Кіріспе
Мали Африкада орналасқан. Қазіргі Мали аумағының тарихын былай бөлуге болады:
Императорлық Малиге дейінгі кезең, 13 ғасырға дейін
13-16 ғасырларда Мали империясы мен Сонгхай империясының тарихы.
Mali is located in Africa. The history of the territory of modern Mali may be divided into:
Pre Imperial Mali, before the 13th century
The history of the eponymous Mali Empire and of the Songhai Empire during the 13th to 16th centuries
The borders of Mali are those of French Sudan, drawn in 1891. They are artificial, and unite parts of the larger Sudan region with parts of the Sahara. As a consequence, Mali is a multiethnic country, with a majority of its population consisting of Mandé peoples. Mali's history is dominated by its role in trans Saharan trade, connecting West Africa and the Maghreb. The Malian city Timbuktu is exemplary of this: situated on the southern fringe of the Sahara and close to the Niger River, it has played an important role in the trans Saharan trade from the 13th century on, with the establishment of the Mali Empire. Had no power in the West Africa After this the Songhai empire started growing.
Мали шекаралары 1891 жылы француз Суданының шекараларымен белгіленген. Бұл шекаралар жасанды түрде тартылған, үлкен Судан аймағының және Сахараның бөліктерін біріктіреді. Осының салдарынан Мали көпұлтты елге айналды, халқының көп бөлігі манде этностық тобынан тұрады. Мали тарихында Сахара арқылы жүзеге асылатын сауданың, Батыс Африка мен Магрибті байланыстыратын рөлі басым. Малидің Тимбукту қаласы осы сауданың жарқын мысалы: Сахараның оңтүстік шетінде және Нигер өзеніне жақын орналасқандықтан, 13 ғасырдан бастап Мали империясы құрылғаннан бері Сахара арқылы жүзеге асылатын саудада маңызды рөл атқарып келеді. Одан кейін Сонгхай империясы өркендеуді бастады.
Mali is located in Africa. The history of the territory of modern Mali may be divided into:
Pre Imperial Mali, before the 13th century
The history of the eponymous Mali Empire and of the Songhai Empire during the 13th to 16th centuries
The borders of Mali are those of French Sudan, drawn in 1891. They are artificial, and unite parts of the larger Sudan region with parts of the Sahara. As a consequence, Mali is a multiethnic country, with a majority of its population consisting of Mandé peoples. Mali's history is dominated by its role in trans Saharan trade, connecting West Africa and the Maghreb. The Malian city Timbuktu is exemplary of this: situated on the southern fringe of the Sahara and close to the Niger River, it has played an important role in the trans Saharan trade from the 13th century on, with the establishment of the Mali Empire. Had no power in the West Africa After this the Songhai empire started growing.
Палеолит дәуірі
Сахара көбінесе құрғақ, бірақ сонымен қатар ұзақ уақыт бойы бүгінгіден жаңбырлы болды. Сондықтан, бұл жер 325 000 жылдан 290 000 жылға дейін және 280 000 жылдан 225 000 жылға дейін адамдар үшін тұруға жарамсыз болды, тек Тассили н'Айжер су қоймасындағы Тиходайне көлі сияқты қолайлы орындарды қоспағанда. Осы және басқа да құрғақ кезеңдерде шөл дала солтүстік пен оңтүстікке қарай бірнеше рет кеңейді, оның құм төбелері қазіргі Сахараның шекарасынан тыс жерлерде табылады. Адамның іздері тек жаңбырлы, жасыл кезеңдерде ғана күтілуі мүмкін. Мүмкін, анатомиялық жағынан қазіргі заманғы адамдар, Сахараның оңтүстігіндегі оқшауланған кезеңде 300 000 жылдан 200 000 жылға дейін дамыған, 200 000 жылдан астам уақыт бұрынғы ұзақ жасыл кезеңде сол кездегі суға толы аймақта болған. Тіпті 125 000 – 110 000 жыл бұрын көптеген жануарлар түрлерінің солтүстікке қарай таралуына мүмкіндік берген, жеткілікті су жолдарының желісі болды, одан кейін адам-аңшылар да олардың ізінен ерді. Бұған, мысалы, Чад көлінің мега-көлі сияқты үлкен көлдер де ықпал етті, оның ауданы кейде 360 000 км²-ден асты. Екінші жағынан, 70 000 – 58 000 жыл бұрын шөл дала қайтадан солтүстікке және оңтүстікке қарай созылып, еңсеру қиын кедергіге айналды. 50 000 – 45 000 жыл бұрын тағы бір жасыл кезең келді. Малидегі жағдай солтүстік көршілеріне қарағанда жақсырақ емес. Бандиагара маңындағы Догон жазығындағы Оунжугу кешеніндегі қазба жұмыстары осы аймақта 150 000 жыл бұрын аңшы-жинақшылардың өмір сүргенін көрсетті. 70 000 мен 25 000 жыл бұрынғы мерзімге сенімділік бар. Малиде палеолит дәуірі өте ерте аяқталды, себебі осы кезеден кейін 25 000 – 20 000 жыл бұрын тағы бір өте құрғақ кезең, Оголия келді, саванна ландшафтының соңына қарай.
