Кіріспе

Конго Демократиялық Республикасының провинциясы, қазіргі Оңтүстік Киву провинциясы () Конго Демократиялық Республикасының (КДР) 26 провинциясының бірі. Оның астанасы Букаву қаласы. Ұлы Рифт аңғарында орналасқан Оңтүстік Киву, шығысында Киву көлі, Бурунди және Танзаниямен; батысында Маниема провинциясымен; солтүстігінде Солтүстік Киву провинциясымен; оңтүстігінде Танганьика провинциясымен шектеседі. Шамамен 65 070 шаршы километр аумақты алып жатқан бұл аймақ әкімшілік тұрғысынан сегіз ауданға бөлінген және 2020 жылы шамамен 7 066 400 адам тұрады. Провинцияның топографиясы – таулар, ормандар, сарқырамалар және жазықтарды қамтитын географиялық ерекшеліктердің жиынтығы. Оңтүстік Кивуда ши, фулиру, бембе, вира, лега, ниндю, холохоло, бвари, хунде, нянга, амба, свага, шу және мбути сияқты түрлі этностық топтар өкілдері тұрады. Аймақта сонымен қатар, 20 ғасырдың ортасында Бельгиялық отаршылдық билік қоныстандырған хуту және тутси этностарының шағын бөлігі де қоныстанған. Бірінші Конго соғысынан бері аймақ қарулы қақтығыстар мен әлеуметтік тәртіпсіздіктерге ұшырап келеді. Бірінші және Екінші Конго соғыстары кезінде ол Конго Заирін азат ету үшін Демократиялық күштер одағы (AFDL), Руанда патриоттық әскері (RPA) және Конго демократиясы үшін митингі (RCD) үшін шайқас алаңына айналды. Аймақтағы көптеген қарулы топтардың болуы қауіпсіздіксіздікке, тұрақсыздыққа және гуманитарлық дағдарысқа әкелді. Бұл қақтығыс салдарынан азаматтардың қоныс аударуына, адам құқықтарының бұзылуына және жергілікті халыққа қатысты қатыгездіктерге соқтырды. Сонымен қатар, аймақтың минералдар және ағаш сияқты бай табиғи ресурстары кейбір қақтығыстардың себебіне айналды.

Тарих

Оңтүстік Киву провинциясы 1989 жылы Суд-Киву округінен құрылды, осы кезде бұрынғы Киву провинциясы үш бөлікке – Оңтүстік Киву, Солтүстік Киву және Маниемаға – бөлінді.

Бірінші Конго соғысы

Осы аймақта үш онжылдықтан бері қарулы қақтығыстар мен зорлық-зомбылық үстемдік етіп келеді. Аймақта түрлі қарулы топтар мен жасақтар белсенділік танытып, бұл жер аударуларға, адам құқықтарының бұзылуына және маңызды қызметтердің тоқырауына алып келді. Бірінші Конго соғысының бастапқы кезеңінде Оңтүстік Киву Лоран Дезире Кабила басқарған Конгоны азат етуге арналған демократиялық күштер одағының (AFDL) шайқас алаңы ретінде маңызды рөл атқарды. Оның үстірт жазықтары мен төбелері AFDL күштері үшін стратегиялық бекініс болып табылды, олар Хуту босқындарын, әсіресе бұрынғы FAR/Interahamwe ұйымын қуғынға алуды көздеді, сонымен бірге Мобуту үкіметін құлатуға тырысты. Бұл жауап Мобуту режимі тұсында Тутси азаматтарына жасалған қатыгездікпен байланысты болды, олар Заир полициясы мен әскерлері тарапынан негізсіз тұтқындалып, қамауға алынды. AFDL-дің Хуту босқындарын қуғынға алуы кең ауқымды зорлық-зомбылық пен қатыгездіктерге әкелді. AFDL күштері, ешқандай ажыратымсыз өлтірулерге, жаппай атқыштарға және азаптау актілеріне барып, 1996 жылғы 6 қазанда Оңтүстік Кивудың Лемера тобында (топтастыру) қырғын жасау арқылы Бірінші Конго соғысын бастарды. Бұл қырғын ондаған адамның өмірін қиды. Ауруханадағы қырғында 37 адам, оның ішінде екі медицина қызметкері қаза тапты. 1996 жылғы 20 қазанда AFDL күштері Оңтүстік Кивудағы Рубенга ауылында белгісіз саны бар босқындар мен Заир азаматтарын өлтірді. 1996 жылғы 21 қазанда Лубарика ауылында тағы бір шабуыл болды, онда руандалық және бурундилік босқындармен қатар Заир азаматтары AFDL күштері тарапынан өлтірілді. Жергілікті тұрғындар мәйіттерді төрт үлкен жаппай қабірге көмуге мәжбүр болды. Каманьолада, 1996 жылғы 20 қазанда AFDL күштері белгісіз саны бар босқындар мен Заир азаматтарын өлтіріп, олардың денелерін шұңқырлардағы дәретханаларға тастады. 1997 жылдың мамыр айында AFDL елдің маңызды бөлігін басып алып, астана Киншасаны жаулап алды. Мобуту елден қашып кетті, ал Лоран Дезире Кабила ел басқармасын өз қолына алып, елді Конго Демократиялық Республикасы деп атады.

