Кіріспе

Гулли-Равин шайқасы (Zığındere) – Бірінші дүниежүзілік соғыста Галлиполи түбегіндегі Хеллес мүйісінде болған шайқас. 1915 жылдың маусым айына қарай одақтастардың Осман империясын жеңіске жеткізу туралы барлық үміттері күйреп қалды. Алдыңғы Критияның үшінші шайқасы және Гулли-Равиндегі шабуылдың мақсаттары шектеулі болды және Батыс майданында кең таралған окоп соғысымен көп ортақ еді. Хеллестегі бұрынғы одақтас шабуылдардан өзгеше, Гулли-Равиндегі әрекеттер өз мақсаттарына қол жеткізуде үлкен табысқа ие болды, бірақ әдеттегідей, жоғары құрбандықтарға әкелді.

Кіріспе

4 маусымдағы Крития шайқасының үшінші кезеңі Хеллес майданының орталық бөлігінде қозғалысқа мүмкіндік берді, бірақ сол жақ флангда (батыста) Гулли Спур және Гулли Равин бойымен, ал оң жақ флангда (шығыста) француз жасақтары Керевес Спурындағы бірнеше мықты Осман редуттарына соқтығысты. Жаңа шабуылға дайындық ретінде Хеллес қолбасшысы, генерал-лейтенант Эйлмер Хантер Уэстон, флангаларды жылжыту үшін жеке, шектеулі шабуылдарға бұйрық берді. (1. Керевиздере шайқасы) 21 маусымда француздар, зор артиллериялық қолдаумен, Керевес Спурының (Кервиздере) биіктігін бақылайтын екі редутқа шабуыл жасады. Осы аймақты қорғаған Османдық 2-дивизияға 40 000-нан астам снаряд түсті. Олар Харикот редутын жаулап алды, бірақ екінші мақсат – Төртбұрыш, 30 маусымға дейін алынбады. Оқ астындағы әскерге басшылық еткен капитан Кемал Бей жараланып, ертесі күні қайтыс болды. Француздар 2 500 адамдық шығынға ұшырады, ал қарсы тұрған Османдық әскері 6 000 адамнан қаза тапты. Осы шайқастан кейін Османдық 2-дивизияның қалдықтары Азия жағына қайтарылды. Бұл шағын жетістік одақтастар үшін үлкен қуаныш болды, олар сол кезде кез келген жақсы жаңалықты асыға күткен. Генерал Гурард Лондон мен Парижден, Лорд Китченерден, адмирал Робектен және генерал Гамильтоннан құттықтау телеграммаларын алды. Полковник Гирдон «Құрмет Легионы» орденімен марапатталды. 28 маусымда сол жақ фланга шабуыл жасау жоспарланды, ол Гулли Спур, Гулли Равин және оған жақын орналасқан Fir Tree Spur бойымен жүргізілуі керек еді. Гулли Равин (Сığındere) аймағындағы жер бедері Анзак Коуфтағы қатал және қиын өңірге, Хеллестегі басқа жерлерге қарағанда жақын болды. Жоспар бойынша, британдық 29-дивизия және 29-индиялық бригада Гулли Спур және шатқал бойымен шабуылдау керек еді, ал 29-дивизияға жаңадан келген 156-бригада (Шотландиялық атқыштар), британдық 52-дивизиясынан (Төмендік) Fir Tree Spur бойымен шабуылдауға тиіс болды.

Шайқас

Екі күндік ауыр бомбалаудан кейін, 28 маусымда сағат 10.45-те шайқас басталды, бастапқы шабуыл Гулли-Спёрдағы Бумеранг бекінісін басып алу үшін жасалды. Жалпы шабуыл одан кейін көп ұзамай басталды. Гулли-Спёрдағы артиллерия атысы тым күшті болды, және 2/10-шы Гурха полкі мен Корольдік фюзилерлердің 2-ші батальоны жарты мильдей қашықтыққа жылдам ілгерілеп, "Фюзилер блеф" деп аталатын нүктеге жетті. Бұл Хеллестегі одақтастардың ең солтүстік орнына айналды. Шақырадағы 1-ші батальон, Шекара полкі, шпордағы әскерлердей алға жылмады, себебі ондағы Осман әскерлері теңізден келген қауіпті бомбалаудан қорғалған еді. Олардың соңғы орны тас-таспен нығайтылып, "Шекаралық бекініс" деп аталды. Шабуылдың оң жағында, шыршық ағашы шпорындағы шайқас британдықтар үшін жақсы өтпеді. 156-шы бригаданың тәжірибесіз сарбаздары артиллериялық қолдаудан мүресіз қалды және Осман автоматтары мен штыкпен шабуылға ұшырап, қырылды. Қарсылыққа қарамастан, оларға шабуылды жалғастыруға бұйрық берілді, сондықтан қолдау және резервтік қатарлар алға жіберілді, бірақ ешқандай нәтижеге қол жеткізе алмады. Шабуыл тоқтатылған кезде бригаданың құрамы жартысына азайды, 800-і қаза тапты. Кейбір батальондар соншалықтай азайды, оларды біріктіріп, қосымша құралымдар құруға тура келді. 52-ші дивизияның қалған бөлігі келген кезде, командир генерал-майор Гранвилл Эгертон өзінің 156-шы бригадасының құрбандыққа шалынуына қатты ашуланды.

