Кіріспе
Буркина-Фасо тарихы ел ішіндегі Мосси патшалықтары сияқты түрлі патшалықтардың тарихын және одан кейінгі Францияның отарлауын, сондай-ақ 1960 жылы Жоғарғы Вольта Республикасы ретінде тәуелсіздік алуын қамтиды.
The history of Burkina Faso includes the history of various kingdoms within the country, such as the Mossi kingdoms, as well as the later French colonisation of the territory and its independence as the Republic of Upper Volta in 1960.
Ежелгі және ортағасырлық тарих
Темір өндіру Дурулаға жақын аймақтарда кемінде б.з.д. 8 ғасырында болған, ал б.з.д. 5 ғасырына қарай аймақ бойынша кеңінен таралған. Осы кезеңге жататын пештер, кен орындары және олардың маңындағы тұрғын үйлер бүкіл елде кездеседі. Нигердің оңтүстік-батысындағы Бура және іргелес Буркина-Фасоның оңтүстік-батысындағы жақындағы археологиялық жаңалықтар темір ғасырындағы Бура мәдениетінің б.з.д. 3 ғасырынан 13 ғасырына дейін болғанын растады. Бура Асинда елді мекендері жүйесі Нигер өзенінің төменгі аңғарын, соның ішінде Буркина-Фасоның Бура аймағын қамтыған. Бұл ертедегі өркениеттің Батыс Африканың ежелгі және орта ғасырлық тарихындағы рөлін түсіну үшін қосымша зерттеулер қажет. Лоропени – 14-17 ғасырлар аралығында алтын саудасымен байланысты ежелгі тас қираған орын. Бұл – Әлемдік мұра нысаны. Орта ғасырдан бастап 19 ғасырдың соңына дейін қазіргі Буркина-Фасоның орталық аймағын Мосси халқы биледі, олар қазіргі Гананың Дагомба халқының жауынгерлерінің ұрпақтары болып табылады және 11 ғасырда Манде және басқа жергілікті халықтармен араласты. Осы кезеңде Мосси патшалықтары солтүстік-батыстағы мұсылман көршілерінің жаулап алу және дінге көндіру әрекеттеріне қарсы өз аумағын, діни сенімдерін және әлеуметтік құрылымын сәтті қорғады.
Француздық Жоғарғы Вольта
Француздар 1896 жылы келiп, аймақты өздеріне қаратып алды, бірақ мосси халқының қарсылығы 1901 жылы олардың астанасы Уагадугу қаласын басып алумен ғана тоқталды. 1919 жылы Кот-д’Ивуардан (Абижан) белгілі бір провинциялар Француз Батыс Африка федерациясы құрамындағы Француз Жоғарғы Вольтасына біріктірілді.
Жоғарғы Вольта Республикасы
Жоғарғы Вольта Республикасы 1960 жылдың 5 тамызында тәуелсіздігін жариялады. 1960 жылғы Конституция президент пен ұлттық ассамблеяны жалпы сайлау құқығы арқылы 5 жылдық мерзімге сайлауды көздеді. Үкімет 1966 жылға дейін сақталды, содан кейін әскерилер араласып, 1966 жылғы Жоғарғы Вольта төңкерісінде Ямеогоны қызметтен шеттетуге мәжбүр етті. Оның орнына генерал-лейтенант Сангуле Ламизаннаны жоғары әскери шенеуніктерден құралған үкіметтің басшысы етіп тағайындады. 1970 жылғы Конституция бойынша туындаған дау-дамайдан кейін 1977 жылы жаңа Конституция жазылып, бекітілді, ал Ламизан 1978 жылы ашық сайлауда қайта сайланды. Ламизан үкіметі елдің дәстүрлі түрде күшті кәсіподақтарымен проблемаларға тап болды, содан кейін полковник Саи Зербо президент Ламизанды қан төгілмейтін төңкеріспен құлатты. Полковник Зербо да кәсіподақтардың қарсылығына ұшырады және екі жылдан кейін, 1982 жылдың 7 қарашасында майор доктор Жан Батист Уэдраого мен Халықтық құтқару кеңесі (ХҚК) оны құлатты. ХҚК саяси партиялар мен ұйымдарға тыйым салуды жалғастырды, бірақ азаматтық билікке көшуді және жаңа Конституцияны уәделеді. ХҚК-ның оң және сол қанаттары арасында ішкі тартыстар туды.
