Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гвинея-Бисаудың тарихи дамуы
Historical development of Guinea Bissau
Қазіргі Гвинея-Бисау деп аталатын аймақта мыңдаған жылдар бойы адамдар қоныстанған. 13 ғасырда ол Мали империясының провинциясына айналды, кейін Каабу империясы ретінде тәуелсіздік алды. Португалия бұл аймаққа 1450 жылдардан бастап талап қойды. Осы кезеңнің көп бөлігінде португалдықтардың аймаққа бақылауы жағалау бойындағы бірнеше бекіністермен шектелді. Португалия 1912-1915 жылдарғы бейбіттендіру науқанынан кейін құрлықтағы жерді толық бақылауға алды. Бижаго аралдары 1936 жылға дейін жаулап алынбады. 1974 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін ел 1991 жылға дейін бір партиялық жүйемен басқарылды. 1991 жылы көп партиялық саясаттың енгізілуі 1994 жылы алғашқы көп партиялық сайлауға жол ашты. 1998-1999 жылдары азаматтық соғыс болды.
People have inhabited the region now known as Guinea Bissau for thousands of years. In the 13th century, it became a province of the Mali Empire that later became independent as the Empire of Kaabu. Portugal claimed the region beginning in the 1450s. During most of this period, Portuguese control of the region was limited to a number of forts along the coast. Portugal gained full control of the mainland after the pacification campaigns of 1912–15. The offshore Bijago islands were not colonised until 1936. After independence in 1974, the country was controlled by a single party system until 1991. The introduction of multi party politics in 1991 brought the first multi party elections in 1994. A civil war broke out from 1998 to 1999.
Халықтар
Бұл аймақтың тарихы археологиялық жазбаларда кеңінен жазылмаған. 1000 жылға қарай онда аңшы-жинақшылар тұрған. Көп ұзамай темір құралдарды қолданатын егіншілер де келді. Ең ерте тұрғындары – жола, папель, манджак, баланта және биафада тайпалары. Кейіннен мандинкалар мен фуланилер бұл аймаққа қоныс аударып, бұрынғы тұрғындарын жағалауға ығыстырды. Мандинкалардың шағын тобы 11 ғасырда-ақ бұл аймақта болған, бірақ олар 13 ғасырда Сенегамбия генерал Тирамахан Троаре арқылы Мали империясына қосылғанда көптеп көшіп келді, ол Каабуды құрды. Содан кейін "мандикизация" процесі басталды. Тауарлар әдетте апта сайын немесе сегіз күндік базарларда және жәрмеңкелерде сатылатын, онда 60 шақырымнан келген бірнеше мың сатып алушы мен сатушы болады. Базарда қару-жараққа тыйым салынды, және күні бойы тәртіп сақтау үшін әскерлер айналасына орналастырылды. Базардың бөліктері нақты тауарларға бөлінді, бірақ шарапты кез келген жерде сатуға болады. Ауызша дәстүрге сәйкес, Тирамахан Траоре Сундиатаны қорлағаны үшін уолоф патшасын жазалау үшін бұл аймаққа шапты, содан кейін Гамбия өзенінен оңтүстікке қарай Казамансқа бет бұрды. Бұл мандинкалардың аймаққа көшіп келуіне бастама берді. 14 ғасырға қарай Гвинея-Бисаудың көп бөлігі Малидің басқаруында болды және оны фарм каабу (Каабу қолбасшысы) басқарды.
The history of the region has not been extensively documented in the archaeological records. It had a population of hunter gatherers by 1000 AD. Agriculturists using iron tools shortly followed. The oldest inhabitants were the Jola, Papels, Manjaks, Balanta, and Biafada. Later, the Mandinka and Fulani migrated into the region, pushing the earlier inhabitants towards the coast. A small number of Mandinka had been present in the region as early as the 11th century, but they migrated en masse in the 13th century as Senegambia was incorporated into the Mali Empire by General Tiramakhan Troare, who founded Kaabu. A process of 'Mandinkization' ensued. The products were commonly sold at markets and fairs held weekly or every eight days, which could be attended by several thousand buyers and sellers from as far as 60 miles away. Weapons were prohibited in the marketplace, and soldiers were positioned around the area to keep order throughout the day. Sections of the market were allocated for specific products, except for wine, which was sold anywhere. According to oral tradition, Tiramakhan Traore invaded the region to punish the Wolof king for having insulted Sundiata and followed by going south of the Gambia River and into the Casamance. This initiated a migration of Mandinka into the region. By the 14th century, much of Guinea Bissau was under the administration of Mali and ruled by a farim kaabu (commander of Kaabu).
