Кіріспе

1997 жылы Харуки Муракамидің көркем емес кітабы «Underground: The Tokyo Gas Attack and the Japanese Psyche» (アンダーグラウンド) – жапон жазушысы Харуки Муракамидің 1995 жылы Токио метросындағы Аум Шинриконың зарин газы шабуылы туралы жазған кітабы. Кітап шабуылдан зардап шеккен адамдармен жасалған сұхбаттардан тұрады, ал ағылшын тіліндегі аудармада шабуылға жауапты діни секта Аумның мүшелерімен жасалған сұхбаттар да бар. Мураками осы сұхбаттар арқылы жапондық сенсациялық бұқаралық ақпарат құралдары назардан тыс қалдырған шабуылдың бір қырын – қарапайым азаматтарға оның тигізген әсерін көрсетуді үміттенеді. Сұхбаттар 1996 жылдың қаңтарынан бастап сол жылдың желтоқсанына дейін, шамамен бір жылға жуық уақыт бойы жүргізілді. Сұхбаттар жапондықтардың психологиясының көптеген қызықты аспектілерін ашады. Сұхбатқа қатысқан көптеген адамдар үшін жұмыс өте маңызды, тіпті басты приоритет болып табылды. Оқшаулану, жекелену және қарым-қатынастың жоқтығы – шабуылдар туралы көптеген әңгімелерде жиі кездесетін маңызды тақырыптар еді. Көптеген сұхбаттасушылар жапон қоғамындағы материализмге, сенсациялық ақпарат құралдарына, сондай-ақ шабуылға жауап беру жүйесінің тиімсіздігіне наразылық білдірді. Кітапта Муракамидің шабуылдар туралы «Соқыр қорқыныш: Біз, жапондықтар, қайда бет бұрып барамыз?» атты жеке эссесі де бар. Бұл эсседе ол жапондықтардың шабуылдардан сабақ алмауына сын қояды, оның себептерін талдап, болашақта осындай оқиғалардың алдын алудың орнына, оны ақылсыз адамдардың экстремалды әрекеті деп қарастыруды жөн көреді. Жапон тіліндегі түпнұсқасы да, ағылшын тіліндегі аудармасы да жақсы қабылданды, бірақ біріншісі «бір жақты» деп сынға ұшырады, ал екіншісі айтарлықтай қысқартылды.

Тарих

"Журналистік әдебиет" деп сипатталатын "Андерграунд" алғаш рет Мураками шабуылдардың 60 құрбанымен өткізген жеке сұхбаттары мен шабуылдардың қалай орындалғаны туралы сипаттамалары, сондай-ақ "Соқыр қорқыныш: Жапондықтар қайда бет бұрып барамыз?" атты эссесімен бірге жарияланды. 2000 жылы ағылшын тіліне аудармасы шықты, онда Aum ұйымының 8 мүшесімен сұхбаттар да кірді. "Андерграунд" алғаш рет Жапонияда Aum мүшелерімен сұхбаттарсыз жарияланды. Олар бұрын "Bungei Shunju" журналында жарияланған, кейін "The Place That Was Promised" атты жеке томға жиналды. Ағылшын тіліндегі аударма екі кітапты біріктіріп, бір томдық кітап етіп шығарды, бірақ ол қысқартылған. "Андерграундты" Альфред Бирнбаум, ал "The Place That Was Promised" кітабын Филип Габриэль аударған.

Әдіс

Underground-тағы сұхбаттар 1996 жыл бойына жүргізілді. Олар жазылып, түсірілді, содан соң өңделді. Сұхбатқа тартылған адамдарға жариялау алдында сұхбаттардың жобасы жіберілді, олар фактілерді тексеру үшін және жарияланбауды қалаған бөлімдерді өшіру үшін пайдаланды. Әр сұхбаттың басында Мураками сұхбат берушінің өмірі туралы жалпы сұрақтар қойып, олардың алдында берілген ақпараттық суретті құрастырды. Ол мұны "әрқайсысына жеке бет-бейне беру" үшін жасады, соның арқасында "дауыстардың жиынтығы" пайда болмайтын болды. Оның құрбандармен жүргізген сұхбаттары Стидс Теркельдің "Working" еңбегімен салыстырылады, Мураками журналист Боб Гриннің де ықпалын мойындайды. Ал Аум мүшелерімен сұхбаттары қасақана қарсыласуға толы болды.