Неолит дәуірі
Соңғы мұздық кезеңнің соңындағы солтүстік мұздықтардың соңғы ең үлкен кеңеюінен кейін климат бүгінгіден әлдеқайда ылғалдырақ болды. Нигер Тимбукту мен Арауана айналасындағы аймақта үлкен ішкі көл, сондай-ақ Чадта да осындай үлкен көл құрылды. Сонымен қатар, саванна ландшафттары және Малидің солтүстігіндегі ландшафт, қазіргі оңтүстікке тән болды. Бұл шамамен б.з.д. 9500 жылы, Жас Дряс кезеңінен кейін басталған ылғалды кезең, соңғы мұздық кезеңнен кейінгі суық кезең, шамамен б.з.д. 5000 жылы құрғақ фазамен алмастырылды. Неолит дәуірі – адамдар бұрынғыдай аң аулау, балық аулау немесе жинау орнына өздерінің азығын өндіру кезеңі осы ылғалды кезеңде дамыды. Бұл әдетте үш бөлімге бөлінеді, олар бір-бірінен бөлек құрғақ фазалармен бөлінеді. Сорго мен қарақұмық өсірілді және шамамен б.з.д. 8000 жылы зебуға жақын ірі қара малдар қазіргі Сахарада жайылып жүрді; қойлар мен ешкілер Батыс Азиядан кейін ғана қосылды, ал ірі қара мал алғаш рет Африкада отандық болып шықты. Керамика шамамен б.з.д. 9400 жылы Малидің орталық бөлігіндегі Унджугу қаласында пайда болды және қыш бұйымдарының тәуелсіз өнертабысының үлгісі деп саналады. б.з.д. 9500 – 7000 жылдар аралығында, Аирде Марианна Корневиннің айтуынша, б.з.д. [8] Неолиттің ең ерте кезеңін өнімді өмір салтының кезеңі деп атайды, бірақ өсімдіктер өсірілмеді және мал ұсталмады. Малиде орналасқан Равин де ла Муш жері 11 400 – 10 200 жыл бұрын пайда болған. [9] Бұл сайт Ямедегі Оунжугу кешеніне жатады, онда жоғарғы палеолиттен бастап барлық дәуірлер із қалдырды [10] және Малидегі ең көне керамика б.з.д. күнін бітірді. Равин де ла Мушедегі артефактілер б.з.д. 9500 және 8500 жылдар аралығында пайда болған. Равин дю Хибу 2 орны б.з.д. Содан кейін, 1997 жылдан бері екі шатқалда жүргізілген зерттеу бағдарламасы барысында аталған ең көне керамикалық қалдықтар табылған жерде, б.з.д. Себебі климат тіпті аңшылар мен жинаушылар үшін де қолайсыз болды. Догон алқабының орта неолиттік кезеңін кварциттен жасалған сұр, екі жақты тас құралдармен танып алуға болады. Көшіп-қонып мал өсірушілердің алғашқы іздері б.з.д. б.з.д. шамасында, яғни б.з.д. 3500 жылы пайда болды. Бұл салыстырмалы түрде ылғалды климаттың аяқталуы болды. [11] Каркаричинат (2500–1600 б.з.д.) және мүмкін Village de la Frontière (3590 cal BC) қазбалары мұны дәлелдейді, сондай-ақ Фати көліне арналған зерттеулер де дәлелдейді. Соңғысы оның шығыс шетіндегі саз қабаттарымен дәлелденген 10,430 және 4660 BP аралығында үздіксіз болды. 16 см қалыңдықтағы құм қабаты 4500 жыл бұрын пайда болған, бұл аймақ Мавритания жағалауына қарағанда 1000 жыл бұрын кептіргеніне дәлел болды. [12] Мың жылдан кейін, шығыстан Малиге мал қоныс аударушыларды итермелеген құрғақ кезең өзінің ең биік сатысына жетті. Солтүстік көлдер құрғап, халық көбінесе оңтүстікке қарай көшіп кетті. Неолиттен догонға дейінгі кезеңнің өтуі әлі күнге дейін анық емес. Қарқаралыкинкада қой, ірі қара және ешкі өсірілетін, бірақ аң аулау, жинау және балық аулау маңызды рөл атқаратын. Тіпті, мал шаруашылығының табысты болуы ауыл шаруашылығының ұзақ уақыт бойы қалыптасуына кедергі жасауы мүмкін. [13] Неолиттің соңғы кезеңінде Сахарадан шамамен б.з.д. 2500 жылы жаңадан көші-қон болды, ол өте кең далаға айналды. Бұл құрғақшылық жалғасып, оңтүстікке қарай одан әрі көшіп-қонуға мәжбүр болды, оның шамамен бағамы археологиялық тұрғыдан түсінікті. Керамиканың этно-археологиялық зерттеулерінің негізінде біздің заманымыздан бұрын 2000 жыл шамасында Мавритания шекарасындағы Мема, Канал де Сонни Али және Винде Короджи айналасында өмір сүрген үш топ табылды. Өмір сүрді. Бұл Кабади (1700 – 1400 жылдар), Хасси-эль-Абиодтың маңындағы МН25 және Ниамей-Нигердің маңындағы Киркиссой (1500 – 1000 жылдар) керамика зерттеулерімен мүмкін болды. Екі топ соңғы болып Киркиссойға қарай өрлеп кеткен. [14] Біздің заманымыздан бұрынғы 2 мыңжылдықтың 2-жартысынан кешіктірілмей. Алқа өсіру аймаққа Варвес Уэст сайтында жетті, нақтырақ, інжу-маржанды алқа өсіру (Pennisetum glaucum), сонымен қатар бидай мен эмер, олар Сахараның шығысында әлдеқайда ертерек құрылған, қазір (қайта?) Малиге жетті. Экологиялық өзгерістердің нәтижесінде жер өңдеу 3 мыңжылдықта басталған болуы мүмкін. [15] Бірақ ауыл шаруашылығының бұл кезеңі б.з.д. Өз кезегінде қатты құрғақшылық. Жерлеу рәсімдерінде окерді қолдану 1 мыңжылдыққа дейін, тіпті жануарлармен де кең тараған, өйткені ішкі дельтаның батысында, Телл Натаматаода (Тененку шеңберіндегі Тиалдан 6 км қашықтықта) ат табылған, оның сүйектері окерге бүркілген. [16] Сахараның барлық аймақтарына тән, тек жануарлардың ғана емес, адамдардың да бейнеленген тас суреттері бар. 1 мыңжылдықтан бастап Букле дю Бауле ұлттық саябағындағы (Фанфанегене), Догон алқабында және Нигер өзені дельтасындағы (Aire Soroba) суреттер. [17]