Қоғам
Қаабудың билеуші топтары Ньянчо деп аталатын элиталық жауынгерлерден тұрды, олардың әкеден балаға беріліп келе жатқан тегі Тирамахан Троареге дейін жетеді. Мали империясының тарихы Қаабу мәдениеті үшін орталық мәнге ие болды, оның маңызды институттары мен мандинка тілі жалпы қолданыс тілі ретінде сақталды. Мансаба Дианке Валли жеңіліп қалатынын сезіп, әскерлеріне қаланың ұңғын дәуіріндегі жарылғыш заттарын өртеп, мандинка қорғаушыларын және басып кірген армияның көп бөлігін өлтіруді бұйырды. Кансаланың құлауы Қаабудың соңы мен Фуладудың күшеуін білдірді, алайда португалдар оларды жаулап алғанға дейін кейбір кіші мандинка мемлекеттері сақталып қалды.
Kaabu's ruling classes were composed of elite warriors known as the Nyancho who traced their patrilineal lineage to Tiramakhan Troare. Malian imperial history was central to Kaabu culture, maintaining its major institutions and the lingua franca of Mandinka. The Mansaba Dianke Walli, seeing that he would lose, ordered his troops to set the city's gunpowder on fire, killing the Mandinka defenders alongside most of the invading army. The loss of Kansala marked the end of the Kaabu and the rise of Fuladu, though some smaller Mandinka kingdoms survived until their absorption by the Portuguese.
Биафада патшалықтары
Биафада халқы Рио-Гранде-де-Буба өңірінде үш патшалықта қоныстанды: Бигуба, Гинала және Бисеге. Патшалық пен португалдар арасындағы қарым-қатынас бастапқыда жақсы болды, бірақ уақыт өте келе нашарлап кетті. Патшалық португалдықтардың "бейбіттендіру науқандарына" қарсы өз тәуелсіздігін күшпен қорғады және 1891, 1894 және 1904 жылдары оларды жеңіске жеткізді. 1915 жылы офицер Тейшейра Пинто мен әскери сардар Абдул Инжай басшылығымен португалдар патшалықты толығымен басып алды.
The Biafada people inhabited the area around the Rio Grande de Buba in three kingdoms: Biguba, Guinala, and Bissege. Relations between the kingdom and the Portuguese were initially warm, but deteriorated over time. The kingdom strongly defended its sovereignty against the Portuguese 'Pacification Campaigns,' defeating them in 1891, 1894, and 1904. In 1915, the Portuguese, under the command of Officer Teixeira Pinto and warlord Abdul Injai, fully absorbed the kingdom.
Бижаголар
Биягос аралдарында әртүрлі этникалық топтарға жататын адамдар әртүрлі аралдарда қоныстанды, нәтижесінде архипелагта зор мәдени алуандық қалыптасты. Португалдықтар бұл аймақты "Кабо-Верде Гвинеясы" деп білген, ал Сантьяго – әкімшілік орталығы және көптеген еуропалық қоныс жайлаушылардың негізгі көзі болды.
In the Bijagos Islands, different islands were populated by people of different ethnic origins, leading to great cultural diversity in the archipelago. The region was known to the Portuguese as 'The Guinea of Cape Verde', and Santiago was the administrative capital and the source of most of its white settlers.
