Кіріспе

Критияның үшінші шайқасы (түрікше: Üçüncü Kirte Muharebesi) – Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Галлиполи түбегінде болған, 1915 жылғы 25 сәуірдегі бастапқы мақсаттарға жетуге бағытталған Осман қорғанысына қарсы одақтастардың шабуылдарының соңғысы. Бұрынғы шайқастардағы сәтсіздіктер нәтижесінде, шабуылға бұрынғыдан аз амбициялық жоспар жасалды, бірақ оның да нәтижесі одақтастар үшін тағы бір қымбатқа түскен сәтсіздік болды. Одақтастардың мақсаты, әрқашан болғандай, түбектің көп бөлігін бақылайтын Алчи Тепе (Ачи Баба) қамауын жеңілдету еді.

Кіріспе

Мамыр айының соңына қарай Галлиполидегі Хельс түбегіндегі британдық контингент үш дивизияға және бригадаға дейін кеңейтілді: 29-шы дивизия (алғашқы қонуды жасаған), Корольдік теңіз дивизиясы (қазір 12 батальонға дейін күшейтілді), 42-ші (Шығыс Ланкашир) дивизиясы және 29-шы үнді бригадасы. 24 мамырда 29-шы дивизияның командирі генерал-майор Эйлмер Хантер Уэстон генерал-лейтенант шеніне көтеріліп, Геллестегі барлық британдық бөлімшелерді біріктіретін британдық VIII корпусының қолбасшылығына тағайындалды. Генерал-майор Бовуар Де Лизль 29-шы дивизияның қолбасшылығын өз мойнына алды. Геллстегі алғашқы шайқастар нашар бекітілген жерлерде болды, бірақ мамыр айының соңына қарай майданды екі траншея қатары бөліп өтті. Жаңа шабуылға дайындықпен ағылшындар түнде жасырын түрде алдыңғы шепті жылдырып, ақырында жарты мильге жуық жерді басып алып, аз ғана шығынмен Османлылардың алдыңғы шебіне шабуылға түсуге қолайлы жағдайға келді. Геллдегі француз контингенті Дарданелл жағалауындағы және Керевес шұңқырының бойындағы сызықтың оң жағын (шығыс жағын) басып алды. Олар төрт редуттың үстемдік еткен ең күшті Осман қорғанысына тап болды. 31 мамырда олар редуттардың бірін басып алды, бірақ Харикот редутын алуға жасаған бірнеше әрекеттері сәтсіз аяқталды, сондықтан артиллерияның күшті қолдауысыз бұл бағытта алға жылжу қауіпті болып көрінді. Геллстегі, Анзак шығанағындағы сияқты, артиллерия жағдайы да қиын болды. Британдықтарда бар болғаны 78 зеңбірек пен гаубица болды және оқ-дәрі жетіспеді. 25 мамырда бір соғыс кемесі, ал 27 мамырда тағы бір соғыс кемесі торпедалық шабуылдан зардап шегіп батқаннан кейін, жағдай нашарлады, себебі теңізден атыспен қолдау азайды. Қалған кемелер қолдау көрсету үшін белгілі бір жылдамдықпен ғана атуға мүмкіндік алды, бұл олардың ату дәлдігіне ешқандай көмек етпеді.