The late Neolithic was marked by renewed immigration from the Sahara around 2500 BC. Chr., Which had grown into an enormously spacious desert. This aridization continued and forced further migrations to the south, the approximate course of which is archaeologically understandable. On the basis of ethno archaeological studies of ceramics, three groups were found that lived around Méma, the Canal de Sonni Ali and Windé Koroji on the border with Mauritania in the period around 2000 BC. Lived. This was made possible by ceramic research at the Kobadi site (1700 to 1400 BC), the MN25 site near Hassi el Abiod and Kirkissoy near Niameyin Niger (1500 to 1000 BC). Apparently the two groups hiked towards Kirkissoy last. [14] No later than the 2nd half of the 2nd millennium BC. Millet cultivation reached the region at the Varves Ouest site, more precisely the cultivation of pearl millet (Pennisetum glaucum), but also wheat and emmer, which were established much earlier in the east of the Sahara, now (again?) Reached Mali. Ecological changes indicate that tillage must have started as early as the 3rd millennium. [15] But this phase of agriculture ended around 400 BC. In turn by an extreme drought. The use of ocher in funerals was common up to the 1st millennium, even with animals, as the spectacular find of a horse in the west of the inland delta, in Tell Natamatao (6 km from Thial in the Cercle Tenenkou) shows, whose bones are included Ocher had been sprinkled. [16] There are also rock carvings typical of the entire Sahara, in which not only symbols and depictions of animals but also depictions of people appear. From the 1st millennium BC Paintings in the Boucle du Baoulé National Park (Fanfannyégèné), on the Dogon Plateau and in the Niger River Delta (Aire Soroba). [17]
In Karkarichikat Nord (KN05) and Karkarichinkat Sud (KS05) in the lower Tilemsi Valley, a fossil river valley 70 km north of Gao, it was possible to prove for the first time in eleven women in West Africa south of the Sahara that the modification of the teeth for ritual reasons was also there was in use around 4500 4200 BP, similar to the Maghreb. [18] In contrast to men, women have modifications ranging from extractions to filings, so that the teeth are given a pointed shape. A custom that lasted until the 19th century. [19]
It was also found there that the inhabitants of the valley already obtained 85% of their carbon intake from grass seeds, mainly from C4 plants; this happened either through the consumption of wild plants, such as the wild millet, or through domesticated lamp cleaning grasses. [20] This provided the earliest evidence of agricultural activity and cattle breeding in West Africa (around 2200 cal BP). [21]
The sites of the Dhar Tichitt tradition in the Méma region, a former river delta west of today's inland delta, also known as the "dead delta", [22] belong to the period between 1800 and 800/400 BC. Chr. Their settlements measured between one and eight hectares, but the settlement was not continuous, which may be related to the fact that this region was not suitable for cattle farming during the rainy season. The reason for this was the tsetse fly, which prevented this way of life from expanding southwards for a long time. In contrast to these cattle breeders, who then drove their herds northwards again, the members of the simultaneous Kobadi tradition, who had lived exclusively from fishing, collecting wild grasses and hunting since the middle of the 2nd millennium at the latest, remained relatively stationary. Both cultures had copper that they brought from Mauritania. At the same time, the different cultures cultivated a lively exchange. [23]
Каркаричикат Норд (KN05) және Каркаричикат Суд (KS05) Тилмси төменгі аңғарында, Гаодан 70 км солтүстікке орналасқан, Батыс Африканың Сахараның оңтүстігіндегі он бір әйелде тіс өзгерту ритуалдық мақсатта қолданылғанын бірінші рет дәлелдеді, бұл Магребке ұқсас. [18] Еркектерге қарағанда әйелдерде тістерге нүктелі пішін беру үшін экстракциядан бастап тіс тілуге дейін өзгерістер бар. Бұл әдет 19 ғасырға дейін сақталды. [19]