Құл саудасы
Гвинея-Бисау Атлантикалық құл саудасының алғашқы қамтыған аймақтарының бірі болды және басқа аймақтардағыдай көптеген құлдарды өндірмесе де, әсері әлі де маңызды болды. Алғашқыда құлдар негізінен Кабо-Верде мен Иберия түбегіне жіберілді, Мадейра және Канар аралдарында кішірек көлемде құлдар келіп түсті. Берлин конгресінің «тиімді оккупация» стандартына жету үшін португалдық отарлық үкіметі капитан Жоао Тейшейра Пинто 1912 жылы келгенге дейін көбінесе әскери сәтсіздікке ұшыраған «бейбіттендіру науқандары» қатарын бастады. Сенегалдық қашқын Абдул Инжай басқарған үлкен жалдамалы әскердің қолдауымен ол құрлықтағы жергілікті қарсылықты жылдам және қатыгездікпен басып тастады. Биссагос аралдарын «бейбіттендіру» үшін 1917, 1925 және 1936 жылдары тағы үш қанды науқан қажет болды. Португалдық Гвинея, алайда, ешкімге назар салмайтын артта қалған аймақ болып қала берді, онда әкімшілік шығындары кірістен асып түсті. 1951 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымындағы отаршылдыққа қарсы сынға жауап ретінде португалдық үкімет барлық отарларын, Португалдық Гвинеяны қоса алғанда, теңіз арқылы провинциялар (Províncias Ultramarines) деп қайта атады.
Guinea Bissau was among the first regions touched by the Atlantic slave trade and, while it did not produce the same number of enslaved people as other regions, the impact was still significant. At first slaves were mainly sent to Cape Verde and the Iberian Peninsula, with the Madeira and the Canary Islands seeing an influx at lower volumes. To meet the Berlin Congress standard of 'effective occupation', the Portuguese colonial government embarked on a series of 'pacification campaigns' that were mostly military failures up until the arrival of Capt. João Teixeira Pinto in 1912. Supported by a large mercenary army commanded by Senegalese fugitive Abdul Injai, he quickly and brutally crushed local resistance on the mainland. Three more bloody campaigns in 1917, 1925, and 1936 were required to 'pacify' the Bissagos Islands. Portuguese Guinea remained a neglected backwater, however, with administration expenses exceeding revenue. In 1951, responding to anti colonial criticism in the United Nations, the Portuguese government rebranded all of their colonies, including Portuguese Guinea, as overseas provinces (Províncias Ultramarines).
Тәуелсіздік үшін күрес
Гвинея және Кабо-Верде тәуелсіздігі үшін Африка партиясы (PAIGC) 1956 жылы Амилкар Кабралдың басшылығымен құрылды. Бастапқыда бейбіт әдістерге бағытталған партия, 1959 жылғы Пиджигуити қырғынынан кейін ауылдағы шаруаларды саяси жұмылдыруға сүйене отырып, әскерилендірілген тактикаға көшті. Конакридегі базасынан жылдар бойы жоспарлау мен дайындықтан кейін, PAIGC 1963 жылдың 23 қаңтарында Гвинея-Бисау Тәуелсіздік соғысын бастарды. Португалияның басқа колонияларындағы партизандық қозғалыстардан өзгешелігі, PAIGC аумақтың үлкен бөлігін тез арада бақылауға алды. Орманды жер бедеріне және көрші елдермен шекараға қолжетімділікке байланысты, партия Куба, Қытай, Кеңес Одағы және солшыл африкалық елдерден көп мөлшерде қару-жарақ алды. Куба сонымен қатар артиллерия мамандары, дәрігерлер мен техниктерді жіберуге келісті. PAIGC әуе шабуылынан қорғану үшін күшті әуеге қарсы қару-жараққа да ие болды. 1973 жылға қарай PAIGC Гвинеяның көп бөлігін бақылауда ұстады, бірақ 1973 жылдың қаңтарында партияның негізін қалаушысы және көшбасшысы Амилкар Кабрал қаза тапқаннан кейін қиындыққа тап болды. Кабралдың қайтысынан кейін партия басшылығы Аристид Перейраға жүктелді, ол кейін Кабо-Верде Республикасының тұңғыш президенті болды. PAIGC Ұлттық Ассамблеясы оңтүстік-шығыс аймақтағы Бое қаласында жиналып, 24 қыркүйекте Гвинея-Бисаудың тәуелсіздігін жариялады. Бұл БҰҰ Бас Ассамблеясы қараша айында 93-7 дауыспен мойындады.
