Кіріспе

1906 жылы жазылған Натсуме Сосекидің романы. «Ботчан» (坊っちゃん) – жапон жазушысы Натсуме Сосекидің 1906 жылы жазған романы. Бұл – жапон әдебиетінің ең танымал туындыларының бірі, оны көптеген адамдар мектеп оқу жылдарында оқиды. Романның негізгі тақырыбы – мораль, бірақ оның қатарında юмор мен сарказм да кеңінен қолданылған.

Өмірбаян

Бұл оқиға автордың Шикоку аралындағы Мацуяма қаласына мұғалім ретінде жіберілген кездегі жеке тәжірибесіне негізделген. Сосеки Токиода туған, ал Мацуямада тұруы – оның туған жерінен тысқары алғашқы тәжірибесі болды. Романның оқиғасы сыншылардың пікірінше, қазіргі Ehime префектуралық Мацуяма Хигаши орта мектебі болып табылатын мектепте өтеді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Ботчан (жас шебер) – романның бірінші тұлғадан баяндаушысы. Ол Токиода бейбақ, тәуекелге баратын жасөспірім болып өседі. Алғашқы тарауда ол бастауыш мектептің екінші қабатынан секіріп өзін жарақаттайды, көрші жігітпен төбелес кешеді, содан кейін көшеттерді жауып тұрған сабанға күрес (сумо стилінде) түсіп, көршінің сәбіз егісін таптап кетеді. Ата-анасы тыныш, оқуға құмар ағасын артық жақсы көреді. Ботчан да жергілікті тұрғындар арасында жақсы қаралмайды, өйткені ол жергілікті бұзақы ретінде танымал. Отбасының қарт қызметшісі Кио ғана Ботчанның мінезінде жақсылық көреді. Ботчанның анасы қайтыс болғаннан кейін Кио өзін оның әл-ауқатына толыққанды арнап, жеке жәрдемақысынан сыйлықтар мен көмек көрсетеді. Бастапқыда Ботчан оның қамқорлығын жақтырмайды, бірақ уақыт өте келе оның адалдығын бағалай бастайды, ақырында ол аналық бейнесі мен моральдық үлгісіне айналады. Анасы қайтыс болғаннан кейін алты жыл өткен соң, Ботчан орта мектепті бітіріп жатқанда, әкесі ауырып қайтыс болады. Ағасы отбасылық мүлікті сатады және Ботчанға 600 иен береді, содан кейін өзінің мансабын бастау үшін кетеді. Ботчан бұл ақшаға үш жыл бойы физика оқиды. Бітірген соң Шикоку аралындағы Мацуяма қаласында орта мектепте математика сабақтарын беретін жұмысқа орналасады. Ол "Дого Онсен" ыстық бұлағына жиі барады. Ботчанның Мацуямадағы қызметі қысқа (екі айдан кем) болғанымен, оқиғаларға толы болады. Оның мақтандығы мен тез ашуланғыштығы студенттермен және қызметкерлермен бірден қақтығысқа әкеледі. Студенттер оның әрбір қадамын бақылап, жатақханадағы "түнгі кезек" кезінде оны қорқытып, одан қатты кек алады. Студенттердің жасаған бұзғыншылықтары – интрига мен зұлымдықтың кең ауқымындағы алғашқы шабуыл ғана болып шығады. Мектеп директорының орынбасары (Қызыл жейде) және ағылшын тілі мұғалімі (Скуош) жергілікті әдемі қыздың (Мадонна) махаббатына ие болуға тырысады, осыдан орта мектеп қызметкерлері арасында екі лагерь пайда болады. Ботчан бастапқыда кейіпкерлердің ниетін түсініп, оларды ажыратуға күш салады. Бірнеше қателіктерден кейін ол Скуош пен бас математика мұғалімі (Поркупин) қақтығыста моральдық тұрғыдан жоғары тұрғанына көз жеткізеді. Өзін білімді адам ретінде көрсеткен Қызыл жейде, шын мәнінде, сыртқы әдемілікке ғана көңіл бөледі және тек өзінің мүддесін ойлайды. Оқиға дамыған сайын Қызыл жейде өзінің қарсыластарын жоюды жоспарлайды. Ол Уранариді (Скуошті) мансабын дамыту сылтауымен алысқа жіберуден бастайды. Содан кейін ол көшедегі төбелес пен газеттегі байланыстарын пайдаланып, математика мұғалімдерін (Ботчан мен Поркупин) жамандап, Поркупиннің отставкаға кетуіне мәжбүрлейді. Ботчан мен Поркупин жүйеге қарсы тұра алмайтындарын түсінеді, сондықтан олар кек алудың жолын ойлап табады. Олар Қызыл жейденің жиі баратын жерін, ыстық бұлақтар қаласына жақын орналасқан қонақ үйін бақылайды және оны және оның серігі Хангерді гейшалармен түн өткізгеннен кейін таңертең үйге жасырын кіргенде ұстайды. Қызыл жейде әдеттегідей сөздік шеберлігімен олардың ешқандай құқық бұзушылықтың тікелей дәлелі жоқ екенін айтады. Ботчан мен Поркупин бұл техникалық мәселені Қызыл жейде мен Йошикаваны сол жерде ұрып жеңіске жетеді. Әділеттілікті қолмен орындағаннан кейін Ботчан отставка туралы хатын поштаға тастап, бірден портына беттейді. Ол Токиоға оралып, жұмыс тауып, Киомен қарапайым шаңырағын құрып, өмір сүреді. Кио пневмониядан қайтыс болғаннан кейін, ол оны өз отбасының қабіріне құрметпен жерлейді.