The late Neolithic was marked by renewed immigration from the Sahara around 2500 BC. Chr., Which had grown into an enormously spacious desert. This aridization continued and forced further migrations to the south, the approximate course of which is archaeologically understandable. On the basis of ethno archaeological studies of ceramics, three groups were found that lived around Méma, the Canal de Sonni Ali and Windé Koroji on the border with Mauritania in the period around 2000 BC. Lived. This was made possible by ceramic research at the Kobadi site (1700 to 1400 BC), the MN25 site near Hassi el Abiod and Kirkissoy near Niameyin Niger (1500 to 1000 BC). Apparently the two groups hiked towards Kirkissoy last. [14] No later than the 2nd half of the 2nd millennium BC. Millet cultivation reached the region at the Varves Ouest site, more precisely the cultivation of pearl millet (Pennisetum glaucum), but also wheat and emmer, which were established much earlier in the east of the Sahara, now (again?) Reached Mali. Ecological changes indicate that tillage must have started as early as the 3rd millennium. [15] But this phase of agriculture ended around 400 BC. In turn by an extreme drought. The use of ocher in funerals was common up to the 1st millennium, even with animals, as the spectacular find of a horse in the west of the inland delta, in Tell Natamatao (6 km from Thial in the Cercle Tenenkou) shows, whose bones are included Ocher had been sprinkled. [16] There are also rock carvings typical of the entire Sahara, in which not only symbols and depictions of animals but also depictions of people appear. From the 1st millennium BC Paintings in the Boucle du Baoulé National Park (Fanfannyégèné), on the Dogon Plateau and in the Niger River Delta (Aire Soroba). [17]
In Karkarichikat Nord (KN05) and Karkarichinkat Sud (KS05) in the lower Tilemsi Valley, a fossil river valley 70 km north of Gao, it was possible to prove for the first time in eleven women in West Africa south of the Sahara that the modification of the teeth for ritual reasons was also there was in use around 4500 4200 BP, similar to the Maghreb. [18] In contrast to men, women have modifications ranging from extractions to filings, so that the teeth are given a pointed shape. A custom that lasted until the 19th century. [19]
It was also found there that the inhabitants of the valley already obtained 85% of their carbon intake from grass seeds, mainly from C4 plants; this happened either through the consumption of wild plants, such as the wild millet, or through domesticated lamp cleaning grasses. [20] This provided the earliest evidence of agricultural activity and cattle breeding in West Africa (around 2200 cal BP). [21]
The sites of the Dhar Tichitt tradition in the Méma region, a former river delta west of today's inland delta, also known as the "dead delta", [22] belong to the period between 1800 and 800/400 BC. Chr. Their settlements measured between one and eight hectares, but the settlement was not continuous, which may be related to the fact that this region was not suitable for cattle farming during the rainy season. The reason for this was the tsetse fly, which prevented this way of life from expanding southwards for a long time. In contrast to these cattle breeders, who then drove their herds northwards again, the members of the simultaneous Kobadi tradition, who had lived exclusively from fishing, collecting wild grasses and hunting since the middle of the 2nd millennium at the latest, remained relatively stationary. Both cultures had copper that they brought from Mauritania. At the same time, the different cultures cultivated a lively exchange. [23]
Сонымен қатар, аңғардың тұрғындары көміртегінің 85% -ын шөп тұқымдарынан, негізінен C4 өсімдіктерінен алғанын анықтады; бұл жабайы өсімдіктерді, мысалы, жабайы қарақұмықты тұтыну арқылы немесе үйретілген шөп тазалау шөптерін тұтыну арқылы болды. [20] Бұл Батыс Африкадағы ең ерте ауыл шаруашылығы және мал шаруашылығының дәлелі болды (шамамен 2200 cal BP). [21]
The late Neolithic was marked by renewed immigration from the Sahara around 2500 BC. Chr., Which had grown into an enormously spacious desert. This aridization continued and forced further migrations to the south, the approximate course of which is archaeologically understandable. On the basis of ethno archaeological studies of ceramics, three groups were found that lived around Méma, the Canal de Sonni Ali and Windé Koroji on the border with Mauritania in the period around 2000 BC. Lived. This was made possible by ceramic research at the Kobadi site (1700 to 1400 BC), the MN25 site near Hassi el Abiod and Kirkissoy near Niameyin Niger (1500 to 1000 BC). Apparently the two groups hiked towards Kirkissoy last. [14] No later than the 2nd half of the 2nd millennium BC. Millet cultivation reached the region at the Varves Ouest site, more precisely the cultivation of pearl millet (Pennisetum glaucum), but also wheat and emmer, which were established much earlier in the east of the Sahara, now (again?) Reached Mali. Ecological changes indicate that tillage must have started as early as the 3rd millennium. [15] But this phase of agriculture ended around 400 BC. In turn by an extreme drought. The use of ocher in funerals was common up to the 1st millennium, even with animals, as the spectacular find of a horse in the west of the inland delta, in Tell Natamatao (6 km from Thial in the Cercle Tenenkou) shows, whose bones are included Ocher had been sprinkled. [16] There are also rock carvings typical of the entire Sahara, in which not only symbols and depictions of animals but also depictions of people appear. From the 1st millennium BC Paintings in the Boucle du Baoulé National Park (Fanfannyégèné), on the Dogon Plateau and in the Niger River Delta (Aire Soroba). [17]
