплатонизмінде ғаламның бір жаны бар, ол барлық ақыл-ойдың ортасы, ал барлық адамдардың жандары осы жанның бір бөлігі. Плотин үшін ақыл – материалдық заттарға форма беретін және адамдардың жандарын олардың бастауымен үйлестіретін жарық.

Христиандық және исламдық философия

Аң-сананың классикалық көзқарасы, көптеген маңызды неоплатондық және стоик идеялары сияқты, ерте Шіркеуде оңай қабылданыс тапты, себебі Шіркеу Әулиелері грек философиясын адамзатқа аянды түсінуге мүмкіндік беретін қажетті құрал деп қарады. Мысалы, ерте Шіркеу Әулиелері мен Шіркеу Дәрігерлерінің ең ірілері, Августин Гиппондық, Василий Кесариялық және Григорий Ниссалық сияқтылары, христиан дінтанушыларымен қатар неоплатондық философтар да болды және олар адам ақыл-ойының неоплатондық көзқарасын және оның жаратылысқа, өзімізге және Құдайға қатысты қарым-қатынасымызға тигізетін әсерін қабылдады. Адам жанының рационалдық жағы туралы неоплатондық түсінік ортағасырлық ислам философтары тарапынан кеңінен қабылданып, иран философиясында маңыздылығын сақтап келеді. Доктриналарын дамыту үшін классикалық ақыл-ойына сүйенген схоластиктердің арасында, өзінің Табиғи Заңының негізіне осы ұғымды қойған Аквинскийдің Томасынан артық ықпал еткен ешкім болған жоқ. Осы доктринада Томас, адамдардың ақылға ие болғандықтан және ақыл – құдайлық ұшқыны болғандықтан, әрбір адам өмірінің құндылығы өлшеусіз, барлық адамдар тең, және әрбір адам негізгі, өзгермейтін құқықтармен туады деген қорытындыға келді. Осы негізде, адам құқықтары туралы идея кейіннен Саламанка мектебінің испан дінтанушылары тарапынан құрастырылды. Роджер Бэкон және Альбертус Магнус сияқты басқа да схоластиктер, Ислам ғалымдарының, мысалы, Альхазеннің үлгісін еліктеп, жаратылған тәртіпті және біздің тәжірибелік физикалық шындығымыздың негізін құрайтын құрылымдарды түсіндіруге қабілетті адамның ішкі қабілеті болып табылатын ақылға ерекше мән берді. Ақылға жасалған осы түсінік жоғары орта ғасырлардағы алғашқы университеттерде ғылыми әдістің дамуына зор үлес қосты.

Ақылмен логиканың салыстырмасы

Логика немесе логикалық терминдер кейде ақылмен немесе рационалдымен бірдей қолданылады, немесе кейде логика ақылдың ең таза немесе анықтайтын түрі ретінде қарастырылады: «Логика – бұл алғышарттардан қорытындыға жету туралы ойлау. Логикалық ойлау арқылы ойлаудың дұрыс-бұрыстығын анықтаймыз». Қазіргі заманғы экономикада рационалды таңдау логикалық тұрғыдан дұрыс таңдау деп есептеледі. Дегенмен, ақыл мен логиканы ерекше қарастыруға болады, бірақ логика ақылдың маңызды аспектісінің бірі болып табылады. Автор Дуглас Хофстадтер «Гёдель, Эшер, Бах» еңбегінде осы айырмашылықты былай сипаттайды: Логика жүйе ішінде орындалады, ал ақыл жүйеден тыс қолданылады. Бұл үшін қадамдарды жіберу, кері бағытта жұмыс істеу, схемалар салу, мысалдарды қарастыру немесе жүйе ережелерін өзгерткенде не болатынын көру сияқты әдістер қолданылады. Психологтар Марк Х. Бикард пен Роберт Л. Кэмпбелл «рационалдылықты логикамен толықтай теңеуге болмайды» дейді; олар «логика және логикалық жүйелер туралы адам білімінің уақыт өте келе ақыл-ой арқылы дамығанын» және логикалық жүйелер «өздерінен күшті логикалық жүйелерді құра алмайды» екенін атап көрсетеді, сондықтан ақыл-ой мен рационалдылық логикалық жүйеден гөрі көбірек нәрсені қамтиды. Психолог Дэвид Мошман, Бикард пен Кэмпбеллке сілтеме жасай отырып, «рационалдылықтың метакогнитивтік тұжырымын» қолдайды, онда адамның ақыл-ойының дамуы «логикалық және басқа да қорытындыларды сананың артуымен және бақылаумен» байланысты. Аң-сана – бұл ойлаудың бір түрі, ал логика – тиісті ойлаудың формалды ережелері немесе нормалары жүйесін сипаттауға жасалған әрекет. Ежелгі гректерде логика үшін тіл мен ақыл-ойдан бөлек сөз болмаса да, Аристотельдің жаңадан ойлап тапқан «силлогизм» (syllogismos) сөзі логиканы алғаш рет жеке зерттеу саласы ретінде анықтады. Аристотель «логикалық» (hē logikē) деп айтқанда, рационалды ойлауды кең мағынада білдірді.