Екінші Конго соғысы

1997 жылдың соңынан бастап президент Лоран Дезире Кабила, Руанда және АФДЛ-дегі тутси сарбаздары арасындағы қарым-қатынас нашарлады. Лоран Дезире Кабиланың үкіметі тутси саяси топтарын шеттету, оларды әкімшілігінен шығару және Катанга кланына артықшылық көрсету айыптарына тап болды. 1998 жылдың шілдесінде президент Лоран Дезире Кабила, төңкерілгенін сезініп, руандалық генерал Джеймс Кабаребені АФДЛ штаб бастығы лауазымынан босатып, Руандалық Патриоттық Армиясы (RPA) сарбаздарына конголық аумақтан кетуге бұйрық берді. 1998 жылдың 2 тамызында тутси сарбаздарының бір бөлігі көтеріліс жасады. Оларға АФДЛ, банямуленге жасақтары, Уганда армиясы (Уганда халық қорғаныс күштері; UPDF) және Бурунди армиясы (Forces Armées Burundaises; FAB) көмектесіп, президент Лоран Дезире Кабиланы құлатуға тырысты. Бірнеше апта ішінде осы коалиция Конго Демократиялық Жиналысын (RCD) құрып, Солтүстік және Оңтүстік Киву, Ориенталь провинциясы, Солтүстік Катангадағы маңызды қалалық орталықтарды бақылауға алды, тіпті Экватор провинциясына да еніп кірді. Соғыс нәтижесінде кең ауқымды көші-қон, ашаршылық және көптеген адамдар қаза тапты. Көптеген бүлікші топтар мен жасақтар пайда болды, зорлық-зомбылық күшейді және адам құқықтарының кеңінен бұзылуына, оның ішінде жаппай қырғындар мен жыныстық зорлық-зомбылыққа әкелді. 1998 жылдың 6 тамызында ANC/RPA/FAB фракциялары Оңтүстік Кивудағы Увирада көптеген бейбіт тұрғындарды өлтірді. Азаматтар паналау іздеп немесе ұрыс аймағынан қашуға тырысқанда, FAC-қа тап болып жүздеген адам қаза тапты. Сонымен қатар, сол күні RCD-нің қарулы қанаты – ANC мүшелері Оңтүстік Кивудағы Лвибуруле ауылында, оның ішінде Кирингие аймағының басшысы бар 13 адамды өлтірді. Табылған денелердің көп бөлігі, әсіресе әйелдер мен балалар, Килулутве ауылынан Касикаға дейінгі 60 шақырымдық жолда табылды. Олар өлтірілгенге дейін әйелдер зорлық-зомбылыққа ұшырап, содан кейін пышақпен ішектерін жарып тастаған. 1998 жылдың 30 желтоқсаны мен 1999 жылдың 2 қаңтары аралығында RCD күштері Оңтүстік Кивудағы Макобола ауылында 800-ден астам бейбіт тұрғындарды, негізінен Бабембе қауымынан шыққандарды өлтірді. Көптеген құрбандар кескішпен шабуылға ұшырады немесе жақыннан атылды, ал кейбіреулері жақын жердегі өзендерде өртеніп немесе суға батып қайтыс болды. Сәбилер мен кішкентай балалар терең шұңқырларға лақтырылып, өлімге қалдырылды, ал бұйрықтарға бағынбай, қашуға тырысқан ересектер оқпен атты. 2000 жылдың 14 мамырында ANC мүшелері Оңтүстік Кивудағы Катогота ауылында 300 адамның өліміне әкелген қырғынды жасады. Соғыс 2003 жылы Сан-Сити келісіміне қол қойылып ресми түрде аяқталды, оның мақсаты – өтпелі үкімет құру және Конго Демократиялық Республикасында бейбітшілік пен тұрақтылықты нығайту. Алайда, соғыс ресми түрде аяқталғаннан кейін де аймақта кездейсоқ зорлық-зомбылық пен қақтығыстар жалғасты. БҰҰ-ның бағалауынша, 2005 жылы Оңтүстік Кивуда шамамен 45 000 әйел зорланды. Ол түрлі қарулы топтарды құрады, оның ішінде Руанда қолдауындағы қарулы топтар, банямуленге қарулы топтары, Рая Мутомбоки, Май Май жасақтары, ADF (Алианс Демократиялық Күштер) және FDLR. Конгоның шығысында Конго армиясының (Forces Armées de la République Démocratique du Congo; FARDC) мүшелері жасаған көптеген жыныстық зорлық-зомбылық туралы көптеген мәліметтер мен айыптаулар бар. Жаңадан құрылған конголық әскери күштерінің 10-шы әскери аймағын, басшысы генерал Пасифик Масунзу, оның тәртіпсіз бұрынғы жасақ әскерлері әскери қызметкерлердің жазасыз қалуының мәдениеті, қиын өмір сүру жағдайлары, жеткіліксіз сыйақы және жеткіліксіз дайындық салдарынан адам құқықтары бұзылуына жауапты деп санайды. Масунзу – 2003 жылы Руанданың қолдауымен Конго Демократиясы үшін жиналыстан (RCD) бөлінген мунимуленге (Оңтүстік Киву банямуленге тутси). Ол бұрын Минембве аймағындағы 122-бригаданың қолбасшысы болған, ол 2005 жылы конголық банямуленгелерді қорлау мен физикалық зорлық-зомбылыққа қарсы билікке қарсы көтерілді. Бұрынғы әскери аймақ басшысы. Africa Confidential 2011 жылы ол "Руанда үкіметіне қатысты бейтарап емес" екенін мәлімдеді. Оның орынбасары полковник Бадуин Накабака – бұрынғы май май саяхатшысы, FDLR-мен тығыз байланыста. 2007 жылдың шілдесінде БҰҰ адам құқықтары жөніндегі сарапшысы Якин Эртурк Оңтүстік Кивудағы жағдайды әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық бойынша төрт жылдық мамандығында көрген ең нашар жағдай деп сипаттады. Ол Конгодағы жыныстық зорлық-зомбылықтың "өте кең таралғанын" айтты, оның кінәсін бүлікші топтар, қарулы күштер және ұлттық полицияға жатқызды. Оның мәлімдемесінде: "Көбінесе әйелдер зорлық-зомбылықтан кейін жыныс мүшелеріне оқ немесе пышақпен шабуылдайды. Айлар бойы құлдыққа ұшыраған әйелдер маған өздерін азаптаушылардың өлтірілген туыстарының етін жеуге мәжбүр еткендерін айтты." 2014 жылдың маусымында Оңтүстік Кивудағы Мутаруле ауылында шабуыл жасалып, шамамен 35 адам қаза тапты. Шабуылдың себебі мал дауы болған. 2015 жылдың 7 тамызында Оңтүстік Кивудағы 2015 жылғы жер сілкінісі, магнитудасы 5.8 болған жер сілкінісі Кабаренің солтүстік-шығысында 1 шақырым тереңдікте болды. Бір полицей қаза тапты. 2020 жылдың 16 шілдесінде банямуленге қауымының Нгумино және Твиганехо жасақтары Оңтүстік Кивудағы Кипупу ауылында 220 адамның өмірін қиған Кипупу қырғынын жасады, провинциялық заң шығарушылардың мәліметінше.