In Karkarichikat Nord (KN05) and Karkarichinkat Sud (KS05) in the lower Tilemsi Valley, a fossil river valley 70 km north of Gao, it was possible to prove for the first time in eleven women in West Africa south of the Sahara that the modification of the teeth for ritual reasons was also there was in use around 4500 4200 BP, similar to the Maghreb. [18] In contrast to men, women have modifications ranging from extractions to filings, so that the teeth are given a pointed shape. A custom that lasted until the 19th century. [19]
It was also found there that the inhabitants of the valley already obtained 85% of their carbon intake from grass seeds, mainly from C4 plants; this happened either through the consumption of wild plants, such as the wild millet, or through domesticated lamp cleaning grasses. [20] This provided the earliest evidence of agricultural activity and cattle breeding in West Africa (around 2200 cal BP). [21]
The sites of the Dhar Tichitt tradition in the Méma region, a former river delta west of today's inland delta, also known as the "dead delta", [22] belong to the period between 1800 and 800/400 BC. Chr. Their settlements measured between one and eight hectares, but the settlement was not continuous, which may be related to the fact that this region was not suitable for cattle farming during the rainy season. The reason for this was the tsetse fly, which prevented this way of life from expanding southwards for a long time. In contrast to these cattle breeders, who then drove their herds northwards again, the members of the simultaneous Kobadi tradition, who had lived exclusively from fishing, collecting wild grasses and hunting since the middle of the 2nd millennium at the latest, remained relatively stationary. Both cultures had copper that they brought from Mauritania. At the same time, the different cultures cultivated a lively exchange. [23]
Мема айманындағы Дхар Тичит дәстүрінің сайттары, бүгінгі ішкі дельтаның батысындағы бұрынғы өзен дельтасы, сондай-ақ «өлген дельта» деп белгілі, б.з.д. 1800 және 800/400 жылдары аралығында болды. Олардың елді мекендері бірден сегіз гектарға дейін болды, бірақ елді мекен үздіксіз болған жоқ, бұл аймақ жаңбыр маусымында мал шаруашылығына қолайлы болмағандығымен байланысты болуы мүмкін. Бұған себеп – тсетсе шыбыны, ол осы өмір салтын ұзақ уақыт бойы оңтүстікке таралуына кедергі келтірді. Осы мал өсірушілерге қарағанда, олар малдарымен солтүстікке қайта оралған, орталық екінші мыңжылдықтың ортасынан бері балық аулау, жабайы шөптерді жинау және аң аулау арқылы ғана өмір сүрген Кабади дәстүрінің мүшелері салыстырмалы түрде тұрақты болды. Екі мәдениет Мавританиядан әкелген мысқа ие болды. Сонымен қатар, әртүрлі мәдениеттер жанды алмасуды жүзеге асырды. [23]
The late Neolithic was marked by renewed immigration from the Sahara around 2500 BC. Chr., Which had grown into an enormously spacious desert. This aridization continued and forced further migrations to the south, the approximate course of which is archaeologically understandable. On the basis of ethno archaeological studies of ceramics, three groups were found that lived around Méma, the Canal de Sonni Ali and Windé Koroji on the border with Mauritania in the period around 2000 BC. Lived. This was made possible by ceramic research at the Kobadi site (1700 to 1400 BC), the MN25 site near Hassi el Abiod and Kirkissoy near Niameyin Niger (1500 to 1000 BC). Apparently the two groups hiked towards Kirkissoy last. [14] No later than the 2nd half of the 2nd millennium BC. Millet cultivation reached the region at the Varves Ouest site, more precisely the cultivation of pearl millet (Pennisetum glaucum), but also wheat and emmer, which were established much earlier in the east of the Sahara, now (again?) Reached Mali. Ecological changes indicate that tillage must have started as early as the 3rd millennium. [15] But this phase of agriculture ended around 400 BC. In turn by an extreme drought. The use of ocher in funerals was common up to the 1st millennium, even with animals, as the spectacular find of a horse in the west of the inland delta, in Tell Natamatao (6 km from Thial in the Cercle Tenenkou) shows, whose bones are included Ocher had been sprinkled. [16] There are also rock carvings typical of the entire Sahara, in which not only symbols and depictions of animals but also depictions of people appear. From the 1st millennium BC Paintings in the Boucle du Baoulé National Park (Fanfannyégèné), on the Dogon Plateau and in the Niger River Delta (Aire Soroba). [17]