Қарсы шабуылдар

Осман әскерлерінің қолбасшылары Галлиполидің батыс жағалауындағы осы ілгерілеуге қатты алаңдады, себебі бұл олардың оң жақ қанатын қоршауға алу қаупін тудырды. Гулли-Равин 1-2 шілде түнде османдықтар қарсы шабуылдар бастаған кезде қатыгез және қанды шайқастардың ошағына айналды. Корольдік Иннискиллинг Фузилерлерінің 1-ші батальонының екі сарбазы – капитан Джеральд О’Салливан мен капрал Джеймс Сомерс, қарсы шабуыл кезінде османдықтар басып алған окопты қайта жаулап алғандары үшін Виктория кресімен марапатталды. Батырлығымен және агрессивтілігімен танылған Фаик Паша Сызындыредегі Осман лиманының оң жақ қанатына жетекшілік етті. Резервінде мол әскер болғанымен, артиллерия мен пулеметтері жетіспеген османдықтар үздіксіз қарсы шабуылдар жасады, олардың ең күштісі 5 шілдеде болды, бірақ барлығы да тойтарылды. Дегенмен, Сигиндере мен Керевиздереге қарап тұрған стратегиялық төбелерді одақтастар бақылауына алуға Осман әскерлерінің жаппай шабуылдары кедергі келтірді. 28 маусым мен 5 шілде аралығындағы кезеңдегі Османдықтардың жоғалтуы 14 000 мен 16 000 арасында бағаланды, бұл британдықтардың жоғалтуынан төрт есе көп. Мүмкін болған жағдайда османдықтардың қаза тапқан әскерлері өртелді, бірақ оларды жерлеуге рұқсат берілмеді. Британдықтар өлген денелер тиімді кедергі келтіретініне және османдық әскерлері олардың үстінен шабуыл жасауға батыл болмайтынына сенді. Бұл одақтастар жасаған өте абыройсыз және жомарт емес әрекеттің бірі болды, ол османдықтарды қатты ашуландырды. Ауыр жоғалтуларға қарамастан, Фаик Паша 30 маусым күні таңертең қарсы шабуылды тоқтатты. Лиман Пашаның (Отто Лиман фон Сандерс) қысымы мен қарсы шабуылды жалғастыру туралы тікелей талаптарына қарамастан, ол жақсы қырылған әскерлерін бір күнге демалдырғысы келді. Фаик Пашаның тартыншақтығы сол жердегі майданның қолбасшысы Вебер Пашаны алаңдатты. Ол соңғы шара ретінде әрқашан стратегиялық маңызға ие Алчи-Тепеге шегінуді ойлады. Бұл одақтастарға толық жеңіске мүмкіндік берген болар еді. Лиман Паша оны қатты ықпал етуі керек болды. Ақырында, 2 шілде күні сағат 18:00-де полковник (Каймакам) Кафер Тайяр Бей бастаған Османның 1-ші дивизиясы тағы бір қарсы шабуыл жасады. Олар британдық окоптарына 30 метрге жеткенімен, жоғалтулар өте ауыр болды. Әскерлер пулеметтердің алдында еріді. Шабуыл түн бойы жалғасты. Соңында Фаик Паша оларға қазба жұмыстарын жүргізуді және қорғанысқа өтуді бұйырды. Лиман Паша оны дереу қызметтен босатып, оның орнына Мехмет Али Пашаны тағайындады. 3-ші дивизия, енді ғана Дарданелді кесіп өтіп, түн ортасында шекараға жеткенде, Мехмет Али Паша оларға таңғы сағат 3:45-те шабуыл жасауға бұйрық берді. Лиман Паша Мехмет Али Паша штабындағы майор Эггерттің жеке өтінішінен кейін ғана шабуылды 24 сағатқа кейінге қалдыруға келісті. Осы уақытта одақтастар шабуылға дайындықтарды әуеден бақылап, өз дайындықтарын жасады. 5 шілдеде осы шайқастың соңғы ірі шабуылы басталды, бірақ одақтастар орнатып қойған өте күшті отқа тап болды. Британдық окоптарының алдындағы өлгендердің саны қайтадан артты. Мехмет Али Пашаның штабы одақтастардың ілгерілеуі тоқтатылғанын және мұндай ауыр жоғалтулардың қажеті жоқ деп есептеді. Мехмет Али Паша, Лиман Пашаның, өз кезегінде Энвер Пашадан қорқып, реакциясынан қорқып, күмәнмен қарады. Тағы да майор Эггерт араласып, Лиман Паша мойынсұнды. Ақырында қырғын тоқтатылды. Бұл бүкіл науқандағы ең қанды эпизод болды. Қарсы шабуылдар тоқтағаннан кейін майдан сызығы тұрақтап, Галлиполи науқанының соңына дейін көбінесе өзгеріссіз қалды, бірақ екі жақ та құламаның айналасында қарқынды мина соғысына қатысты.