Себеп-салдарлық ойлау мен символикалық ойлауға қарағанда ақыл

Гоббс, Локк және Юм сияқты философтар атап өткендей, кейбір жануарлар тіпті себеп-салдар байланысын орнататын "ассоциативтік ойлау" түріне де қабілетті. Мысалы, бір рет тепкен итке ескерту белгілерін тану үйреніп, болашақта қайтадан теппеу үшін олардан аулақ бола алады, бірақ бұл итте сөздің толық мағынасында ақыл бар дегенді білдірмейді. Сондай-ақ, тәжірибеге немесе әдетке сүйеніп әрекет ететін адамдардың да ақыл-ойы бар дегенді білдірмейді. Адам ақылы екі идеяны ғана байланыстыра алудан гөрі көбірек талап етеді, тіпті егер осы екі идеяны адам себеп пен салдар ретінде сипаттаса да – мысалы, түтінге қарау және отты еске түсіру. Ақылдың қатысуы үшін түтін мен оттың байланысын себеп-салдар ретінде түсіндіруге болатын, ойлап талқылау қажет. Мысалы, Локк түсіндіргендей, осы салыстыруды жасау үшін үшінші идеяны ақылмен қолдану, яғни силог қолдану қажет. Чарльз Сандерс Пирске сәйкес, қатаң мағынадағы ақыл-ой символдар жүйесін, сондай-ақ көрсеткіштер мен бейнелерді жасау және манипуляциялау қабілетін талап етеді, ал символдардың (мысалы) түтін немесе отпен номиналды, бірақ тұрақты байланысы болады. Мұндай символдар мен белгілер жүйесінің бір мысалы – тіл. Философтар ақыл-ойы мен символдық ойлау арасындағы байланысты әртүрлі жолдармен білдірген. Томас Гоббс "белгілерді немесе естелік жазбаларын" жасауды сөйлеу деп сипаттады. Ол "сөйлеу" сөзін грек сөзі "логос"тың ағылшын тіліндегі нұсқасы ретінде қолданды, сондықтан оны жеткізудің қажеті жоқ. Егер сөйлеу байланысқа түскенде, ол тілге айналады, ал белгілер немесе естелік жазбалары Гоббс бойынша "белгілер" деп аталады. Одан да ертерек, Аристотель тек адамдарда ғана ақыл бар (логос) деген идеяның көзі болса да, қиялы бар жануарлар, олардың сезімдік қабылдаулары сақталып қала береді, ақылға жақын нәрсеге ие екенін айтады және тіпті бір жерде "логос" сөзін осындай жағдайларда жануарлар сезе алатын айырмашылықтарды сипаттау үшін қолданады.

As pointed out by philosophers such as Hobbes, Locke, and Hume, some animals are also clearly capable of a type of "associative thinking", even to the extent of associating causes and effects. A dog once kicked, can learn how to recognize the warning signs and avoid being kicked in the future, but this does not mean the dog has reason in any strict sense of the word. It also does not mean that humans acting on the basis of experience or habit are using their reason. Human reason requires more than being able to associate two ideas—even if those two ideas might be described by a reasoning human as a cause and an effect—perceptions of smoke, for example, and memories of fire. For reason to be involved, the association of smoke and the fire would have to be thought through in a way that can be explained, for example as cause and effect. In the explanation of Locke, for example, reason requires the mental use of a third idea in order to make this comparison by use of syllogism. More generally, according to Charles Sanders Peirce, reason in the strict sense requires the ability to create and manipulate a system of symbols, as well as indices and icons, the symbols having only a nominal, though habitual, connection to either (for example) smoke or fire. One example of such a system of symbols and signs is language. The connection of reason to symbolic thinking has been expressed in different ways by philosophers. Thomas Hobbes described the creation of "Markes, or Notes of remembrance" as speech. He used the word speech as an English version of the Greek word logos so that speech did not need to be communicated. When communicated, such speech becomes language, and the marks or notes or remembrance are called "Signes" by Hobbes. Going further back, although Aristotle is a source of the idea that only humans have reason (logos), he does mention that animals with imagination, for whom sense perceptions can persist, come closest to having something like reasoning and nous, and even uses the word "logos" in one place to describe the distinctions which animals can perceive in such cases.