Негізгі кейіпкерлер

Ботчан (жас шебер): Романның бірінші тұлғадан баяндаушысы. Токиода туып өскен, ол өзінің Эдокко (Токиолық адам) тегімен қатты мақтанады. Токио физика академиясын (қазіргі Токио ғылым университеті) бітіріп, Шикоку аралындағы Мацуяма қаласында орта мектепте математика пәнін оқытады. Кио (мағынасы "таза"): Токиодағы Ботчан отбасының ескі қызметшісі. Өмірдің сынақтарына ерлікпен төтеп беретін құлаған аристократ. Уранари (мәнісі "піспеген қабақ"): Дөңгелек беті мен ақшыл терісі үшін Уранари деп аталған. Нағыз аты Кога, ол орта мектептің ағылшын тілі мұғалімі. Уранари – өте мұңды, бірақ мәдениетті, әдепті адам. Өте қарапайым және өзін-өзі кемсітеді, бірақ жергілікті сұлуға (Мадоннаға) жасалған ұсыныс оны қызғанышпен толған бәсекелестіктің ортасына қояды. Ямаараши (мағынасы "қырғи"): Нағыз аты Хотта, ол орта мектептің математика пәнінің жетекшісі. Ямаараши Айдзуден. Ол денелі және дауысы құлшынысқан адам. Өзін әділдіктің жақтаушысы деп санайды және қақтығыстан қашпайды. Қызыл жейде: Қызыл жейде деп аталуының себебі – ол ыстық ауа-райында да қызыл мақта жейде киеді. Нағыз аты белгісіз. Қызыл жейде – орта мектептің меңгерушісі және әдебиет бойынша докторлық дәрежесі бар жалғыз қызметкер. Өзін білімді ғалым ретінде көрсетеді. Ол Уранаридің келініне (Мадоннаға) көз тігіп, оны басып алу жоспары романның негізгі қақтығысын тудырады. Нодайко (далалық түймедақ): Нағыз аты Йошикава, ол орта мектептің сурет салу мұғалімі. Нодайко – Қызыл жейденің адал көмекшісі және оның жоспарларына ынталы қатысушы. Тануки (жапондық есік): Нағыз аты белгісіз. Ол орта мектеп директоры және сырттай ғалым. Өзінің кәсіби беделімен және қағидаларға қатаң бағынуымен мақтанады, бірақ көбінесе Қызыл жейде сахна артында манипуляциялайтын қуыршақ рөлін ойнайды.