The African Party for the Independence of Guinea and Cape Verde (PAIGC) was founded in 1956 under the leadership of Amílcar Cabral. Initially committed to peaceful methods, the 1959 Pidjiguiti massacre pushed the party towards more militarized tactics, leaning heavily on the political mobilization of the peasantry in the countryside. After years of planning and preparing from their base in Conakry, the PAIGC launched the Guinea Bissau War of Independence on 23 January 1963. Unlike guerrilla movements in other Portuguese colonies, the PAIGC rapidly extended its control over large portions of the territory. Aided by the jungle like terrain, it had easy access to borders with neighbouring allies and large quantities of arms from Cuba, China, the Soviet Union, and left leaning African countries. Cuba also agreed to supply artillery experts, doctors, and technicians. The PAIGC even managed to acquire a significant anti aircraft capability in order to defend itself against aerial attack. By 1973, the PAIGC was in control of many parts of Guinea, although the movement suffered a setback in January 1973 when its founder and leader Amilcar Cabral was assassinated. After Cabral's death, party leadership fell to Aristides Pereira, who would later become the first president of the Republic of Cape Verde. The PAIGC National Assembly met at Boe in the southeastern region and declared the independence of Guinea Bissau on 24 September 1973. This was recognized by a 93–7 UN General Assembly vote in November.
Тәуелсіздік
Португалия 1974 жылғы сәуірдегі Гвоздика революциясынан кейін Гвинея-Бисауға 1974 жылғы 10 қыркүйекте тәуелсіздік берді. Луис Кабрал, Амилкар Кабралдың жартылай бауыры, президент болды. АҚШ 1974 жылғы 10 қыркүйекте Гвинея-Бисаудың тәуелсіздігін мойындады. 1980 жылдың соңында премьер-министр және бұрынғы қарулі күштердің командирі Жоао Бернардо Виейра басқарған төңкеріс нәтижесінде үкімет құлатылды.
Following Portugal's April 1974 Carnation Revolution, it granted independence to Guinea Bissau on 10 September 1974. Luís Cabral, Amílcar Cabral's half brother, became President. The United States recognised Guinea Bissau's independence on 10 September 1974. In late 1980, the government was overthrown in a coup led by Prime Minister and former armed forces commander João Bernardo Vieira.
Демократия
1994 жылы Португалиядан тәуелсіздік алғаннан кейін 20 жыл өткен соң, елде алғашқы көппартиялық парламенттік және президенттік сайлаулар өтті. 1998 жылы Гвинея-Бисаудағы азамат соғысын басталған әскери көтеріліс нәтижесінде жүздеген мың адамдар босқындарға айналды. 1999 жылдың 7 мамырында әскери хунта президентті қызметтен шеттетуге ұшыратты. 2000 жылдың ақпанында екі кезеңдік ашық президенттік сайлаудан кейін оппозиция жетекшісі Кумба Иала қызметке кіріскеннен кейін уақытша үкімет билікті тапсырды. Гвинея-Бисаудың демократияға оралу жолы азамат соғысы мен үкіметке әскери араласу салдарынан қиындыққа толы болды.
In 1994, 20 years after independence from Portugal, the country's first multiparty legislative and presidential elections were held. An army uprising that triggered the Guinea Bissau Civil War in 1998, created hundreds of thousands of displaced persons. The president was ousted by a military junta on 7 May 1999. An interim government turned over power in February 2000 when opposition leader Kumba Ialá took office following two rounds of transparent presidential elections. Guinea Bissau's transition back to democracy has been complicated by a crippled economy devastated by civil war and military interference in government.
Президент Кумба Иала
Сайлау алдындағы апталарда қару-жарақ көптеп келгені және науқан кезіндегі кейбір "көтерілістер" туралы хабарларға қарамастан – оның ішінде президент сарайы мен Ішкі істер министрлігіне әлі кім екені белгісіз қарулы адамдардың шабуылдары болды – еуропалық бақылаушылар сайлауды "тыныш және ұйымдасқан" деп бағалады. 2000 жылдың қаңтарында жалпы сайлаудың екінші айналымы өтті. Президенттік сайлауда оппозиция жетекшісі Комба Иала Социалдық жаңару партиясынан (PRS) жеңіске жетті, ол биліктегі PAIGC партиясының Малам Бакай Санхасын жеңді. PRS Ұлттық Халық Ассамблеясы сайлауында да жеңіске жетіп, 102 орынның 38-ін иеленді.