Ақыл, қиял, мимезис және есте сақтау

Рационалдылық пен қиял бірдей ойлау процестеріне сүйенеді. Қиял тек адамдарда ғана кездеспейді. Аристотельдің айтуынша, кейбір жануарларда да фантазия (қиял: бейнелер немесе фантазмаларды ұстай алатын нәрсе) және фронеин (біраз деңгейде бағалайтын және түсіне алатын ойлау түрі) бар. Оның пікірінше, екеуі де жануарлардың бастапқы қабылдау қабілетімен байланысты, ол әртүрлі сезімдерден түйсіктерді жинап, жалпылама айырмашылықтарды ажыратпай, ойланусыз немесе логоссыз қабылданатын нәрселердің ретін анықтайды. Бірақ бұл әлі рационалдылық емес, себебі адамның қиялы ерекше. Терренс Дикон мен Мерлин Дональд тілдің пайда болуы туралы жазғанда, рационалдылықты тек тілге ғана емес, сонымен қатар мимезиске де байланыстырады. Олар тілді құру қабілетін шындықты ішкі модельдеудің бір бөлігі ретінде сипаттайды және ол адамзатқа тән. Басқа нәтижелер – сана, қиял немесе фантазия. Ал қазіргі заманғы тілге деген генетикалық бейімділікті жақтаушылар Ноам Хомский мен Стивен Пинкерді қамтиды. Егер рационалдылық – символдық ойлау болса, онда адамдарда «иконалардың» немесе бейнелердің және олар бейнелейтін нақты нәрселердің айқындығын сақтауға ерекше қабілет бар дегенді білдіреді. Мерлин Дональд былай деп жазады: Ит адамдардың ойнаған ұрысының «мағынасын» сезе алады, бірақ ол хабарды қайта құруға немесе бейнелеуді оның нақты көрінісінен (нағыз ұрыс) ажырата алмайды. Оқытылған маймылдар бұл айырмашылықты жасай алады; жас балалар бұл айырмашылықты ерте жастан сезеді, сондықтан олар оқиғаны ойнау мен оқиғаның арасындағы айырмашылықты оңай ажырата алады. Классикалық сипаттамаларда осы ақыл-ой қабілетінің эквивалентті сипаттамасы Платон философиясындағы эйкасия болып табылады. Бұл – бір нәрсенің бейнесі, бір нәрсемен байланысты, бірақ бірдей емес екенін сезу қабілеті, сондықтан адам түс, естелік немесе айнадағы бейне шындық емес екенін түсінуге мүмкіндік алады. Клайн дианоэтикалық эйкасия деп атаған эйкасия – бұл ойлау және ақыл-ой бейнелерімен байланысты эйкасия, мысалы, жоғарыда ақыл-ойдың нақты белгілері ретінде қарастырылған ақыл-ой символы, икона, белгі және таңбалар. Осы бағыттағы ойлауды түсіндіру: адамның ойлауы ерекше, өйткені біз көрінетін нәрселерді «танымдық нысандарымыздың» бейнелері ретінде «негізгі гипотезалар» (көне грек тіліндегі гипотезалар) ретінде жиі түсінеміз. Бұл ойлау (дианоя) – «көрінетін әлемнің кең және таралған джунглілерін көбірек «нақты» ноэталарға тәуелді етуден тұратын әрекет». Мерлин Дональд та, Платон мен Аристотель сияқты Сократ авторлары да мимезистің маңыздылығын атап көрсетеді, оны көбінесе еліктеу немесе бейнелеу деп аударады. Дональд былай деп жазады: Еліктеу әсіресе маймылдар мен горилларда кездеседі [бірақ] мимезис еліктеу мен мимикриядан түбегейлі өзгеше, өйткені ол қасақана бейнелеулерді ойлап табуды қамтиды. Мимезис сыртқы қарым-қатынасқа толығымен байланысты емес. Мимезис – бұл Платонның еңбектерінде кең таралған, қазір академиялық талқылауларда қайтадан танымал болған ұғым. Аристотельде ол негізінен «Поэтикада» талқыланады. Майкл Дэвис бұл еңбектегі адам теориясы туралы былай дейді: Адамның әрекетінің ерекшелігі, біз не істеуді таңдағанда, оны сырттан бақылап отырғандай, өзіміз үшін іс-әрекетті елестетеміз. Ниет – бұл сыртқы көріністі ішкілендіру, қиялданған іс-әрекеттерден басқа ештеңе емес. Сондықтан барлық әрекет – бұл әрекеттің еліктеуі; ол поэтикалық. Дональд Платон сияқты (және Аристотель, әсіресе «Есте сақтау және еске түсіру» еңбегінде), адамдарда өз санасы арқылы ізденіс бастаудың ерекшелігін атап көрсетеді. Ежелгі гректің анамнезисі, әдетте «еске алу» деп аударылады, ол мнеме немесе «есте сақтауға» қарама-қарсы болды. Кейбір жануарлардың есте сақтау қабілеті өткенде не болғанын ғана емес, сонымен қатар өткенде бірдеңе болғанын да еске алуды талап етеді, басқаша айтқанда, бұл – эйкасияның бір түрі, бірақ адамнан басқа ештеңе есіне түсіре алмайды. Еске алу – бұрын білген нәрсені іздеу және қайтадан табу үшін жасалатын саналы күш-жігер. Клайн былай дейді: «Біреуді ұмытып кеткенімізді түсіну – еске түсіруді бастау дегенді білдіреді». Дональд осыны автокюинг деп атайды, оны былайша түсіндіреді: «Мимикалық әрекеттер ішкі, өзіндік туынды сигналдардың негізінде қайталана алады. Бұл сыртқы белгілердің көмегісіз мимикалық бейнелерді ерікті түрде еске алуға мүмкіндік береді, бұл бейнелеуші ойлаудың ең ерте формасы болуы мүмкін». Белгілі фантастика авторы және филолог Дж.Р.Р. Толкин «Ертегілер туралы» эссесінде «фантазия» және «сиқыр» терминдері «примитивті адамдық тілектерді қанағаттандыруға» ғана емес, сонымен қатар «тілдің және сананың пайда болуына» байланысты екенін жазды.

Reason and imagination rely on similar mental processes. Imagination is not only found in humans. Aristotle asserted that phantasia (imagination: that which can hold images or phantasmata) and phronein (a type of thinking that can judge and understand in some sense) also exist in some animals. According to him, both are related to the primary perceptive ability of animals, which gathers the perceptions of different senses and defines the order of the things that are perceived without distinguishing universals, and without deliberation or logos. But this is not yet reason, because human imagination is different. Terrence Deacon and Merlin Donald, writing about the origin of language, connect reason not only to language, but also mimesis. They describe the ability to create language as part of an internal modeling of reality, and specific to humankind. Other results are consciousness, and imagination or fantasy. In contrast, modern proponents of a genetic predisposition to language itself include Noam Chomsky and Steven Pinker. If reason is symbolic thinking, and peculiarly human, then this implies that humans have a special ability to maintain a clear consciousness of the distinctness of "icons" or images and the real things they represent. Merlin Donald writes:
A dog might perceive the "meaning" of a fight that was realistically play acted by humans, but it could not reconstruct the message or distinguish the representation from its referent (a real fight) Trained apes are able to make this distinction; young children make this distinction early—hence, their effortless distinction between play acting an event and the event itself

In classical descriptions, an equivalent description of this mental faculty is eikasia, in the philosophy of Plato. This is the ability to perceive whether a perception is an image of something else, related somehow but not the same, and therefore allows humans to perceive that a dream or memory or a reflection in a mirror is not reality as such. What Klein refers to as dianoetic eikasia is the eikasia concerned specifically with thinking and mental images, such as those mental symbols, icons, signes, and marks discussed above as definitive of reason. Explaining reason from this direction: human thinking is special in that we often understand visible things as if they were themselves images of our intelligible "objects of thought" as "foundations" (hypothēses in Ancient Greek). This thinking (dianoia) is " an activity which consists in making the vast and diffuse jungle of the visible world depend on a plurality of more 'precise' noēta". Both Merlin Donald and the Socratic authors such as Plato and Aristotle emphasize the importance of mimēsis, often translated as imitation or representation. Donald writes:
Imitation is found especially in monkeys and apes [ but ] Mimesis is fundamentally different from imitation and mimicry in that it involves the invention of intentional representations Mimesis is not absolutely tied to external communication. Mimēsis is a concept, now popular again in academic discussion, that was particularly prevalent in Plato's works. In Aristotle, it is discussed mainly in the Poetics. In Michael Davis's account of the theory of man in that work:
It is the distinctive feature of human action, that whenever we choose what we do, we imagine an action for ourselves as though we were inspecting it from the outside. Intentions are nothing more than imagined actions, internalizings of the external. All action is therefore imitation of action; it is poetic

Donald like Plato (and Aristotle, especially in On Memory and Recollection), emphasizes the peculiarity in humans of voluntary initiation of a search through one's mental world. The ancient Greek anamnēsis, normally translated as "recollection" was opposed to mneme or "memory". Memory, shared with some animals, requires a consciousness not only of what happened in the past, but also that something happened in the past, which is in other words a kind of eikasia " but nothing except man is able to recollect." Recollection is a deliberate effort to search for and recapture something once known. Klein writes that, "To become aware of our having forgotten something means to begin recollecting." Donald calls the same thing autocueing, which he explains as follows: "Mimetic acts are reproducible on the basis of internal, self generated cues. This permits voluntary recall of mimetic representations, without the aid of external cues—probably the earliest form of representational thinking." In a celebrated paper, the fantasy author and philologist J. R. R. Tolkien wrote in his essay "On Fairy Stories" that the terms "fantasy" and "enchantment" are connected to not only "the satisfaction of certain primordial human desires" but also "the origin of language and of the mind".