Түркістан
1984 жылғы 2 тамызда президент Санкараның бастамасымен елдің атауы Жоғарғы Вольтадан Буркина-Фасоға (түзу/әділ адамдардың елі) өзгертілді. Президенттің жарлығы 4 тамызда Ұлттық жиналыспен бекітілді. Санкара үкіметі Ұлттық революциялық кеңес (CNR) құрды, оның президенті Санкара болды, және Революцияны қорғау жөніндегі халықтық комитеттер (CDR) құрылды. "Революцияның ізашарлары" жастар бағдарламасы да құрылды. Санкара Африка құрлығында өткізілген ең ауқымды әлеуметтік-экономикалық өзгерістер бағдарламасын іске қосты.
Малимен бес күндік соғыс
1985 жылы Рождество күні кен байлығы мол Агашер жолағында Малимен арадағы шиеленіс бес күнге созылған соғысқа ұласып, шамамен 100 адамның өмірін қиды. Конфликтті Пил Сүйісті Жағалауы президенті Феликс Уфуэ-Буаньидің делдалдығымен тоқтатуға қол жеткізілді. Бұл қақтығыс Буркина-Фасода "Рождество соғысы" деп белгілі. Санкараның қабылдаған қатаң үнемдеу шараларына наразылық пен келіспеушілік күшейді. Олар революцияның мақсаттарын одан әрі ілгерілетуге және Санкараның бастапқы ұстанымдардан "қайысқандарын" "түзетуге" уәде берді. 2014 жылдың 30 қазанында Ұлттық Ассамблеяда конституцияға түзетулер енгізу мәселесі талқылануға жоспарланған, бұл Компаореге 2015 жылы президенттікке қайта сайлануға мүмкіндік берер еді. Оппозиция бұл шешімге наразылық білдіріп, Уагадугудағы парламент ғимаратына шабуыл жасап, ішінде өрт сөндіріп, кеңселерді тонады. BBC хабарлағандай, ғимараттан қалың түтін көтерілді. Халықтық социализм қозғалысы/Федералды партиясының өкілі Парги Эмиль Паре наразылықты "Араб көктемі сияқты Буркина-Фасоның қара көктемі" деп сипаттады. Компаоре жағдайға жауап ретінде ұсынылып жатқан конституциялық өзгерістерді тоқтатты, үкіметті таратып, төтенше жағдай режимін жариялады және дағдарысты шешу үшін оппозициямен бірлесіп жұмыс істеуге дайын екенін мәлімдеді. Сол күні генерал Оноре Траоре басқаратын әскерилер "барлық тараптармен кеңесе отырып" өтпелі үкімет құратынын және Ұлттық Ассамблея таратылатынын жариялады. Олар бір жыл ішінде "конституциялық тәртіпке оралуы" мүмкін екенін болжады. Олар ауысу кезеңінде Компаоренің қандай рөл атқаратынын нақты айтпады. Компаоре ауысу кезеңі аяқталғанда қызметтен кетуге дайын екенін мәлімдеді. 31 қазанда Компаоре президенттік лауазымнан кеткенін және "билік вакуумы" туғанын хабарлады. Сондай-ақ ол 90 күн ішінде "еркін және әділ" сайлау өткізуге шақырды. Якуба Исаак Зида уақытша мемлекет басшысы міндетін атқаруға кірісті. 2014 жылдың 17 қарашасында азамат Мишель Кафандо Зиданы ауысу кезеңіндегі мемлекет басшысы ретінде алмастырды және ол 18 қарашада қызметке кірісті. Кафандо 19 қарашада Зиданы Буркина-Фасоның премьер-министрі етіп тағайындады. 2015 жылдың 19 шілдесінде әскерилер мен премьер-министр Зида арасындағы шиеленіс күшейген кезде Кафандо Зиданы қорғаныс министрлігінен шеттетуге мәжбүр болды және өзі бұл лауазымды қабылдады. Ол сонымен қатар Зиданың одақтасы Аугуст Денис Барри басқарған қауіпсіздік министрлігін де өз қолына алды. Осы қайта құру аясында ол Мусса Небиеді өзінің орнына Сыртқы істер министрі етіп тағайындады.