Despite reports that there had been an influx of arms in the weeks leading up to the election and reports of some 'disturbances during campaigning' – including attacks on the presidential palace and the Interior Ministry by as yet unidentified gunmen – European monitors labelled the election as "calm and organized". In January 2000, the second round of a general election took place. The presidential election resulted in a victory for opposition leader Kumba Ialá of the Party for Social Renewal (PRS), who defeated Malam Bacai Sanhá of the ruling PAIGC. The PRS were also victorious in the National People's Assembly election, winning 38 of the 102 seats.
2003 жылғы төңкеріс
2003 жылдың қыркүйегінде қарулы күштер штабының бастығы генерал Вериссимус Коррейя Сеабра бастаған әскери төңкеріс болды. Қызметтегі президент Иала және премьер-министр Марио Пирес үй қамауына алынды. Бірнеше рет кешіктірілгеннен кейін, заң шығарушы органдардың сайлауы 2004 жылдың наурыз айында өтті. 2004 жылдың қазан айында әскери топтардың бүлік көтерілуі генерал Коррейя Сеабраның қазасына алып келді, бұл кең ауқымды ала-құлаққа себеп болды.
In September 2003, a military coup led by Chief of Staff of the Armed Forces General Verissimo Correia Seabra took place. The sitting President Ialá as well as Prime Minister Mário Pires were placed under house arrest. After being delayed several times, legislative elections were held in March 2004. A mutiny of military factions in October 2004 resulted in the death of the General Correia Seabra causing widespread unrest.
Жоао Бернардо Виейраның екінші президенті
2005 жылдың маусым айында 2003 жылғы төңкерістен кейін алғаш рет президенттік сайлау өтті. Құлатылған президент Иала PRS партиясынан кандидат ретінде қайта оралды, ол елдің заңды президенті екенін мәлімдеді. Сайлауда 1999 жылғы төңкеріс кезінде биліктен алынған бұрынғы президент Жоао Бернардо Виейра жеңіске жетті. Виейра Малам Бакай Санханы екінші турда жеңіп алды. Санха бастапқыда, екі сайлау округінде, оның ішінде ел астанасы Бисауда, бұрмалаушылықтар мен сайлаудағы алаяқтықтар орын алғанын айтып, жеңіліске мойын бұрғысы келмеді. Сайлауға дейін елге қару-жарақ әкелінгені және науқан кезіндегі кейбір "жанжалдар", соның ішінде белгісіз қарулы адамдардың үкіметтік кеңселерге жасаған шабуылдары туралы хабарларға қарамастан, шетелдік сайлау бақылаушылары 2005 жылғы сайлауды жалпы алғанда "тыныш және ұйымдасқан" деп сипаттады. Үш жыл өткен соң, ПАИГК 2008 жылдың қараша айында өткен парламенттік сайлауда 100 орынның 67-сін жеңіп алып, парламентте күшті көпшілікті құрды. 2008 жылдың қараша айында президент Виейраның ресми резиденциясына қарулы күштердің өкілдері шабуыл жасады, нәтижесінде күзетші қаза тауып, президенттің өзі зардап көрмеді. 2009 жылдың 2 наурызында Виейра, алдын ала мәліметтерге сәйкес, өткен күні жарылыста қаза тапқан Бас штаб бастығы, генерал Батиста Тагме На Ваидің өліміне кек қайтару үшін әрекет еткен сарбаздар тобының қолынан қаза тапты. Виейраның өлімі кең ауқымды зорлық-зомбылыққа әкеп соқпады, бірақ Swisspeace атты құқық қорғау тобының мәлімдеуінше, елде алабұрлылық белгілері байқалды. Елдің әскери басшылары конституциялық мұрагерлік тәртібін сақтауға уәде берді. Ұлттық Ассамблея спикері Раймундо Перейра 2009 жылдың 28 маусымында өткізілетін жалпыұлттық сайлауға дейін уақытша президент болып тағайындалды. Сайлысты ПАИГК-дан Малам Бакай Санха, ал PRS партиясынан президенттікке кандидат ретінде Кумба Иала жеңіп алды.