Логикалық ойлау әдістері мен дәлелдеу

Философияның бір саласы және түрлі ойлау қағидалары – логика. Философияда дәстүрлі түрдегі негізгі бөлініс – дедуктивті ойлау мен индуктивті ойлаудың арасындағы айырмашылық. Формалды логика – дедукция ғылымы ретінде сипатталады. Индуктивті ойлауды зерттеу көбінесе бейресми логика немесе сыни ойлау саласында жүзеге асырылады.

Дедуктивті ойлау

Дедукция – бұл пайымдаудың бір түрі, онда қорытынды берілген алғышарттардан логикалық тұрғыдан міндетті түрде шығады. Дедукция – дедуктивті ойлау процесінің нәтижесінде алынған қорытындының атауы. Дедуктивті пайымдаудың классикалық мысалы мына сияқты силогизмдерде көрінеді:
Алғышарт 1: Барлық адамдар өлді. Алғышарт 2: Сократ – адам. Қорытынды: Сократ өлді. Бұл аргументтегі пайымдау дедуктивті жарамды, себебі екі алғышарт та дұрыс болса, қорытынды жалған бола алмайды.

Аналогты ойлау

Аналогтық ойлау – жеке мысалдана жеке мысалға жүзеге асырылатын индуктивті ойлаудың бір түрі. Ол көбінесе жағдайға негізделген ойлауда, әсіресе құқықтық ойлауда қолданылады. Мысалы:
Алғышарт 1: Сократ – адам және өлді. Алғышарт 2: Платон – адам. Қорытынды: Платон – өлді. Аналогтық ойлау – жалғыз мысалдан басталатын индуктивті ойлаудың нашар түрі, себебі индуктивті ойлау әдетте жекеден жалпыға қорытынды жасау үшін көптеген мысалдарды пайдаланады. Аналогтық ойлау көбінесе дұрыс емес қорытындыларға алып келеді. Мысалы:
Алғышарт 1: Сократ – адам және еркек. Алғышарт 2: Ада Лавлейс – адам. Қорытынды: Ада Лавлейс – еркек.

Абдуктивті ойлау

Абдуктивті ойлау, немесе ең жақсы түсіндірмеге жүгіну – дедуктивті немесе индуктивті категорияларға жатпайтын ойлау түрі, себебі ол толық емес байқаулар жиынынан басталып, ықтимал түсіндірмелермен жалғасады. Абдуктивті аргументтегі қорытынды оның алғышарттарынан міндетті түрде шығарылмайды және байқалмаған нәрсеге қатысты болады. Абдукцияны басқа ойлау түрлерінен ерекшелейтін нәрсе – субъективті бағалау арқылы, баламалы түсіндірмелерді жоққа шығаруға тырысу арқылы немесе белгілі бір дәрежеде күмәндік тудыратын болжамдар жиынтығын ескере отырып, бір қорытындыны басқаларынан басым көрсетуге жасалатын әрекет. Мысалы, пациентте белгілі бір симптомдар пайда болғанда, түрлі себептер болуы мүмкін, бірақ олардың біреуі басқаларына қарағанда ықтимал деп таңдалады.

Қате ойлау

Аргументтердегі кемшін ойлау қате пікір деп аталады. Аргументтердегі нашар ойлау формальды қателік немесе бейресми қателік болуы мүмкін. Формальды қателіктер аргументтің пішіні немесе құрылымында мәселе туындаған кезде пайда болады. "Формальды" сөзі осы аргумент пішінімен байланысты екенін көрсетеді. Формальды қателік қамтитын аргумент әрқашан жарамсыз болады. Бейресми қателік – аргументтің пішіні немесе құрылымы емес, мазмұнындағы мәселеден туындайтын ойлау қателігі.

Аңға қатысты көтерілген дәстүрлі мәселелер

Философия көбінесе рационалды түсінікті іздеу ретінде сипатталады, бұл әдеттегіден гөрі адам ақылының қатаң және арнайы қолданылуын талап етеді. Философтар ұзақ жылдар бойы ақылдың өзін адамның бір әрекеті ретінде зерттеп, немесе философиялау туралы философиялау арқылы ақыл туралы екі маңызды мәселені талқылап келеді. Бірінші сұрақ – біз ақылдың білім мен шындыққа жету мүмкіндігіне, басқа әдістерге қарағанда тиімдірек сене аламыз ба? Екінші сұрақ – ақылға бағынған өмір, ақылға бағынуға ұмтылған өмір, басқа өмір салтымен салыстырғанда, көбірек бақытқа жетелеуі мүмкін бе?