In Karkarichikat Nord (KN05) and Karkarichinkat Sud (KS05) in the lower Tilemsi Valley, a fossil river valley 70 km north of Gao, it was possible to prove for the first time in eleven women in West Africa south of the Sahara that the modification of the teeth for ritual reasons was also there was in use around 4500 4200 BP, similar to the Maghreb. [18] In contrast to men, women have modifications ranging from extractions to filings, so that the teeth are given a pointed shape. A custom that lasted until the 19th century. [19]
It was also found there that the inhabitants of the valley already obtained 85% of their carbon intake from grass seeds, mainly from C4 plants; this happened either through the consumption of wild plants, such as the wild millet, or through domesticated lamp cleaning grasses. [20] This provided the earliest evidence of agricultural activity and cattle breeding in West Africa (around 2200 cal BP). [21]
The sites of the Dhar Tichitt tradition in the Méma region, a former river delta west of today's inland delta, also known as the "dead delta", [22] belong to the period between 1800 and 800/400 BC. Chr. Their settlements measured between one and eight hectares, but the settlement was not continuous, which may be related to the fact that this region was not suitable for cattle farming during the rainy season. The reason for this was the tsetse fly, which prevented this way of life from expanding southwards for a long time. In contrast to these cattle breeders, who then drove their herds northwards again, the members of the simultaneous Kobadi tradition, who had lived exclusively from fishing, collecting wild grasses and hunting since the middle of the 2nd millennium at the latest, remained relatively stationary. Both cultures had copper that they brought from Mauritania. At the same time, the different cultures cultivated a lively exchange. [23]
Ерте темір дәуірі
Манде халқы, Саньинке халқымен туыс, Малидегі ортаңғы Нигер өзені бойында бірқатар ерте қалалар мен қалашықтарды құрды, оның ішінде Диа шамамен б.з.д. 900 жылдан басталып, б.з.д. 600 жылға қарай өркендеген, ал Дженне Дженно шамамен б.з.д. 250 жылдан б.з. 800 жылға дейін қоныстанған. Дженне Дженно 4 километр радиуста 40 төбешіктен тұратын қалалық кешенді құрады. Қаланың ауданы 1500 жылдан астам деп есептеледі, және ол жергілікті және алыс саудамен айналысты. Дженне Дженноның екінші кезеңінде (бірінші мыңжылдықта) қала шекарасы кеңейді (мүмкін 100 000 шаршы метрден асатын), сонымен қатар осы кезеңде тұрақты саз кірпіштен тұрғызылған архитектура дамыды, оның ішінде қала қабырғасы бар, б.з. бірінші мыңжылдықтың соңында цилиндр тәрізді кірпіштерді пайдаланып салынған, оның негізі 3,7 метр енді және қаланың айналасын шамамен екі километрге дейін қоршап тұрды. Ерте ислам әдебиетінде Мали туралы бірнеше сілтемелер бар. Олардың ішінде әл-Бакридің 1068 жылғы еңбегінде "Пене" және "Малал" туралы айтылған, Ибн Халдунға (1397 жылға қарай) Бармандана деп белгілі ерте билеушінің дінге келуі туралы әңгіме, сондай-ақ әл-Идрисидің еңбегіндегі бірнеше географиялық деректер бар.
Мали империясы
Мали империясы 1230 жылы құрылды. Бұл Батыс Африкадағы ең ірі империя болды және тілі, заңдары мен әдет-ғұрыптары арқылы Батыс Африка мәдениетіне терең ықпал етті. 19 ғасырға дейін Тимбукту мұсылман әлемінің оңтүстік-батыс шетіндегі маңызды бекет ретінде және Сахара арқылы жүретін құл саудасының орталығы ретінде сақталды. 13-дан 17 ғасырға дейін Мандинка халқы өмір сүрді. Империяның негізін Сундиата Кейта қалады және билеушілерінің, әсіресе Манса Муса I-нің байлығымен әйгілі болды. Мали империясы Батыс Африкаға зор мәдени әсер етіп, тілін, заңдарын және әдет-ғұрыптарын Нигер өзені бойында таратуға жағдай жасады. Ол кең аумақты қамтыды және көптеген қарастырылған мемлекеттер мен провинциялардан тұрды. Империяның мол алтын қорымен танымал болды, ол Дженнедегі Ұлы мешіт сияқты тамаша архитектуралық құрылыстарды салуға қаржыландыруға жұмсалды. Мали империясы Сахара шөлінен Солтүстік Африка мен Таяу Шығысқа дейін созылған дамыған сауда желісімен де белгілі болды. Қазіргі кезде Мали, Сенегал, Гамбия, Гвинея, Мавритания, сондай-ақ Нигер мен Буркина-Фасоның бір бөлігі осы аумаққа кіреді. Алайда, Мали империяның орталығы болып табылады.