Қорытындылар

Мураками "Андерграунд" шығармасын "Көрсетті арман: біз жапондықтар қайда бара жатырмыз?" атты эссемен аяқтады. Бұл эссе, ең алдымен, газ шабуылына Жапонияның жауабын, жасалған іс-әрекеттердің өзінен гөрі, сондай-ақ шабуылдан кейін көптеген жапондықтардың қабылдаған көзқарасы тұрғысынан да сынға алады. Ол, медиа тарапынан қойылған және жапон халқының тым оңай қабылдаған "жақсы" мен "жаман", "саналы" мен "ақылсыз", "біз" мен "олар" сияқты қарама-қарсылықтарды атап өтеді. Сарин шабуылдарын "изоляцияланған ақылсыз топ жасаған ерекше қылмыс" деп қарастыру арқылы, жапон азаматтарына жапон қоғамының және өздерінің қараңғы шындықтарымен бетпе-бет келуден аулақ болу оңай болды (Мураками оны "жер асты" деп атайды, бұл кітап атауына терең мағына қосады). Сұхбаттарын жүргізу барысында Мураками "көптеген жапондықтар оқиғаның бәрін "АЯҚТАЛҒАН ІСТЕР" деп жазылған қорапқа жинап қоюға дайын сияқты" деп байқады. Ол үкіметтің өзінің кемшіліктері туралы ашық болмауының келешектегі қателердің қайталануына әкелуі мүмкін деп алаңдайды. Мураками шабуылдарға соққан факторлардың бірі – культ мүшелерінің жеке жауапкершілікті Аум көшбасшысы Шоко Асахараға жүктеуі туралы да сөз қозғайды. Алайда, ол мүмкін, өзі де соның ішінде, бәрінің де белгілі бір дәрежеде осыны істейтінін, өз жауапкершілігін қабылдаудың орнына біреудің "баяндамасын" қабылдайтынын атап өтеді.

Қабылдау

Бастапқы Underground (Aum сұхбаттарысыз) кейбір сыншылар "бір жақты" деп қарады, және Мұракамидің өзі де осы пікірмен келісті, соның нәтижесінде ол "Уәде етілген орын" кітабын жариялады. Кітап жапон тілінде жарық көргеннен кейін екі айдың ішінде 270 000 дана сатылды. Ағылшын тіліне аударылған нұсқасына жазылған сын-пікірлер көбінесе жағымды және құлшыныспен болды, жұмыстағы жолсеріктермен жасалған сұхбаттардың саны күрт қысқарғанына қарамастан – түпнұсқада 62 болса, аудармада 34-ке дейін азайтылды.

Ортақ тақырыптар

Кітапта әртүрлі ортадан шыққан адамдардың әңгімелері жазылғанмен, олардың барлығында ортақ тақырыптар бар. Біріктірілгенде, бұл әңгімелер жапондық сананың және жалпы жапон қоғамының құндылықтарының көптеген қызықты аспектілерін ашады. Олар жапондық қала тұрғындарының өмір салты мен ойлау жолы туралы түсінік береді (өйткені шабуылдар таңертең болғандықтан, сұхбат берушілердің көпшілігі таңертеңгі сапарларында метрода болған). Сұхбат берушілердің ең маңызды тақырыбы – жұмысына берген құндылығы мен маңызы. Қосымша жұмыс істеу олар үшін қалыпты жағдай болған. Көптегендер жұмыстың ресми басталуына 90 минутқа дейін ерте келгенін айтты. Сарин газын жұтқаннан кейін ауыр физикалық симптомдарға қарамастан, көптеген сұхбат берушілер жұмысына баруын жалғастырды, тек жұмыстык міндеттерін орындай алмағанда немесе әріптесінің немесе жоғары лауазымдағы адамның талабы бойынша ғана ем алу үшін ауруханаға жүгінді. Шабуылдан кейін көптеген сұхбат берушілер толық сауықпаған күйінде жұмысына оралды. Бір сатушы: «Шындығында, мен ауру демалысын алғанның артық болар еді, бірақ компания соншалықты жомарт емес еді. 9-дан 5-ке дейін, әдеттегідей қосымша жұмыспен бірге», – деді. Сонымен қатар, қала тұрғындары арасындағы оқшаулану мен байланыс үзілуі де маңызды тақырып болды. Газдың тудырған ыңғайсыздығына қарамастан, көптеген сұхбат берушілер басқа жолаушылардан не болып жатқанын сұрауға тырыспады, керісінше, келесі аялдамада пойыздарды ауыстырып, жағдайдан алшақтауды жөн көрді. Бір сұхбат беруші: «Ешкім ештеңе демеді, барлығы тыныш болды. Ешқандай жауап, ешқандай байланыс болмады. Мен Америкада бір жыл өмір сүрдім, сеніңіз, егер Америкада да осындай жағдай болғанда, шынымен де қызықты оқиға болар еді. Барлығы «Бұл жерде не болып жатыр?» деп айқайлап, оның себебін табу үшін бірігер еді», – деді. Сонымен қатар, есінен айырылған жолаушылар біршама уақыт жерде жатып қалды. Көптеген қала тұрғындары, ерекше жағдайларды қоспағанда, оларға көмектесуге тырыспады, керісінше, араласуға құқығы бар қызметкерлерді күтті. Көптеген сұхбат берушілер жапон қоғамының рухани және моральдық жағынан материалдық игіліктерге басымдық беруіне наразылық білдірді. Бір сұхбат беруші жағдайды бағалап: «Біз дағдарыс сезімін жоғалттық және қазір тек материалдық заттар ғана маңызды. Басқаларға зиян келтірудің дұрыс емес екенін түсіну сезімі біртіндеп жоғалып кетті», – деді. Тағы бір сұхбат беруші, метро қызметкері: «Мен қоғам Аум сияқты оқиғаларға дайын екенін бұрыннан білдім. Бұл – адамгершілік мәселесі», – деді. Бірнеше сұхбат берушілер бұқаралық ақпарат құралдарының сарин шабуылын бұрмалап, сенсациялық түрде көрсеткеніне сын айтты. Мураками өзі де кітаптың алғы сөзінде осыған ұқсас пікір білдірді.