Ақыл мен шындық және "алғашқы қағидалар"

Классикалық антикалық дәуірден бері философиялық пікірталастарда (кейде Платонизм мен Аристотелизм арасындағы қақтығыс ретінде қарастырылады) шындықты растауда ақыл-ойының рөлі туралы сұрақ тұрақты болып келеді. Адамдар логиканы, дедукцияны және индукцияны дұрыс деп санайтын қорытындыларға жету үшін пайдаланады. Аристотельдің пікірінше, осы жолмен жасалған қорытындылар сезімдік қабылдаудан гөрі анық болып саналады. Алайда, егер мұндай негізделген қорытындылар бастапқыда сезімдік қабылдаулардың негізінде ғана құрылса, онда ең логикалық қорытындыларымыздың ешқайсысы да сенімді деп айтуға болмайды, себебі олар жақсырақ болуға тырысатын сол қателіктерге негізделген. Бұл, дұрыс қорытындыларға жету үшін қандай алғашқы принциптер немесе ойлаудың бастапқы нүктелері бар деген сұраққа әкеледі. Грек тілінде "алғашқы принциптер" – "Arche", "бастапқы нүктелер" деп аталады, ал оларды қабылдауға қолданылатын қабілет Аристотель мен Платонның еңбектеріндегідей, көбінесе "nous" деп аталады, ол санаға немесе сезінуге жақын мағынаға ие. Эмпиризм (кейде Аристотельмен байланыстырылса да, Джон Локк пен Дэвид Юм сияқты британдық философтармен, сондай-ақ олардың ежелгі баламаларымен, мысалы, Демокритпен байланыстыру дұрыс) сезімдік түйсіктердің ойлаудың және шындыққа қол жеткізудің жалғыз қол жетімді бастапқы нүктелері екенін мәлімдейді. Бұл тәсіл әрқашан абсолютті білімге қол жеткізу мүмкін емес деген даулы тұжырымға әкеледі. Идеализм (Платон мен оның мектебімен байланысты) "жоғары" шындық бар екенін, оның ішінде белгілі бір адамдар сезімдерге ғана сүйенудің қажеті болмай шындықты тікелей таба алады және осы жоғары шындық шындықтың бастапқы көзі болып табылады деп санайды. Платон, Аристотель, Әл-Фараби, Әвиценна, Аверроэс, Маймонид, Аквин және Гегель сияқты философтар ақыл-ойды тұрақты және анықтамалы болуы керек деп айтқан – мүмкін диалектика, талдау немесе зерттеу арқылы. Бұл ойшылдардың көзқарасында ақыл-ой құдайлық немесе кемінде құдайлық қасиеттерге ие. Мұндай көзқарас Тома Аквин мен Этьен Гилсон сияқты діни философтарға ақыл мен аян үйлесімді екенін көрсетуге мүмкіндік берді. Гегельдің пікірінше, "философия тарихты зерделеуге келгенде қолданған жалғыз ой – ақыл-ойының қарапайым түсінігі; ақыл-ой – әлемнің егесі; сондықтан әлем тарихы бізге рационалды процесс ұсынады". 17 ғасырдан бері рационалистер үшін ақыл-ой көбінесе субъективті қабілет, немесе түсініктерді қалыптастырудың көмексіз қабілеті (таза ақыл-ой) ретінде қарастырылады. Декарт, Спиноза және Лейбниц үшін бұл математикамен байланысты болды. Кант таза ақыл-ой тәжірибе шарттары болып табылатын ұғымдарды (уақыт пен кеңістік) құрай алатынын көрсетуге тырысты. Кант өзінің дәлелін Юмға қарсы қойды, ол ақыл-ойының тәжірибеде ешқандай рөлі жоқ екенін жоққа шығарды.

Since classical antiquity a question has remained constant in philosophical debate (sometimes seen as a conflict between Platonism and Aristotelianism) concerning the role of reason in confirming truth. People use logic, deduction, and induction to reach conclusions they think are true. Conclusions reached in this way are considered, according to Aristotle, more certain than sense perceptions on their own. On the other hand, if such reasoned conclusions are only built originally upon a foundation of sense perceptions, then our most logical conclusions can never be said to be certain because they are built upon the very same fallible perceptions they seek to better. This leads to the question of what types of first principles, or starting points of reasoning, are available for someone seeking to come to true conclusions. In Greek, "first principles" are [[Arche, "starting points", and the faculty used to perceive them is sometimes referred to in Aristotle and Plato as nous which was close in meaning to awareness or consciousness. Empiricism (sometimes associated with Aristotle but more correctly associated with British philosophers such as John Locke and David Hume, as well as their ancient equivalents such as Democritus) asserts that sensory impressions are the only available starting points for reasoning and attempting to attain truth. This approach always leads to the controversial conclusion that absolute knowledge is not attainable. Idealism, (associated with Plato and his school), claims that there is a "higher" reality, within which certain people can directly discover truth without needing to rely only upon the senses, and that this higher reality is therefore the primary source of truth. Philosophers such as Plato, Aristotle, Al Farabi, Avicenna, Averroes, Maimonides, Aquinas, and Hegel are sometimes said to have argued that reason must be fixed and discoverable—perhaps by dialectic, analysis, or study. In the vision of these thinkers, reason is divine or at least has divine attributes. Such an approach allowed religious philosophers such as Thomas Aquinas and Étienne Gilson to try to show that reason and revelation are compatible. According to Hegel, " the only thought which Philosophy brings with it to the contemplation of History, is the simple conception of reason; that reason is the Sovereign of the World; that the history of the world, therefore, presents us with a rational process." Since the 17th century rationalists, reason has often been taken to be a subjective faculty, or rather the unaided ability (pure reason) to form concepts. For Descartes, Spinoza, and Leibniz, this was associated with mathematics. Kant attempted to show that pure reason could form concepts (time and space) that are the conditions of experience. Kant made his argument in opposition to Hume, who denied that reason had any role to play in experience.