Сонгхай империясы
Мали империясы 14 ғасырдың ортасында әлсіре бастады. Соңғайлар осы мүмкіндікті пайдаланып, тәуелсіздіктерін жариялады. Соңғайлар Гао қаласын астана етіп, батыс Сахель аймағындағы өздерінің империялық кеңеюін бастады. 1420 жылға қарай Соңғай Масинадан салық алуға жеткілікті күшті болды. Дамып келе жатқан Соңғай империясы мен құлдырап бара жатқан Мали империясы 14 ғасырдың соңы мен 15 ғасырдың көп бөлігінде қатар өмір сүрді. 15 ғасырдың соңында Тимбукту билігі Соңғай империясына көшті. Осы кезеңде 21 ғасырда мұрагер туады деген болжам айтылды.
Империялардан кейін (15911892)
Соңхай империясы Марокконың Саади әулетінің қысымымен құлдырады. Шешуші нүкте 1591 жылдың 13 наурызындағы Тондиби шайқасы болды. Марокко одан кейін Гао, Тимбукту, Дженне (кейде Дженне деп те аталады) қалаларын және 17 ғасырдың соңына дейін көптеген қиындықтармен қатар жүретін сауда жолдарын бақылады. Соңхай империясы құлағаннан кейін, аймақтың үстінен ешбір мемлекет билік құра алмады. Марокколықтар елдің тек бірнеше бөлігін ғана басып алды, тіпті олар билік етуге тырысқан жерлерде де олардың билігі әлсіз болды және қарсыластар тарапынан күдік тудырды. Одан кейін бірнеше шағын мемлекеттер пайда болды. Қазіргі Мали аумағында ең белгілілері:
Бамбара империясы немесе Сегу патшалығы
Бамбара империясы 1712 жылдан 1861 жылға дейін орталықтандырылған мемлекет ретінде болды, Сегу және Тимбуктуда (кейде Сегу деп те аталады) негізделген және Малидің орталық және оңтүстік бөліктерін биледі. Ол Фута Тородан Батыс Африка арқылы жорық жасаған Эль-Хадж Умар Таллға дейін сақталды. Умар Таллдың моджахедтері Бамбараны оңай жеңіп, 1861 жылдың 10 наурызында Сегуді басып алып, империяның құлағанын жариялады.
Каарта патшалығы
Сегудегі Кулибали әулетінің бөлінуі 1753 жылы қазіргі Батыс Малиде екінші Бамбара мемлекеті – Каарта патшалығының құрылуына себеп болды. Ол 1854 жылы Тукулер империясының басшысы Умар Талл тарапынан, Сегумен соғыс бастамас бұрын жеңіліске ұшырады.
Кенедюгу патшалығы
Сенуфо Кенедюгу патшалығы 17 ғасырда қазіргі Мали және Буркина-Фасо елдерінің шекарасына жақын аймақта пайда болды. 1876 жылы астанасы Сикассоға көшірілді. 1887 жылы Васулу империясының басшысы Самори Туренің оны басып алу әрекетіне қарсы тұрып, француздарға 1898 жылы бағынған аймақтағы соңғы патшалықтардың бірі болды.
Маасина
1818 жылы Сегу үкіметіне қарсы, көбінесе Фула халқының Ішкі Нигер дельтасы аймағында исламдық рухта болған көтеріліс, жеке мемлекет құруға алып келді. Кейіннен ол Умар Таллдың Тукулер империясына қарсы Бамбара империясымен бірікті, бірақ 1862 жылы одан жеңіліске ұшырады.
Тукулер империясы
Бұл империяны Тукулер халқының Эль-Хадж Умар Талл 1864 жылы құрған. Ол 1890 жылы француздық жаулауға дейін қазіргі Малидің көп бөлігін биледі. Бұл шаруашылық тұрақсыз кезең болды, Мессинада қарсылық күшті болды және француздықтардың қысымы күшейді.
Васулу империясы
Васулу немесе Васулу империясы – Самори Туре басқарған, қазіргі Гвинеяның солтүстік және Малидің оңтүстік-батыс аймақтарындағы (Васулу) негізгі Малинке халқының жерінде болған, қысқа ғұмырлы (1878–1898) империя. Француздар басып алғанға дейін ол Кот-д’Ивуарға көшті.
Француз Суданы (18921960)
Мали 1892 жылы француз отаршылдығының билігіне түсті. 1893 жылға қарай француздар өздері «Француз Суданы» (Soudan Français) деп атаған аумаққа азаматтық губернатор тағайындады, бірақ француз билігіне қарсы белсенді күрес жалғасты. 20 маусым күні 1960 жылы Мали Федерациясы тәуелсіз мемлекетке айналды және Модибо Кейта оның тұңғыш президенті болды.
