Қызыл мойынды шақшық құсы

Кіріспе

Құс түрі

Қызыл шаян (Vanellus indicus) – Азия шаяны немесе ірі шаян, Charadriidae тұқымдасына жататын су құсы. Басқа шаяндар сияқты, олар да жерде қоныстап, ағашқа қона алмайды. Олардың ерекше дауысы – қатты ескерту үні, адам немесе жануарлардың қозғалысын көрсетеді. Бұл дыбыс әртүрліше түсіндіріледі, мысалы, «Ол осыны істеді ме?» немесе «Қайырлы болсын», сондықтан бұл құсқа «Ол осыны істеді ме?» деген лақап ат қойылған. Әдетте олар жұп немесе шағын топтап суға жақын жерлерде кездеседі, бірақ көбеймейтін кезде (қыста) үлкен топтарға бірігуі мүмкін. Олар жерге қазылған ұяға үш-төрт жасырынған жұмыртқа салады. Ұяға жақын ересек құстар ұшып, потенциалды жыртқыштарға шабуылдайды және дауыстап ескертеді. Жұмыртқадан шыққан балапандар бірден ата-аналарынан ілесіп, тамақтанады, қоршаған ортаға жақын жатып немесе шөпте жасырынып қауіптен сақталады. Бұл құс Франсуа Николас Мартинет салған және Эдме Луи Даубентон бақылауымен шығарылған Planches Enluminées D'Histoire Naturelle атты еңбекте де бейнеленген. Суретте де, Буффонның сипаттамасында да ғылыми атау болмаған, бірақ 1783 жылы голланд натуралисі Питер Боддарт өзінің Planches Enluminées каталогында Tringa indica деген екі атауын қолданған. Үлгілік орны – Батыс Үндістандағы Гоа. Кейіннен ол 1760 жылы француз зоологы Матурин Жак Бриссон құрған Vanellus тұқымдасына біріктірілгенге дейін, Sarcogrammus және Lobivanellus сияқты басқа тұқымдарға жатқызылған. Vanellus – ортағасырлық латын тілінде «шаян» деген мағынаны білдіреді. Бұл латын тіліндегі «vanus» сөзінің кішіленген түрі, «желмен саралау» немесе «желқоңырж» деген мағынаны білдіреді. Indicus деген сөз латын тілінде «Үндістан» дегенді білдіреді. Олардың кең таралған ареалында қауырсындарында шағын айырмашылықтар бар, сондықтан төрт кіші түрі анықталған:
V. i. aigneri (Laubmann, 1913) – Оңтүстік-Шығыс Түркиядан Пәкістанға дейін
V. i. indicus (Boddaert, 1783) – Орталық Пәкістаннан Непалға дейін, Солтүстік-Шығыс Үндістан және Бангладеш
V. i. lankae (Koelz, 1939) – Шри-Ланка
V. i. atronuchalis (Jerdon, 1864) – Солтүстік-Шығыс Үндістаннан Оңтүстік Қытайға дейін, Оңтүстік-Шығыс Азия, Малай түбегі және Солтүстік Суматраға дейін