Емшіліктің немесе сезімнің қарсылығы

Платон мен Аристотельден кейін батыс әдебиеті ақылды құштарлықтар мен тілектерді бағындыратын қабілет ретінде қарастырды. Стоик философиясы керісінше, көптеген эмоциялар жалған пікірлер ғана деп мәлімдеді. Стоиктер бойынша, жалғыз жақсылық – ізгілік, ал жалғыз жамандық – жамандық. Сондықтан, жамандық деп бағаланған нәрселерге (мысалы, қорқу немесе қайғы) немесе жақсылық деп бағаланған нәрселерге (мысалы, ашкөздік) қатысты эмоциялар – жай ғана жалған пікірлер еді және оларды жою керек (бірақ мейірімділік сияқты нақты пікірлерге негізделген оң эмоциялар қабылданды). Ағартушылықтың алғашқы кезеңінде ақылға сын бағасы берілгеннен кейін, құштарлықтар туралы сирек сөз болды немесе олар құштарлықтармен шатастырылды. Ағартушылықтың кейбір бағыттары стоиктерден кейін ақылдың құштарлыққа қарсы тұруы керек екенін, оны бағындыруы керек екенін айтты, ал романтиктер сияқты басқалары құштарлық ақылды ығыстырып тастайды деп сенді, мысалы, «жүрегіңізге еріңіз» деген нақылда айтылғандай. Ақыл салқын, «сыр мен екіұштылықтың жауы», құл немесе құштарлықтың судьясы ретінде көрінеді, әсіресе Дэвид Юм мен жақында Фрейдтің еңбектерінде. Тілек нысанының логика ғана талап ететінін мәлімдеу рационализация деп аталады. Руссо өзінің екінші диссертациясында ақыл мен саяси өмірдің табиғи емес және адамзатқа зиян келтіруі мүмкін екенін айтты. Ол адам баласының табиғаты туралы не айтуға болады деп сұрады. Оның «құрамына» ақыл мен азаматтық қоғамнан басқа не «жақсы сай келеді»? Руссо адам табиғатында «ақылға дейінгі екі принципті» көрді. Біріншіден, біз өзіміздің әл-ауқатымызға қатты қызығушылық танытамыз. Екіншіден, біз кез келген сезімтал тіршілік иесінің, әсіресе өзіміз сияқтылардың, азапталуына немесе өлуіне қарсымыз. Осы екі құштарлық бізді қол жеткізе алмайтын нәрселерді қалауға итермелейді. Біз бір-бірімізге және билік пен бағыну қарым-қатынастарына тәуелді боламыз. Бұл адамзатты құлдыққа салуға әкеледі. Руссо табиғаттың адам баласына денсаулықты бұйырғанын айтуға батылы жетеді дейді. Ричард Велклидің айтуынша, «Руссо рационалды өзін-өзі түзетудің белгілі бір бағдарламаларын, әсіресе әлеуметтік келісімнің саяси заңнамасын және Эмильдегі моральдық білімді сипаттайды. Дегенмен, Руссо мұндай түзетулерді тек қана қанағаттанғысыз жағдайдың, яғни әлеуметтік және интеллектуалды жағынан бұзылған адамзат жағдайының жақсаруы деп түсінеді». Руссо ұсынған бұл қиындық Канттың ақылды жақсылық пен жамандықты құру бостандығы ретінде ақтаудың жаңа тәсіліне әкелді. Сондықтан табиғатты да, Құдайды да кінәлаудың қажеті жоқ. Канттан кейінгі неміс идеализмі және Ницше, Бергсон, Гуссерл, Шелер және Хайдеггер сияқты кейінгі ірі тұлғалар әртүрлі жолдармен метафизикалық талаптардан немесе ақылдың тілектерін тудыратын проблемалармен айналысты. Руссо мен осы кейінгі жазушылар өнер мен саясатқа үлкен әсер етті. Көптеген жазушылар (мысалы, Никос Казанцакис) құштарлықты жоғары бағалайды және ақылды төмендетеді. Саясатта қазіргі ұлтшылдық Руссоның рационалистік космополитизм адамды табиғи күйінен одан әрі алып кетеді деген пікірімен байланысты. Декарттың қателігі деген еңбегінде Антонио Дамасио «Соматикалық маркерлік гипотезаны» ұсынды, ол эмоциялар мінез-құлық пен шешім қабылдауға басшылық етеді деп мәлімдейді. Дамасио бұл соматикалық маркерлер (жалпы алғанда «ішек сезімдері» деп аталады) – «интуитивті сигналдар», олар біздің шешім қабылдау процестерімізді белгілі бір жолмен басқарады, оларды тек рационалдықпен шешу мүмкін емес. Дамасио рационалдылық өз жұмысын атқару үшін эмоциялық әсерді қажет етеді деп айтады.

After Plato and Aristotle, western literature often treated reason as being the faculty that trained the passions and appetites. Stoic philosophy, by contrast, claimed most emotions were merely false judgements. According to the Stoics the only good is virtue, and the only evil is vice, therefore emotions that judged things other than vice to be bad (such as fear or distress), or things other than virtue to be good (such as greed) were simply false judgements and should be discarded (though positive emotions based on true judgements, such as kindness, were acceptable). After the critiques of reason in the early Enlightenment the appetites were rarely discussed or were conflated with the passions. Some Enlightenment camps took after the Stoics to say reason should oppose passion rather than order it, while others like the Romantics believed that passion displaces reason, as in the maxim "follow your heart". Reason has been seen as cold, an "enemy of mystery and ambiguity", a slave, or judge, of the passions, notably in the work of David Hume, and more recently of Freud. Reasoning that claims the object of a desire is demanded by logic alone is called rationalization. Rousseau first proposed, in his second Discourse, that reason and political life is not natural and is possibly harmful to mankind. He asked what really can be said about what is natural to mankind. What, other than reason and civil society, "best suits his constitution"? Rousseau saw "two principles prior to reason" in human nature. First we hold an intense interest in our own well being. Secondly we object to the suffering or death of any sentient being, especially one like ourselves. These two passions lead us to desire more than we could achieve. We become dependent upon each other, and on relationships of authority and obedience. This effectively puts the human race into slavery. Rousseau says that he almost dares to assert that nature does not destine men to be healthy. According to Richard Velkley, "Rousseau outlines certain programs of rational self correction, most notably the political legislation of the Contrat Social and the moral education in Émile. All the same, Rousseau understands such corrections to be only ameliorations of an essentially unsatisfactory condition, that of socially and intellectually corrupted humanity." This quandary presented by Rousseau led to Kant's new way of justifying reason as freedom to create good and evil. These therefore are not to be blamed on nature or God. In various ways, German Idealism after Kant, and major later figures such Nietzsche, Bergson, Husserl, Scheler, and Heidegger, remain preoccupied with problems coming from the metaphysical demands or urges of reason. Rousseau and these later writers also exerted a large influence on art and politics. Many writers (such as Nikos Kazantzakis) extol passion and disparage reason. In politics modern nationalism comes from Rousseau's argument that rationalist cosmopolitanism brings man ever further from his natural state. In Descartes' Error, Antonio Damasio presents the "Somatic Marker Hypothesis" which states that emotions guide behavior and decision making. Damasio argues that these somatic markers (known collectively as "gut feelings") are "intuitive signals" that direct our decision making processes in a certain way that cannot be solved with rationality alone. Damasio further argues that rationality requires emotional input in order to function.

