Кіріспе
Тан әулеті өнері – Тан әулеті (618–907) кезінде жасалған қытай өнерінің түрі. Осы кезеңде сурет салу, мүсін жасау, каллиграфия, музыка, би және әдебиет сияқты өнер салаларында маңызды жетістіктерге қол жеткізілді. Тан әулетінің астанасы Чанъань (қазіргі Сиань) сол кездегі әлемдегі ең көп халқы бар қала болып есептелді. Тарихшылар бұл дәуірді қытай өркениетінің гүлденген шағы және қытай әдебиеті мен өнерінің алтын ғасыры деп санайды. Тан дәуіріндегі көптеген жаңалықтар келешектегі ғасырларға бағыт-бағдар берді. Бұл әсіресе керамикада көрінді, келадон жасыл және ақшыл фарфор түрлері жоғары деңгейге жеткізіліп, көп мөлшерде экспортталды. Сурет салуда буддалық сурет салу өнерінің шыңына жетті және «шаншуй» (тау-су) деп аталатын пейзаждық сурет салу дәстүрі пайда болды. Жібек жолы арқылы түрлі тауарлардың тасымалы шағын қытай қалаларында мәдени әртүрлілікті арттырды. Үндістан мен Таяу Шығыспен байланыс империяда шығармашылықтың гүлденуіне ықпал етті. Буддизм, Конфуций заманында қазіргі Үндістанда пайда болған, Тан дәуірінде де дамып, императорлық отбасы тарапынан қабылданып, қытай мәдениетінің тұрақты бөлігіне айналды. Ксилография (ағашқа қашап басу) арқылы жазбалардың таралуы кеңейді. Мәдени тұрғыдан алғанда, 745–763 жылдардағы Ан Лушан көтерілісі элитаның сенімін әлсіретіп, қабірлердегі әсем мүсіндер жасау тоқтатылды, сондай-ақ Азияның батысынан келген әсерлерге ашық болған Тан дәуірінің алғашқы кезеңінің мәдениеті де төмендеді. 845 жылы ең жоғарғы деңгейге жеткен буддизмге және барлық шетелдік діндерге қарсы күрес өнерге, әсіресе бейнелеу өнеріне зор әсер етіп, суретшілерге деген сұранысты азайтты.
Tang dynasty art refers to Chinese art created during the Tang dynasty (618–907). The period saw significant advancements in arts such as painting, sculpture, calligraphy, music, dance, and literature. During the Tang dynasty, the capital city Chang'an (today's Xi'an), was the most populous city in the known world, and the era is generally regarded by historians as a high point in Chinese civilization and a golden age of Chinese literature and art. In several areas developments during the Tang set the direction for many centuries to come. This was especially so in pottery, with glazed plain wares in celadon green and whitish porcelaineous types brought to a high level, and exported on a considerable scale. In painting, the period saw the peak level of Buddhist painting, and the emergence of the landscape painting tradition known as shanshui (mountain water) painting. Trading along the Silk Road of various products increased cultural diversity in small China cities. Stimulated by contact with India and the Middle East, the empire saw a flowering of creativity in many fields. Buddhism, originating in what is modern day India around the time of Confucius, continued to flourish during the Tang period and was adopted by the imperial family, becoming thoroughly sinicized and a permanent part of Chinese traditional culture. Block printing made the written word available to vastly greater audiences. Culturally, the An Lushan Rebellion of 745 763 weakened the confidence of the elite, and brought an end to the lavish style of tomb figures, as well as reducing the outward looking culture of the early Tang, that was receptive to foreign influences from further west in Asia. The Great Anti Buddhist Persecution, in fact against all foreign religions, which reached its peak in 845, had a great impact on all the arts, but especially the visual arts, greatly reducing demand for artists.