2015 жылғы қыркүйектегі сәтсіз төңкеріс
2015 жылдың 16 қыркүйегінде Ұлттық келісім және реформалар комиссиясының Президенттік қауіпсіздік полкін (РҚП) тарату туралы ұсынысынан екі күн өткен соң, РҚП мүшелері президент Кафандоны және премьер-министр Зиданы ұстады, содан кейін Гилберт Диендере төрағасы болып сайланған Демократия үшін Ұлттық кеңесті билікке орналастырды. Әскери штаб бастығы (армия бас штабының бастығы), бригадир генерал Пингренома Загре, РҚП мүшелерін қаруларын тастауға шақырды, егер олар бейбіт түрде тапсырса, ешқандай зиян келтірілмейтінін мәлімдеді. Кафандо 21 қыркүйекке дейін үй қамауында болды деп есептелді, содан кейін ол Франция елшісінің резиденциясына келгені хабарланды. Қарулы күштер 22 қыркүйек күні таңға дейін РҚП-ға капитуляциялау үшін ультиматум қойды. Кафандо 23 қыркүйекте ЭКОУАС көшбасшыларының қатысуымен өткен салтанатты шарада президенттік лауазымға қайта орналастырылды. 25 қыркүйекте РҚП үкімет шешімімен таратылды. 26 қыркүйекте Диендеренің және төңкеріске қатысқан басқа да адамдардың, сондай-ақ төрт саяси партияның, оның ішінде CDP-нің мүлкі мемлекеттік прокурордың бұйрығымен тоңдырылды. Президенттікке кандидат болуға тыйым салынған Джибрил Бассоле мен Эдди Комбоигоның мүлкі де тоңдырылды. Бассоле 29 қыркүйекте төңкеріске қолдау көрсеткен деген айыппен тұтқындалды.
2015 жылғы жалпы сайлау
2015 жылдың 13 қазанында 2015 жылдың 29 қарашасында жалпы сайлау өтетіні жарияланды. Демократия және прогресс үшін конгресске президенттікке кандидат тіркелуге тыйым салынды, бірақ олар парламент сайлауына қатыса алды. Президенттік сайлауда Прогресс үшін халық қозғалысының (ПХҚ) Рох Марк Кристиан Каборе бірінші турда дауыстардың 53% алып жеңіске жетті, бұл екінші турдың қажеттілігін жойды. Парламент сайлауында ПХҚ 34,71% дауыс алып, Ұлттық Ассамблеяда 55 орын жеңіп алды, одан кейін Прогресс және реформалар одағы (20,53%, 33 орын) және Демократия және прогресс конгресі (13,20%, 18 орын) болды. Каборе 2015 жылдың 29 желтоқсанында президенттік қызметке ант берді. 2016 жылдың 7 қаңтарында ол Пол Каба Тиебаны Премьер-министр етіп тағайындады.