Қосалқы кейіпкерлер

Ботчанның ағасы: Оның есімі айтылмаған. Ол жақсы оқиды, денесі әлсіз, сұрғылт, және әйелше келген. Ол ата-анасының сүйіктісі, Ботчанмен арақатынасы жаман. Бұл аға Ботчанмен пікір таласында да, шогиде (жапон шахматында) да жеңіске жетеді, бірақ төбелеске келгенде жеңіледі. Икагин: Ботчанның Мацуямадағы алғашқы үй иесі. Ол Ботчанның шайын рұқсатсыз ішіп, оған антиквариаттар мен ескі заттарды сатып тырысады. Ботчан оның сату әдістерін қабылдамағанда, оны жалған айыппен үйден шығарып жібереді. Мадонна: Орта мектеп ұстаздары Мисс Тойаманы осылай атайды. Ол – Уранаримен бұрыннан келісім бойынша күйеуге шығуға тиіс, бірақ Қызыл жейде оған құштар.

Негізгі тақырыптар

Ботчанның Жапонияның төрт негізгі аралының бірі – Шикокудағы Мацуяма туралы ойлары мен бақылаулары. Ботчан жылдам жаңарып келе жатқан Мейдзи дәуіріндегі Токиода өсіп, соңынан дәстүрлі Мацуямаға көшіп келеді. Мацуяманың мәдениеті мен әдет-ғұрыптары оны жиі қыңырқатады. Ботчанның санасы мен бойы үшін Яма Араши мен Қызыл көйлек арасындағы күрес. Қызыл көйлек Ботчанның ақыл-ойы мен моральдық қағидаларын бұза ма, әлде ол Яма Арашипен бірігіп, Қызыл көйлек бейнелейтін элиталық мәдениетке, дәстүр мен моральдан алыстауға, тек өзімшілдік үшін жасалған күреске қатыса ма? Осы сұрақ романның көп бөлігінде көтеріледі. Ботчан жазылған кезде Жапонияда батыстану процесі қарқынды жүріп жатты, нәтижесінде дәстүрлі жапондық құндылықтар мен өмір салты, әсіресе Токио сияқты ірі қалаларда жоғалып бара жатты. Сосекидің өзі ағылшын әдебиетін оқу үшін Лондонда үш жыл оқыған. Кейінгі туындыларында Сосеки Қызыл көйлектің қарсыласы – өзінің бейнесі екенін аңғартады; ол – жапондық құндылықтар мен мораліне қайшы келетін еуропалық мәдениетті беткей ғана түсінген элиталық зиялы.

Бейімделулер

Жиро Танигучи романның бір бөлігін өзінің он томдық сериясына бейімдеді – ол 1986 жылдан бастап Жапонияда жарық көрді және ағылшын тілінде "Ботчан заманы" деп аталды. Француз тілінде (Au temps de Botchan), итальян тілінде ('Ai tempi di Bocchan) және испан тілінде (La epoca de Botchan) басқа аудармалар да Coconino Press баспасынан шықты. Испан тіліндегі жаңа аударма Editorial Impedimenta баспасынан жарық көрді. Романның 1935 жылы P. C. L., 1953 жылы Tokyo Eiga, ал 1958, 1966 және 1977 жылдары Shochiku студияларымен фильмге бейімделуі жасалды. Көптеген теледидарлық бейімделулердің арасында Осаму Дезакидің жетекшілігімен түсірілген 1980 жылғы TMS Entertainment фильмі және 1986 жылғы анимациялық нұсқасы бар, ол жапон әдебиетінің анимациялық классикасы (青春アニメ全集) аниме сериясының екі эпизоды түрінде шықты және Солтүстік Америкада Central Park Media компаниясымен таратылды.