Психология және танымдық ғылымдар

Ойлауды ғылыми тұрғыдан зерттеу психология және когнитивтік ғылым салаларында жүргізіледі. Психологтар адамдардың түрлі жағдайларда рационалды ойлауға қабілеттілігін анықтауға тырысады. Бір адамның қаншалықты дұрыс ойлайтынын бағалау – сол адамның рационалдылығының деңгейін немесе рационалды түрде әрекет ететінін анықтау жұмысы. Бұл ойлау психологиясы мен когнитивтік ғылымдағы маңызды зерттеу мәселесі болып табылады. Рационалдылық көбінесе теориялық және практикалық аспектілерге бөлінеді.

Адам ойлау қабілетімен жүргізілген мінез-құлық эксперименттері

Эксперименталды когнитивтік психологтар ойлау мінез-құлқына қатысты зерттеулер жүргізеді. Мұндай зерттеулер, мысалы, адамдардың ақыл-ой немесе IQ тестілері сияқты ойлау тестілерін қалай орындайтынына, немесе адамдардың ойлауы логикалық қағидаларға сәйкес келу дәрежесіне назар аударуы мүмкін (мысалы, Уэсон тестісін қараңыз). Эксперименттер адамдардың «Егер А болса, онда В» сияқты шартты сөйлемдерден және «А немесе В» сияқты баламалар туралы қандай қорытындылар жасайтынын зерттейді. Олар адамдардың кеңістіктік және уақыттық қатынастар, мысалы, «А, В-ден сол жақта» немесе «А, В-ден кейін болады» туралы, сондай-ақ «Барлық А – В» сияқты сандық тұжырымдар туралы дұрыс қорытындылар жасай алатынын тексереді. Эксперименттер адамдардың фактілер, болжамдар, ықтималдықтар және болмаған жағдайлар туралы қорытындыларды қалай жасағанын зерттейді.

Балалардың ойлау қабілетін дамытуды зерттеу

Психологтар туған кезден бастап ересек жасқа дейін дамып келе жатқан ойлау қабілетін зерттейді. Пиаже ұсынған танымдық даму теориясы – ойлау қабілетінің дамуына жасалған алғашқы толық теория. Содан кейін бірнеше басқа теориялар ұсынылды, оның ішінде танымдық дамудың нео-Пяжелік теориялары да бар.

Ойлаудың нейроғылымдары

Мидың биологиялық жұмысын нейрофизиологтар, когнитивтік нейроғалымдар және нейропсихологтар зерттейді. Бұл қалыпты жұмыс істейтін мидың құрылымы мен функциясын, сондай-ақ зақымданған немесе ерекше миларды зерттеуді қамтиды. Ғалымдардың кейбіреуі, мысалы клиникалық психологтар мен психотерапевтер, естіңдік қабілеттерді зерттеумен қатар, адамдардың зиянды ойлау әдеттерін өзгертуге көмектеседі.

Автоматтандырылған ойлау

Жасанды интеллект және компьютерлік ғылым салаларында ғалымдар автоматтандырылған қорытуды түрлі қолданыстар үшін зерттейді және пайдаланады, оның ішінде автоматтандырылған теореманы дәлелдеу, бағдарламалау тілдерінің формалды семантикасы және бағдарламалық жасақтаудағы формалды сипаттамалар да бар.

Мета-талдау

Мета-талдау – бұл ойлау туралы ойлау. Компьютер ғылымында, жүйе өзінің жұмысы туралы ойланғанда мета-талдау жасайды. Бұл үшін өзінің құрылымын және әрекетін бақылап, өзгерте алатын рефлексия қабілетіне ие бағдарламалау тілі қажет.

Ақыл-ойдың дамуы

Кез келген түр әлемді ұғыну, болжау және түсіну қабілеттерін жақсарту арқылы үлкен пайда көре алады. Француз әлеуметтік және танымдық ғалымдары Дэн Спербер мен Хьюго Мерсье осы пайдалардан басқа, ақыл-ойының эволюциясын қозғаған басқа күштер де болуы мүмкін деп санайды. Олар адамдар үшін тиімді ойлаудың өте қиын екенін, ал жеке адамдар үшін өз сенімдеріне күмән келтірудің қиын екенін (растауға бейімділік) атап көрсетеді. Ойлау ең тиімді түрде жиынды түрде жасалғанда болады – ғылым сияқты жобалардың табысы осыны көрсетеді. Олар тек жеке емес, сонымен қатар топтық таңдау қысымының да болуын ұсынады. Тиімді ойлау жолдарын таба алған кез келген топ өз мүшелерінің барлығына пайда әкеліп, олардың тіршілікке бейімделуін арттырады. Бұл, Спербердің сөзіне сәйкес, адамдардың неліктен жалғыз тиімді ойлауға оңтайландырылмағанын түсіндіруге де көмектеседі. Спербер мен Мерсьенің пікір таластыру теориясы ақыл-ойының шындықты іздеуден гөрі, пікір таласта жеңумен байланысты болуы мүмкін деп болжайды.