Сурет
Тан кезеңінің сурет өнері туралы көптеген әдеби және құжаттамалық мәліметтер сақталған, бірақ жоғары сапалы туындылар өте сирек кездеседі. Биографиялық мәліметтер мен өнер сын-тексерудің мол көлемі бар, олардың көп бөлігі Таннан кейінгі ғасырларда, мысалы, Мин әулеті кезеңінен жеткен. Олардың дәлдігін ескеру қажет, себебі көптеген жағдайларда бұл мәліметтер түпнұсқа емес, суреттердің көшірмелеріне негізделген болуы мүмкін. Көптеген жағдайларды есепке алмағанда, белгілі бір суреттерді Тан шеберлеріне жатқызу дәстүрі қазіргі өнер тарихшылары тарапынан күдікпен қарастырылады. Аурел Стайн Дуньхуан (Могао үңгірлері) кешенінде қабырғасы жабық үңгірді тапты, онда негізінен буддалық жазбалар, сондай-ақ бірнеше тулар мен суреттер сақталған. Бұл жібекке салынған суреттердің ең ірі жиынтығы болып табылады. Қазір олар Британ мұражайында және басқа да орындарда сақталуда. Бұл суреттер сарай деңгейінде болмаса да, әртүрлі стильдерді көрсетеді, оның ішінде батыс мәдениетінің ықпалы да бар. Мүсіндемелер сияқты, Тан стиліндегі басқа да туындылар Жапонияда сақталған, бірақ ең маңыздысы Нарада 1949 жылы өрт салдарынан көп бөлігі жойылды. Тасқа қашалған үңгір кешендері мен патшалық қабірлерде де көптеген қабырға суреттері бар. Цянлинь мавзолейінің суреттері осы санаттағы ең маңызды туындылардың бірі болып табылады, олардың көпшілігі қазір мұражайға көшірілген. Барлық патшалық қабірлер әлі ашылмаған. Сарай суреттері көбінесе кейінгі кезеңдерде салынған көшірмелер түрінде сақталған, мысалы, Император Тайцзуңның Тибет елшісін қабылдауы, бұл Ян Либеннің 7 ғасырлық түпнұсқасының кейінгі көшірмесі болуы мүмкін. Алайда, Император Сюаньцзунның әйгілі жылқысы Түнде жарқыраған ақ түстің портретінің алдыңғы бөлігі, 740-760 жылдар аралығында Хан Ган салған түпнұсқа болуы мүмкін. Ян Либен – атақты суретші және маңызды лауазымды шенеунік болған тұлғаның мысалы. Тан суретшілерінің көпшілігі фигураларды жіңішке қара сызықтармен белгілеп, контурлерді жарқын түстермен және егжей-тегжейлі бөлшектермен толтырған. Дегенмен, Ву Даози тек қара бояуды қолданып, еркін соққылармен сурет салып, көрермендердің назарын аударатын бояу туындыларын жасады. Оның кезінен бастап, бояу туындылары енді түстермен толтырылатын эскиздер немесе контурлер деп есептелмейтін болды. Олар жеке тұрған өнер туындылары ретінде бағаланды. Тан дәуірінде шаньшуй (тау-су) деп аталатын пейзаждық сурет өнерінің қалыптасуы орын алды, ол қытай сурет өнерінің ең беделді түріне айналды, әсіресе суретші-ғалымдардың немесе "әдебиетшілердің" жұмыстарында. Мұндай пейзаждар көбінесе монохромды және азат болды, олардың мақсаты табиғаттың сыртқы көрінісін дәл бейнелеу емес, оның "ырғағын" сезіну үшін эмоцияны немесе атмосфераны түсіну болды.
Керамика
Қытай керамикасы көптеген маңызды дамуларды көрді, соның ішінде Дин ыдыстары мен олармен байланысты түрлерінде батыс және қытай фарфорының анықтамасына сай келген алғашқы қытай фарфоры. Тан әулетінің қыштан жасалған қабір фигуралары бүгінде Батыста жақсы танымал, бірақ олар 680 және 760 жылдар аралығында солтүстіктегі астанаға жақын орналасқан элиталық қабірлерде ғана қолданылған. Олар, мүмкін, Қытайда жасалған соңғы сапалы қыш ыдыстар болған. Көптегендері қорғасын глазурьмен жабылған санкай (үш түсті) ыдыстар; ал кейбіреулері боялмаған немесе сырғанақпен боялған, бірақ бояуы қазір көбінесе түсіп қалған. Санкай сонымен қатар жерлеу рәсімі үшін, және мүмкін пайдалану үшін де қолданылған; глазурь Хан әулетіне қарағанда аз улы болған, бірақ әдетте ас үстелінде пайдаланудан аулақ болу қажет. Типикалық пішіні – «құрбандық табағы», яғни дөңгелек немесе домалақ, шеттері тік бұрышты пішін, ортасында геометриялық тұрақты гүлдік өрнектермен безендірілген. Оңтүстікте Чанша Тонггуан пешінен алынған бұйымдар мұз асты сурет салуды тұңғыш рет қолдануымен маңызды; олардың мысалдары Ислам әлемінің көптеген жерлерінде табылған. Дегенмен, өндіріс азайды және мұз асты сурет салу бірнеше ғасыр бойына көмекші техника болып қала берді. Юэ ыдыстары кезеңнің жоғары температурада қыздырылған, әк глазурьмен жабылған селадoнының жетекшісі болды және сарайдың қолдауымен өте күрделі дизайнға ие болды. Бұл Хэнань және Хэбэй провинцияларындағы пештердің солтүстік фарфорына да қатысты, олар алғаш рет батыс және шығыс фарфорының анықтамасына сай келді, яғни таза ақ және мөлдір болды. Шет елдіктердің фарфорды алғашқы рет атауларының бірі – араб саяхатшысы және саудагері Сүлейменнің 851 жылы Тан әулеті кезінде жазған «Хроникалар тізбегінде» кездеседі: «Арабтар шыныға жақсы үйренген, және ол көрген фарфордың шыны емес екеніне сенімді болды». Яочжоу ыдыстары немесе Солтүстік Селадон да Тан әулеті тұсында басталды, бірақ Дин ыдыстары сияқты, оның ең жақсы кезеңі келесі Сун әулеті тұсында болды.