In June 2005, presidential elections were held for the first time since the 2003 coup. Deposed President Ialá returned as the candidate for the PRS, claiming to be the legitimate president of the country. The election was won by former president João Bernardo Vieira, deposed in the 1999 coup. Vieira beat Malam Bacai Sanhá in a run off election. Sanhá initially refused to concede, claiming that tampering and electoral fraud occurred in two constituencies including the capital, Bissau. Despite reports of arms entering the country prior to the election and some "disturbances during campaigning", including attacks on government offices by unidentified gunmen, foreign election monitors described the 2005 election overall as "calm and organized". Three years later, PAIGC won a strong parliamentary majority, with 67 of 100 seats, in the parliamentary election held in November 2008. In November 2008, President Vieira's official residence was attacked by members of the armed forces, killing a guard but leaving the president unharmed. On 2 March 2009, Vieira was assassinated by what preliminary reports indicated to be a group of soldiers avenging the death of the head of joint chiefs of staff, General Batista Tagme Na Wai, who had been killed in an explosion the day before. Vieira's death did not trigger widespread violence, but there were signs of turmoil in the country, according to the advocacy group Swisspeace. Military leaders in the country pledged to respect the constitutional order of succession. National Assembly Speaker Raimundo Pereira was appointed as an interim president until a nationwide election on 28 June 2009. It was won by Malam Bacai Sanhá of the PAIGC, against Kumba Ialá as the presidential candidate of the PRS.
2012 жылғы төңкеріс
2012 жылдың 9 қаңтарында президент Санха қант диабетінің салдарынан қайтыс болды, ал Перейра тағы да уақытша президент болып тағайындалды. 2012 жылдың 12 сәуірінде кешкі уақытта елдің әскерилері мемлекеттік төңкеріс жасап, Перейраны және жетекші президенттік үміткерді тұтқындады. Бұрынғы бас штаб орынбасары, генерал Мамаду Туре Курума өтпелі кезеңде елді басқаруды қолға алды және оппозициялық партиялармен келіссөздер жүргізді.
On 9 January 2012, President Sanhá died of complications from diabetes, and Pereira was again appointed as an interim president. On the evening of 12 April 2012, members of the country's military staged a coup d'état and arrested Pereira as well as a leading presidential candidate. Former vice chief of staff, General Mamadu Ture Kuruma, assumed control of the country in the transitional period and started negotiations with opposition parties.
Жозе Марио Ваз және Умаро Сиссоко Эмбалоның төрағалық етуі
Хосе Марио Ваз 2014 жылдан 2019 жылғы президент сайлауларына дейін Гвинея-Бисау президенті болды. Өкілеттік мерзімінің соңында Ваз бес жылдық өкілеттігін толық аяқтаған алғашқы сайланған президент атанды. Ол 2019 жылғы сайлауда Умаро Сиссоко Эмбалоға жеңіліп қалды, ол 2020 жылдың ақпан айында қызметке кірді. Эмбало – ПАИГК-нің қолдауысыз сайланған тұңғыш президент. 2022 жылдың ақпан айында президент Эмбалоға қарсы сәтсіз төңкеріс талпынысы жасалды. Эмбалоның сөзіне қарағанда, төңкеріс талпынысы есірткі саудасына байланысты болған. 2023 жылы жасалған тағы бір төңкеріс талпынысы нәтижесінде үкіметтік күштер мен Ұлттық гвардия арасында қақтығыс болды.
José Mário Vaz was the President of Guinea Bissau from 2014 until 2019 presidential elections. At the end of his term, Vaz became the first elected president to complete his five year mandate. He lost the 2019 election to Umaro Sissoco Embaló, who took office in February 2020. Embaló is the first president to be elected without the backing of the PAIGC. In February 2022, there was a failed coup attempt against President Embaló. According to Embaló, the coup attempt was linked to drug trafficking. Another coup attempt in 2023 resulted in clashes between government forces and the National Guard.