The red wattled lapwing (Vanellus indicus) is an Asian lapwing or large plover, a wader in the family Charadriidae. Like other lapwings they are ground birds that are incapable of perching. Their characteristic loud alarm calls are indicators of human or animal movements and the sounds have been variously rendered as did he do it or pity to do it leading to the colloquial name of did he do it bird. Usually seen in pairs or small groups not far from water, they sometimes form large aggregations in the non breeding season (winter). They nest in a ground scrape laying three to four camouflaged eggs. Adults near the nest fly around, diving at potential predators while calling noisily. The cryptically patterned chicks hatch and immediately follow their parents to feed, hiding by lying low on the ground or in the grass when threatened. The bird was also illustrated in a hand coloured plate engraved by François Nicolas Martinet in the Planches Enluminées D'Histoire Naturelle produced under the supervision of Edme Louis Daubenton to accompany Buffon's text. Neither the plate nor Buffon's description included a scientific name but in 1783 the Dutch naturalist Pieter Boddaert used the binomial name Tringa indica in his catalogue of the Planches Enluminées. The type locality is Goa in western India. It was subsequently placed in various other genera such as Sarcogrammus and Lobivanellus before being merged into Vanellus which was erected by the French zoologist Mathurin Jacques Brisson in 1760. Vanellus is the Medieval Latin for a "lapwing". It is a diminutive of the Latin vanus meaning "winnowing" or "fan". The specific epithet indicus is the Latin for "India". Across their wide range there are slight differences in the plumage and there are four recognized subspecies:
V. i. aigneri (Laubmann, 1913) – southeast Turkey to Pakistan
V. i. indicus (Boddaert, 1783) – central Pakistan to Nepal, northeast India and Bangladesh
V. i. lankae (Koelz, 1939) – Sri Lanka
V. i. atronuchalis (Jerdon, 1864) – northeast India to south China, southeast Asia, Malay Peninsula and north Sumatra

Диета

Жапыраққақтардың рационына әртүрлі жәндіктер, құрлы қабықтылар және басқа да омыртқасыз жануарлар кіреді, олар көбінесе жерден теріп жейді. Олар кейбір дәнділермен де қоректене алады. Олар негізінен күндіз бойы жейді, бірақ түнде де тамақтанады. Кейде олар жұмсақ топырақтан жәндіктерді қоздырып алу үшін аяқтарын пайдаланады.

Мәдениетте

Үндістанның кейбір аймақтарында, құстың арқасымен ұйықтап, аяқтарын жоғары көтеретініне қатысты жергілікті сенім бар. Осыған байланысты үнді тіліндегі "Титахри се асман тама жаяга" ("Көккілдер аспанды ұстай ала ма?") деген метафора, өз мүмкіндігінен артық жұмысқа кірісетін немесе күші жетпейтін адамдарды сипаттау үшін қолданылады. Жұмыртқаларын халық медицинасымен айналысатын адамдар жинайды екен. Малва бильдері қызыл мойынды көккілдің құрғақ арналардағы жұмыртқаларын жаңбырдың кешігуінің немесе құрғақшылықтың алдын ала белгісі деп есептеген. Ал жағалауға түскен жұмыртқалар қалыпты жаңбыр болатынын көрсетеді.

Басқа дереккөздер

Аноним. (1991) Қызыл қанатты қанатқа құйылу. Құс бақылаушыларға арналған хабарлама 31(5–6):1. Дхармакумарсинхжи, РС (1965) Жерде ұя салатын құстардың шағын көшірілуі. Құс бақылаушыларға арналған хабарлама 5(9):10. Джамдар, Нитин (1985) Қызыл қанатты қанатқа (Vanellus indicus) катарактамен ауыруы. Бомбей табиғи тарих қоғамының журналы 82(1):197. Калси, РС; Кхера, С (1986) Қызыл қанатты қанатқа Vanellus indicus indicus (Aves: Charadriidae) құсының көбеюі және ығысуы туралы бірнеше байқаулар. Зерттеу бюллетені. Панджаб университеті. 37:131–141. Хаджурия, Х (1972) Қызыл қанатты қанатқаның (Vanellus i. indicus (boddaert)) балапандарының ұясы. Паво 8(1&2):82–83. Коши, МС (1989) Шатырдағы қанатқалар. Құс бақылаушыларға арналған хабарлама 29(7–8):7. Кришнан, М (1998) Кездесетін алаңдатушы. Blackbuck. 14(3&4):88–90. Джексон, П (1976) Қызыл қанатты қанатқа. Құс бақылаушыларға арналған хабарлама 16(3):11–12. Саксена, ВС (1973) Қызыл қанатты қанатқаның ерекше ұя салуы. Үнді орманшысы 99:33–35.