Саяси философия мен этикадағы ақыл

Аристотель ақыл-ойды (тілмен бірге) адам табиғатының бір бөлігі деп атап көрсетті, сол себепті адамдар үшін "саяси" тұрмыс – яғни, шағын қала-мемлекетке (грек тілінде polis) ұқсас, белгілі бір мөлшердегі және типтегі қауымдастықта өмір сүру – ең жақсы. Мысалы:

Егер адам табиғаты осылай бекітілген болса, онда адамдар үшін ең жақсы болар қауымның типін анықтай аламыз. Бұл пікір содан бері барлық саяси, этикалық және моральдық ой-пікірде маңызды аргумент болып қала берді, және әсіресе Руссоның "Екінші сөздігінен" және Эволюция теориясынан кейін қызу дау тудырды. Аристотельдің өзі полистің әрқашан болмағанын, оның адамдар тарапынан ойлап табылып немесе дамытылуы керек екенін түсінген. Алдымен отбасы келді, ал алғашқы ауылдар мен қалалар оның жалғасы болды. Алғашқы қалалар отбасы сияқты басқарылды, патшалар әкелер рөлінде болды. Достық ер және әйел арасында табиғаттан [ката фусин] туған сияқты көрінеді, себебі адамдар табиғатынан [тēi phusei] саяси [politikon] емес, жұптар құруға бейім, өйткені отбасы [oikos] полистен бұрынғы және қажетті, ал бала тудыру жануарлар үшін ғана кең таралған [koinoteron]. Басқа жануарларда қауым [koinōnia] осы деңгейде тоқтайды, бірақ адамдар бірге өмір сүреді [sumoikousin] бала тудыру үшін ғана емес, сонымен қатар өмірлік қажеттіліктер үшін; себебі бастапқыда функциялар [erga] бөлінеді және еркек пен әйел үшін әртүрлі болады. Олар бір-біріне көмектеседі, ортақ иелікке [eis to koinon] үлесін салады. Осы себептерге байланысты осындай достықта пайда да, ләззат та бар. Руссо өзінің "Екінші сөздігінде" соңында дәстүрлі көзқарас керісінше екенін айту арқылы сенімді қадам жасады: ақыл, тіл және ұйымдастырылған қауымдардың барлығы ұзақ уақыт бойы белгілі бір проблемаларды шешуге көмектесетін ынтымақтастық әдеттерінің нәтижесінде пайда болды, және мұндай ынтымақтастық маңызды болғаннан кейін, ол адамдарды бір-бірінен қорғану үшін күрделі ынтымақтастықты дамытуға мәжбүр етті. Басқаша айтқанда, Руссоның пікірінше, ақыл, тіл және ұйымдастырылған қауым адамдардың немесе құдайлардың саналы шешімі немесе жоспарынан, сондай-ақ алдын ала болған адам табиғатынан туындаған жоқ. Осының салдарынан, ол қазіргі адамдар сияқты ұйымдастырылған қауымда өмір сүру – адамның алғашқы маймыл күйімен салыстырғанда көптеген кемшіліктері бар даму. Егер бұл теорияда адамға тән ерекшелік болса, ол – адамның икемділігі мен бейімделу қабілеті. Адамның ерекшеліктерінің жануарлардан пайда болғаны туралы бұл көзқарас кейін Чарльз Дарвиннің Эволюция теориясымен қолдау тапты. Ақылдың шығу тегіне қатысты екі бәсекелес теория саяси және этикалық ой-пікір үшін маңызды, себебі Аристотель теориясына сәйкес, өмір сүрудің ең жақсы жолы тарихи жағдайлардан тәуелсіз. Руссоның пікірінше, ақыл, тіл және саясаттың жақсы нәрсе екеніне күмәндануға болады, бүгінгі күнге жеткізген оқиғалардың барысын ескере отырып. Руссоның адам табиғаты тұрақты емес, икемді деген теориясы көбінесе (мысалы, Карл Маркс) дәстүрлі түрде белгілі болғаннан гөрі бірге өмір сүрудің кең мүмкіндіктерін білдіреді. Алайда, Руссоның бастапқы әсері дәстүрлі саясатқа қарсы қанды төңкерістерді, соның ішінде Француз және Ресей төңкерісін тудырғанмен, оның қоғамның ең жақсы формалары туралы қорытындылары Женева сияқты қала-мемлекеттеріне және ауылдық тұрмысқа басымдық бергендіктен, өте дәстүрлі болып көрінеді.

If human nature is fixed in this way, we can define what type of community is always best for people. This argument has remained a central argument in all political, ethical, and moral thinking since then, and has become especially controversial since firstly Rousseau's Second Discourse, and secondly, the Theory of Evolution. Already in Aristotle there was an awareness that the polis had not always existed and had to be invented or developed by humans themselves. The household came first, and the first villages and cities were just extensions of that, with the first cities being run as if they were still families with Kings acting like fathers. Friendship seems to prevail in man and woman according to nature [kata phusin]; for people are by nature [tēi phusei] pairing more than political [politikon], in as much as the household [oikos] is prior and more necessary than the polis and making children is more common [koinoteron] with the animals. In the other animals, community [koinōnia] goes no further than this, but people live together [sumoikousin] not only for the sake of making children, but also for the things for life; for from the start the functions [erga] are divided, and are different for man and woman. Thus they supply each other, putting their own into the common [eis to koinon]. It is for these reasons that both utility and pleasure seem to be found in this kind of friendship. Rousseau in his Second Discourse finally took the shocking step of claiming that this traditional account has things in reverse: with reason, language, and rationally organized communities all having developed over a long period of time merely as a result of the fact that some habits of cooperation were found to solve certain types of problems, and that once such cooperation became more important, it forced people to develop increasingly complex cooperation—often only to defend themselves from each other. In other words, according to Rousseau, reason, language, and rational community did not arise because of any conscious decision or plan by humans or gods, nor because of any pre existing human nature. As a result, he claimed, living together in rationally organized communities like modern humans is a development with many negative aspects compared to the original state of man as an ape. If anything is specifically human in this theory, it is the flexibility and adaptability of humans. This view of the animal origins of distinctive human characteristics later received support from Charles Darwin's Theory of Evolution. The two competing theories concerning the origins of reason are relevant to political and ethical thought because, according to the Aristotelian theory, a best way of living together exists independently of historical circumstances. According to Rousseau, we should even doubt that reason, language, and politics are a good thing, as opposed to being simply the best option given the particular course of events that led to today. Rousseau's theory, that human nature is malleable rather than fixed, is often taken to imply (for example by Karl Marx) a wider range of possible ways of living together than traditionally known. However, while Rousseau's initial impact encouraged bloody revolutions against traditional politics, including both the French Revolution and the Russian Revolution, his own conclusions about the best forms of community seem to have been remarkably classical, in favor of city states such as Geneva, and rural living.