The Arabs were well used to glass, and he was certain that the porcelain that he saw was not that. Yaozhou ware or Northern Celadon also began under the Tang, though like Ding ware its best period was under the next Song dynasty.
Мүсіндік
845 жылы буддизмді ресми түрде қабылдамағанға дейін көптеген мүсіндер діни сипатта болды, ал олардың көпшілігі Тан дәуірінде-ақ жойылды, ал қалғандары кейінгі кезеңдерде жоғалып кетті. Қола мен ағаштан жасалған көптеген мүсіндер болған, олардың стилі жапон ғибадатханаларында сақталған үлгілерде жақсы көрінеді. Тастан және терракотадан жасалған монументальді мүсіндер тасқа қашалған ғибадатханалардың бірнеше кешенінде сақталған, олардың ішіндегі ең ірісі және әйгілісі – Лонгмен үңгірлері мен Могао үңгірлері (Дунхуанда), екеуі де Тан дәуірінде өркендеген. Олар «үнділіктердің нысанды, дөңгелек пішінге деген сезімі мен қытайлықтардың сызықтық ырғақ арқылы өрнек табуға қабілетін біріктіріп, Қытайдағы барлық буддалық мүсіндердің негізін қалады». Қабірдегі мүсіндер туралы жоғарыда айтылған, оларды жасаушылар өнер ретінде аса бағаламағанмен, кейде асығыс және әсіресе бояумен жасалған болса да, олар мүсін ретінде күшті әрі әсерлі болып қалады, әсіресе жануарлар мен шетелдіктер бейнеленгенде, соңғылары карикатуралық элементтермен көрсетілген. Император Тайцзунның (649 жылы қайтыс болған) кесенесіндегі алты сүйікті жылқының рельефтері – қабір мүсіндерінің өзге бір класы мен түрі. Дәстүр бойынша, оларды сарай суретшісі Ян Либен жасаған, ал рельеф соншалықты тегіс және сызықты келіп, олар суреттер немесе салудан кейін қашалғандай көрінеді.
Металл өңдеу және сәндік өнер
Тан дәуірінің элиталық металл бұйымдары, көбінесе қола немесе күміс тостағандар мен айналарда сақталған, көбінесе өте жоғары сапалы, түрлі техникалар қолданылып безендірілген және жиі алтынмен және басқа металдармен қапталған. Жапониядағы Нара қаласындағы Тодай-дзидегі император Сёмудың 756 жылы қайтыс болғаннан кейін оның қызы, император Комё буддалық киелі орынға сыйлаған жеке заттарының жинағы ерекше құнды кен орны болып табылады. Металл бұйымдарымен қатар, суреттер мен каллиграфия, сондай-ақ жиһаз, шыны, лак және ағаштан жасалған музыкалық аспаптар мен үстел ойындары да бар. Олардың көп бөлігі Қытайда жасалған, бірақ кейбіреулері жапондық, ал кейбіреулері Таяу Шығыстан әкелінген. 1970 жылы Сиань қаласында тағы бір маңызды кен орны табылды, ол Хеджиа ауылының қазынасы құрылыс жұмыстары кезінде ашылды. 64 см биіктіктегі екі үлкен керамикалық құмыраға және 25 см биіктіктегі күміс құмыраға салынған, бұл мыңнан астам заттан тұратын үлкен жинақ болды, жалпы алғанда, қызықты жинақ. Олардың көп бөлігі алтын немесе күміс ыдыстар және басқа да жоғары сапалы бұйымдар, сондай-ақ жаде, агат және қымбат тастардан жасалған қатты тас мүсіндері болды. Бұл, әдетте, Тан астанасы бірнеше рет басып алынған Ан Лушан көтерілісі кезінде асығыс жасырылған. Көптеген заттар импортталған, көбінесе Жібек жолы арқылы, әсіресе Соғдиядан, ал басқалары Соғдиялық әсерді көрсетеді. Қазынадан алынған екі зат (суретте көрсетілген) Қытайдың мәдени мұраларының ресми тізіміне енген, оларды шетелде көрмеге қоюға тыйым салынған. Қазіргі кезде қазына Шэньси тарихи мұражайында сақтаулы.