Ачи Баба Нулла (2-ші Керевиздере шайқасы)

Хантер Уэстон Хельсте соңғы рет шабуыл жасауды жоспарлады. 52-ші дивизияның қалған екі бригадасы (155-ші және 157-ші бригадалар) жағаға түскеннен кейін, ол 12 шілдеде Крития жолының шығысынан және Ачи Баба Нулла (Канлы Дере және Қанды аңғар деп те аталады) бойымен жаңа шабуылды жоспарлады. Бұл жерде Корольдік Әскери-теңіз дивизиясы Хельсте көп уақытын өткізген және үшінші Крития шайқасында ауыр қатыгездікке ұшыраған. Алдыңғы шайқаста Османлылардың ауыр шығындарына байланысты олардың рухы төмендеуі күтілді. Жоспар бойынша, бір бригада таңертең, екіншісі түстен кейін шабуылдайтын, осылайша әр бригадаға артиллерияның толық күші жұмсалатын еді. 155-ші бригада таңғы сағат 7.35-те, ал 157-ші бригада кешкі 4.50-де шабуылдайтын. Бомбалау таңғы сағат 4:30-да құрлықтан, теңізден және әуеден басталды. 14 одақтас ұшағы Османлылардың қорғанысын әлсіретуге қатысты, бұл әскери тарихтағы осындай біріккен операциялардың біріншісі болды. Екі шабуыл да алғашқы Османлы траншеясын басып алумен сәтті басталды, бірақ сәуір және мамырдағы Хельс шайқастарында болғандай, әскерлер тым шапшаң жылжып, байланысты жоғалтып, артиллерия мен пулеметтен атқыланды. Келесі күні шатасу мен үрей салдарынан тәртіпсіз шегініс болды, бірақ Хантер Уэстон шабуылды жалғастыруға бұйрық берді және тағы да шаршаған Корольдік Әскери-теңіз дивизиясын жіберді. Жағдай тұрақталды. Шайқас аяқталған кезде 52-ші дивизияның үштен бірі шығынға ұшырады. Генерал Эгертон өз әскерлеріне жасалған қатыгездікке наразылық білдіргені үшін дивизия басқаруынан уақытша шеттетілді.

Салдары

Маусымның соңында генерал Хантер Уэстон белгісіз ауруға шалдығып, британдық VIII корпусының басшылығынан кетті. Бұл Ғалиполидағы басты майдан ретінде Геллестің мәнін жойды. Британдықтар науқанның қалған бөлігінде онда ірі шабуылдар жасауға тырыспады. Лиман Пашаның сенімін жоғалтқан Вебер Паша Германияға қайтарылды. Енді шайқас Сари-Бейр жотасы мен Сувлаға жасалған жаңа шабуыл бағытында күшейді. Тамыз айында осы жаңа шабуылды қолдау мақсатында Геллесте диверсиялық шабуыл жасалды, нәтижесінде Крития жүзімдігі маңында ауыр шайқастар болды. Геллес 1916 жылғы 8 қаңтарда толығымен эвакуацияланды.