География

Оңтүстік Киву солтүстікте Солтүстік Киву, батыста Маниема, оңтүстікте Танганьика провинцияларымен шекаралас. Шығыс жағынан Руанда, Бурунди және Танзаниямен шекаралас, Африканың Ұлы көлдер аймағының бір бөлігін құрайды. Бұл таулар мен аңғарлардың пайда болуына себеп болады, оның ішінде Митумба таулары және Кахузи-Биега ұлттық паркі бар. Бұл парк жойылып бара жатқан тау гориллаларының және жасыл бамбук ормандарының мекені. Оңтүстік Кивуда Киву және Танганьика көлдері сияқты бірнеше маңызды көлдер де бар. Таулар мен көлдерден басқа, провинцияда өзендер желісі және тығыз тропикалық жаңбырлы ормандар да орналасқан. Провинцияның ірі өзендеріне Бурундимен шекараның бір бөлігін құрайтын Рузизи және Танганьика көліне құятын Улинди өзендері жатады. Оңтүстік Кивудың жаңбырлы ормандары Конго алабының бір бөлігі болып табылады, ол әлемдегі ең ірі тропикалық жаңбырлы ормандар жүйелерінің бірі. Бұл ормандарда өсімдіктер мен жануарлардың әртүрлі түрлері қырағылықпен тіршілік етеді. Олар шампанзелер, орман пілдері және приматтардың түрлі түрі сияқты жойылып бара жатқан жануарларға орта береді. Аймақ алтын, колтан, қалайы және вольфрам сияқты минералдармен де бай.