Сәулет
Буддистік ғибадатханалар мен монастырлар көптеп салынған, бірақ 845 жылы барлығы үкімет тарапынан тәркіленіп, көбісі жойылды. Тан дәуірінде мұнаралар, пагодалар және әскери құрылыстардан басқа ғимараттарды салу үшін негізгі материал әлі де ағаш болды, ол күтімсіз қалған жағдайда ұзаққа сақталмайды. Әйгілі сақталған орындардың жартастан қашалған сәулеттері, әрине, ұзақ уақытқа тозуға төтеп береді, бірақ қытайлықтар әдетте үңгір ғибадатханаларының сыртқы қабырғаларын безендірмейді, бұл Ажанта үңгірлері сияқты үнділік нысандардан өзгеше. Қазіргі Сиань қаласында (бұрынғы астана) екі ірі Тан пагодасы сақталған, ал Тан дәуірінен басқа қалдықтар өте аз. Ең көнесі – 704 жылы кірпіштен қайта салынған және 1556 жылғы Шанси жер сілкінісінен зардап шеккеннен кейін биіктігі төмендетілген алып Дикий қаз пагодасы. Кішкентай Дикий қаз пагодасы да 704 жылы қайта салынды, бірақ жер сілкінісінде бірнеше метр ғана жоғалтты. Кейбір Тан пагодалары пішінін үнділік шикара ғибадатхана мұнарасымен үйлестіруге тырысты, тіпті ступаны құрылыстың бір бөлігі ретінде пайдаланды; Жапониядағы Ишияма-дера ғибадатханасындағы Тахото – ступаның үстіне шатыры бар кейінгі мысал. Шағын ауылдық Нанчан ғибадатханасының басты залы ағаштан жасалған. Оның көп бөлігі 782 жылы салынған күйінде сақталған және Қытайдағы ең көне ағаш ғимарат деп танылған. Үшінші ең көнесі – 857 жылғы жақын орналасқан Фогуанг ғибадатханасының басты залы. Екеуі де дугонг тіреу жүйесі бойынша зерттеледі, ол шатырды қабырғалармен байланыстырады. Бұл күрделі құрылымдар дәстүрлі қытай сәулетінің соңына дейін сақталды, бірақ көбінесе Сун және Юань дәуірлерінде әсемдік пен үйлесімнің шыңына жеткені айтылады, содан кейін тым күрделі және әдеміліксіз болып кетті. Тан дәуірінің мысалдары үлкен кезеңдерге дейін күрделіліктің артуын және кейінгі кезеңдерде күшейтілген шатыр сызықтарының жиектеріндегі көтерілудің басталуын көрсетеді. Жапонияда осыған ұқсас стильде салынған ғибадатхана залдары сақталған (немесе көп жағдайда ғасырлар бойы дәл көшірмелер ретінде мұқият қайта жаңартылған).
Музыка
Қытай музыкасының алғашқы, кеңінен танылған және жақсы құжатталған гүлденуі Тан әулеті кезінде цин аспабы үшін болды, бірақ цин Хан әулетінен бұрыннан ойналғандығы мәлім. ХХ ғасырдың соңындағы қазба жұмыстары сол дәуірдегі бұзылмаған қабірден көптеген аспаптарды (соның ішінде керемет концерттік қоңыраулар жиынтығын) ғана емес, сонымен қатар ансамбльдік концерттерде ойнауға арналған нұсқаулар мен музыкалық ноталар жазылған тақташаларды да тапты. Бұл музыка енді қайта жасалған аспаптарда орындалып, Хубэй провинциялық мұражайында естіледі.
Опера
Қытай операсы көбінесе Тан әулетіне, император Сюаньцзонгқа (712–755) дейін жетеді, ол Қытайдағы алғашқы опера труппасы – Pear Garden-ді құрды. Бұл труппа көбінесе императорлардың жеке ләззаты үшін өнер танытты.
Поэзия
Тан әулетінің поэзиясы, қазақ поэзиясындағы ең жоғары бағаланған дәуір саналады. Хань әулетінің соңында дамыған ши поэзиясының классикалық түрі, өзінің гүлденген шағына жетті. Кейіннен жинақталған "Тан әулетінің үш жүз өлеңі" антологиясы Қытайда бүгінгі күнге дейін танымал. Тан дәуірінде поэзия кеңінен таралды, өлең жазу – білімділіктің белгісі саналды. Қытайдың ең ұлы ақындарының бірі – Ли По, ол қарапайым халық және табиғат туралы жазды, ал табиғат қытай өнерінде зор күшке ие болды. Ли Поның "Лу-Шаньдағы сарқырама" атты шағын өлеңдерінің бірі, оның табиғатқа деген құрметін көрсетеді.