Шайқас

Шабуыл 4 маусым күні түскі уақытта, соңғы бомбалау аяқталған кезде басталды. Османдықтарды қазбаларға қайтару үшін бомбалау тоқтатылды, олар бомбалауды жаңарту арқылы одан әрі жойылды. Османдықтардың алғашқы күні шамамен 6000 адамы қаза тапты. Сол жақта Үндістан бригадасының шабуылы тез тоқтатылды, бірақ Эгей теңізі жағалауында Гуркха атқыштардың 1/6 батальоны алға жылжуға қол жеткізді. Георг патшаның жеке Ферозпур сикх полкінің 14-ші батальоны Гулли Равиннің төменгі бөлігімен жылжуда, 514 адамның 380-ін және офицерлерінің 80% жоғалтып, дерлік құрып кетті. Хэмпшир полкінің 29-шы дивизиясының 2-ші батальоны, Гулли Равинмен қатар, емен ағашының тіктемесі бойымен жылжуға үлгерді, бірақ сол жақтағы сикхтермен байланыс жоғалтып, өз алдында да, шатқалдың жағасында да қорғануға мәжбүр болды. Басқа жерлерде 29-шы дивизияның шабуылы бомбалаудан зардап көрмеген османдық бекіністерінен ауыр шығындарға ұшырады. 42-ші дивизияның шабуылы Галлиполи стандарттары бойынша өте сәтті болды, ол османдық қазбаларының бірінші мақсатына тез жетті және одан әрі жылжыды. Бұл шабуылды 127-ші (Манчестер) бригадасы жасады, ол османдық 9-шы дивизиясының қорғанысын бұзып, 217 тұтқынға алды. Корольдік теңіз дивизиясының шабуылын 2-ші теңіз бригадасы басқарды, ол османдық қазбаларына жетіп, басып алды. Екінші толқын – Коллингвуд батальоны шабуылды жалғастыруға тырысқанда, француз шабуылы сәтсіз аяқталған оң жақтағы Керевес-Дереден келген тікелей отқа түсіп қалды. Жаңадан келген күштердің бірі болған батальон толығымен жойылды және қайта құрылмады. Екінші мақсатқа жетуге жасалған келесі әрекеттер сәтті болды, бірақ позиция ұстауға болмайтын болды, сондықтан бірнеше сағат ішінде RND бөлімшелері бастапқы позицияларына шегінді. Негізгі шабуыл шешілді – 42-ші дивизияның орталықтағы сәттілігі, қалған жерлерде сәтсіздік – Хантер Уэстон өзінің резервтерін қалай қолдануды ойлады. Орталықтағы сәттілікті пайдаланса, османдық қанаттарын қашқызуға мүмкіндік болды, бірақ сонымен қатар осал тұғыр құру қаупі де болды. Ол қанаттарды нығайтып, шабуылды жаңартуға шешім қабылдады; алайда француздықтар шабуылды жалғастыра алмайтындарын мәлімдеді, сондықтан Ачи Баба Нулладағы Корольдік теңіз дивизиясының одан әрі алға жылжуы тоқтатылды. Гулли-Спар және Гулли-Равин бойындағы келесі шабуылдар сәтсіз аяқталды. Сағат 16:00-де Хантер Уэстон әскерлерге бекініп, позицияларын нығайтуға бұйрық берді; алайда бұл османдық резервтерінің орталықтағы Манчестер бригадасына қарсы шабуылға түсуімен бірге болды. Бір сағат ішінде бригада үш жақтан шабуылға ұшырады, сондықтан кейіннен кері шегінуге бұйрық берілді. Шабуылдың соңында олардың жаңа майдан сызығы бастапқы сызықтан аз ғана алда, жүзімдіктер арқылы өтіп, бұл аймаққа «Жүзімдік» деген ат берілді, ол тамыз айында қатты шайқастардың ошағы болды.

Салдары

Критияның үшінші шайқасының мақсаттары бұрынғы тырысыстарға қарағанда көбірек нақтылыққа ие болды, бірақ бәрібір аз ғана аумақпен сәтсіз аяқталды. Шайқастан кейін екі тараптың да күштері қатты созылды. Британдықтар ертеңгі күні шабуылды жаңартуға жеткілікті әскерге ие болғанда, Османдықтар оларға тойтарыс бере алмайтындарын сезінді. Осылайша, 6 маусымда Османдықтар 29-шы дивизияға қарсы қарсы шабуыл ұйымдастырғанда, британдықтар жеңіліске ұшырарға жақын болды. 2-ші батальонның, Гэмпшир полкінің екінші лейтенанты Г. Р. Д. Мур батальонының шегінуін тоқтатқаны үшін Виктория кресімен марапатталды. Виктория кресімен марапатталу шегінуді басқарып жүрген төрт адамды атумен де байланысты болды. 29-шы дивизияның генералы Генри Де Лизлдің айтуынша, Мур «алдындағы төрт адамды атып өлтірді, ал қалғаны есіне келді». 1915 жылғы 23 шілдедегі «Лондон Газетте» басылымында жарияланғандай, Мур бастаған қалғандары кері қайтып, жоғалған бекіністі қайта басып алып, «қауіпті жағдайды» құтқарды.