Гидрология

Оңтүстік Киву провинциясы көптеген өзендермен, көлдермен және су жолдарымен сипатталады, олар ландшафты арқылы кесіп өтеді. Аймақ Африканың Ұлы көлдерінің орталығында орналасқан, батысында Киву көлімен шектелген және шығысында Вирунга ұлттық паркімен көршілес. Рузизи өзені – әлемдегі ең ұзын өзендердің бірі, провинцияның шығыс жиегімен ағып өтеді. Оның салалары – Санге, Кавинвира, Кавимвира, Лувимви, Лувунги, Лувубу, Луберизи, Рунингу, Мулунге, Килиба, Калимабенге және Лугулу өзендері жасыл кеңдіктер арқылы ағып, айналағы экожүйелерді дамытып, шаруашылық қызметін қолдайды. Провинцияда бірнеше көл бар, оның ішінде Танганьика көлі – әртүрлі су жануарларының мекені және тұщы судың маңызды көзі. Бұл провинция табиғи ресурстарға бай болғанымен, сонымен қатар түрлі қиындықтар мен қауіп-қатерлерге толы. Аймақ, әсіресе жаңбырлы маусымда, су тасқынына бейім, бұл қоғам мен инфрақұрылымға кедергі келтіреді. Соңғы жылдары провинцияның бір бөлігі су тасқынынан зардап шекті. 2020 жылдың наурыз айынан бастап 2023 жылға дейін, нөсерлі жаңбырлар мен жақын жердегі салалардың тасып кетуі Увира ауданындағы Санге және Увираны қоса алғанда, үйлерді су басты. Бұл аймақтарда су тасқынының күші зор болды, нәтижесінде жергілікті инфрақұрылым мен қауымдарды басып кетті. Су тасқынының күші көптеген үйлердің құлауына әкеп соқты, отбасылар үйсіз және осал қалды. Су тасқынынан кейін адамдар уақытша баспана іздеді немесе қауіпсіз аймақтарда туыстарымен паналады. Сонымен қатар, Оңтүстік Киву провинциясының басқа да аймақтары су тасқынынан зардап шекті, оның ішінде Калехе ауданындағы Нямбаша, Бушушу, Рамбера және Нямкуби. Өзендер мен су қоймаларына жақын, төмен жатқан жерлерде орналасқан бұл қауымдар су тасқынының зиянды әсеріне ерекше сезімтал. Күшті жаңбырлар мен су деңгейінің көтерілуі жергілікті инфрақұрылым мен қорғанысты басып, үйлердің құлауына және тұрғындардың қауіпсіздік үшін қашуға мәжбүр етті.

Геология

Облыста көптеген жанартаулар бар, оның ішінде Кахузи, Мухи және Кабобо таулары. Бұл жанартаулар Угандадан Руанда арқылы Конго Демократиялық Республикасына дейін созылатын Вирунга тауларының бір бөлігін құрайды. Провинцияға сондай-ақ, ірі Шығыс Африка Рифт жүйесінің тармағы – Альбертин рифті де кіреді. Бұл жарық аңғарына тектоникалық күштердің әсерінен жер қыртысы созылып, жұқарады, нәтижесінде терең аңғарлар мен тік жарлар қалыптасады. Рифт аңғары Кivu және Танганьика көлдері сияқты көлдердің болуымен байланысты, олар Оңтүстік Киву провинциясының ландшафтының маңызды ерекшеліктері болып табылады. Вулкандық және рифт аңғарларынан басқа, провинцияда шөгінді бассейндер де кездеседі. Мысалы, Киву көлі бассейнінде уақыт өте келе шөгінділердің қабаттары жиналған. Олар алмаз, алтын, мыс, кобальт, қалайы, тантал және литий сияқты минералдық ресурстарға бай.

Қалалар

Заң тұрғысынан алғанда, провинцияның үш маңызды қаласы бар: Барака (Физи аумағы), Букаву (облыстық астана) және Увира (Увира аумағы). 1994 жылдан 2012 жылға дейін Руанда геноцидінің салдарынан және Конгоның бірінші және екінші соғыстарының нәтижесінде босқындардың үнемі келуінен солтүстік Минова қаласы қарқынды өсті, және аймақтағы қақтығыстар да осыған себеп болды. Букаву қаласы отарлық дәуірден бері қарқынды қалалық дамуды бастан кешірді. Садики және авторлар (2010) 2008 жылы 620 000 тұрғыны болғанын хабарлайды. 2002 жылғы 17 қаңтарда Нирагонго жанартауының атқылауынан кейін Гомадан көптеген адамдардың келуіне байланысты 2002 жылы халық санының өсу қарқыны күрт үлғайды.

Денсаулық сақтау аудандары

Оңтүстік Киву 34 денсаулық аймағына (zones de santé) бөлінген. Бұл аймақтар бес денсаулық округіне (districts de santé) топтастырылған. Бұл округтер аудандардың географиялық шекараларымен сәйкес келмейді.