2018 жылғы жағдай
2018 жылғы ЦРУ-ның Дүниежүзілік фактілер кітабы осы жаңартылған қорытындыны ұсынады. "Буркина-Фасо – кедей, жауын-шашынға тәуелді, теңізге шығу мүмкіндігі жоқ ел. Жауын-шашынның үзілісті болуы, топырақтың нашарлауы және жеткілікті коммуникациялар мен басқа да инфрақұрылымның жетіспеуі экономиканың сыртқы факторларға осалдығын арттырады. Халықтың шамамен 80%-ы күнкөріс шаруашылығымен айналысады, ал мақта – негізгі экспорттық өнім. Елде табиғи ресурстар аз және өнеркәсіптік база әлсіз. Мақта мен алтын – Буркина-Фасоның маңызды экспорт тауарлары. Елде алтынды іздеу, өндіру және экспорттау көлемі артып келеді." "Саяси дағдарыстың аяқталуы Буркина-Фасо экономикасының оң қарқынмен өсуіне жағдай жасаса да, елдің осал қауіпсіздік жағдайы осы табыстарға қауіп төндіруі мүмкін. Қарастылас Малидегі саяси тұрақсыздық, энергиямен үзілісті жабдықталу және нашар көлік инфрақұрылымы ұзақ мерзімді сынақтар туғызады." Есепке сәйкес, азаматтық наразылықтар мәселесі шешілмей келеді. "Ел 2016, 2017 және 2018 жылдары астанасында террористік шабуылдарға ұшырады және террористік қауіптерге қарсы тұру үшін ресурстарды жұмылдыруды жалғастыруда." (2018 жылы бірнеше ел үкіметтері өз азаматтарына елдің солтүстік бөлігіне және Шығыс аймақтың бірнеше провинциясына бармауға кеңес берді.) ЦРУ баяндамасында сондай-ақ "Буркина-Фасодағы жоғары халық өсімі, үзілісті құрғақшылықтар, кең таралған және шешілмейтін азық-түлік қауіпсіздігі және шектеулі табиғи ресурстар оның көптеген азаматтары үшін нашар экономикалық жағдайға әкелуі мүмкін" делінген. Баяндаманың кейбір аспектілері, әсіресе Халықаралық валюта қорының (ХВҚ) көмегімен жүзеге асырылып жатқан жұмыстарға қатысты, оңтайлы. "2018 жылы мақұлданған үш жылдық ХВҚ бағдарламасы (2018-2020) үкіметке бюджет тапшылығын азайтуға және әлеуметтік қызметтер мен басым мемлекеттік инвестицияларға қажетті қаржыны сақтауға мүмкіндік береді."
2020 жылғы қарашадағы сайлау
2020 жылғы жалпы сайлауда президент Рох Марк Кристиан Каборе қайта сайланды. Алайда оның партиясы – «Халық қозғалысы» (МПП) парламентте абсолютті көпшілік орынға ие бола алмады. Олар барлығы 127 орынның 56-сын жеңіп алды. Бұрынғы президент Блез Компаоренің «Демократия және прогресс конгресі» (CDP) партиясы 20 орынмен екінші орында қалды.
2022 жылғы әскери төңкерістер
2022 жылдың 24 қаңтарында президент Рох Каборе әскери төңкеріспен құлатылды. Полковник Пол Анри Сандаого Дамиба армияның барлық бөлімдерін қамтыған Патриотикалық қорғау және қайта құру қозғалысының (ПҚҚҚ) жетекшісі болды. ПҚҚҚ президент Каборенің қызметін тоқтату туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді. 31 қаңтарда билікке келген әскери үкімет төңкеріс жетекшісі Пол Анри Сандаого Дамибаны уақытша президент етіп тағайындады. Африка Одағы Буркина-Фасоның мүшелігін тоқтатты. 2022 жылдың 30 қыркүйегінде екінші әскери төңкеріс болды және Дамиба исламишіл бүліктерімен күресе алмағандығы үшін биліктен алынды. Капитан Ибрагим Траоре уақытша жетекші болды. Президент Дамиба отставкаға келіп, елден кетіп қалды. 2022 жылдың 6 қазанында капитан Ибрагим Траоре Буркина-Фасо президенті болып ресми түрде тағайындалды.