Тәуелсіздік (1960-нан қазіргі уақытқа дейін)
Сенегалдың 1960 жылы тамызда федерациядан шығуынан кейін, бұрынғы Судан Республикасы 1960 жылы 22 қыркүйекте Модибо Кейта президенті болып табылатын Мали Республикасы болды. Кейта Француз қоғамдастығынан шығып, Шығыс блогымен де тығыз байланыста болды. UDPM өз құрылымын бүкіл ел бойынша округтерге және аудандарға таратты. 2012 жылдың 22 наурызында әскери қызметкерлер мемлекеттік теледидардан ел билігін басып алғандарын жариялады, президенттің бүліктерді шешудегі әрекеттеріне наразылық білдірді. Бұрынғы президент жасырынуға мәжбүр болды. Алайда, 2012 жылы Малидің солтүстігіндегі көтеріліс салдарынан әскери үкімет елдің үштен бірін ғана бақылайды, ал елдің солтүстігін (Азавад деп аталады) MNLA көтерілісшілеріне қалдырды. Көтерілісшілер 700 км қашықтықтағы Тимбукту қаласын бақылайды. Оған жауап ретінде Батыс Африка мемлекеттерінің экономикалық қауымдастығы (ЭКОАС) активтерді тоңдырып, эмбарго енгізді, кейбіреулері тек бірнеше күнге отынмен ғана қалды. Мали отын импортына тәуелді, ол Сенегал және Пил Сызығынан жүк көлігімен тасымалданады. 2012 жылдың 17 шілдесінде туарег көтерілісшілері өз одақтастары – исламшылдар, Ансар Дин және Ислам Магрибіндегі Әл-Қаида (А.Қ.М.) тарапынан ығыстырылды. Малидің солтүстігінде экстремистік мемлекет құрылуы – бұл ашуланған әскери офицерлердің бұрынғы төңкерісінің күтпеген салдары болды. Бірнеше сағаттан кейін премьер-министр өзінің және үкіметінің мемлекеттік теледидардан отставкаға кетуін жариялады. 2013 жылдың 10 қаңтарында исламшыл күштер Мали армиясынан астанадан 600 км қашықтықта орналасқан Конна қаласын басып алды. Келесі күні француз әскері "Сервал" операциясын бастады, қақтығысқа араласты. 8 ақпанда исламшылдар бақылап отырған аумақ халықаралық коалицияның көмегімен Мали әскеріне қайтарылды. Туарег сепаратистері исламшылдарға қарсы күресті жалғастырды, бірақ MNLA Мали әскеріне қарсы шабуылдар жасады деп айыпталды. 2013 жылдың 18 маусымында үкімет пен туарег көтерілісшілері арасында бейбіт келісімге қол қойылды. Малиде 2013 жылдың 28 шілдесінде президент сайлауы өтті, ал екінші тур 11 тамызда өтті. Ибрагим Бубакар Кейта Малидің жаңа президенті болу үшін Сомайла Сиссені жеңді. Мали үкіметі мен туарег көтерілісшілері арасындағы бейбіт келісім 2013 жылдың қараша айының соңында солтүстік қаласы Кидалдағы қақтығыстардан кейін бұзылды. 2015 жылдың 20 ақпанында Мали үкіметі мен солтүстік көтерілісшілері арасында жаңа атысты тоқтату туралы келісімге қол қойылды. 2018 жылдың тамызында президент Ибрагим Бубакар Кейта сайлаудың екінші турында Сомайла Сиссеге қарсы жеңіске жетіп, жаңа бес жылдық мерзімге қайта сайланды.
2020 жылдар
2020 жылдың 5 маусымынан бастап Бамакода президент Ибрагим Бубакар Кейтаның отставкасын талап ететін көше митингілері басталды. 2020 жылдың 18 тамызында көтеріліс жасаған әскерлер президент Ибрагим Бубакар Кейтаны және премьер-министр Бубу Сиссені қамауға алды. Президент Кейта отставкаға кетіп, елден шығып кетті. Полковник Ассими Гойта басқаратын Халықты құтқару ұлттық комитеті билікке келді, бұл 1960 жылы Франциядан тәуелсіздік алғаннан бергі төртінші төңкеріс болды. 2020 жылдың 12 қыркүйегінде Халықты құтқару жөніндегі ұлттық комитет 18 айлық саяси кезеңдік өтуді азаматтық үкіметке келісті. Содан кейін Бах Н'Дау уақытша президент болып тағайындалды. 2021 жылдың 25 мамырында полковник Ассими Гойта өтпелі президент Бах Н'Дауды және өтпелі премьер-министр Моктар Уанды лауазымдарынан босатып жіберді. 2021 жылдың 7 маусымында Мали әскери қолбасшысы Ассими Гойта жаңа уақытша президент ретінде қызметке кірісті. Human Rights Watch (HRW) ұйымының мәліметінше, Мали әскерлері мен Вагнер тобынан күдіктелген ресейлік жалдамалы сарбаздар 2022 жылдың наурызында Малидің орталық аймағында 300-ге жуық бейбіт тұрғынды өлтірген. Франция 2022 жылдың ақпан айында Малиден француз әскерін шығарып алды. 2023 жылы Буркина-Фасо Малимен федерация құру туралы ұсыныс жасады. Федерацияның мақсаты екі елдің ресурстарын, аумақтарын және халқын біріктіре отырып, олардың саяси және экономикалық ықпалын арттыру болды. Бұл бастама Африка елдерінің ортақ мәселелерді шешу және ұжымдық мүдделерін ілгерілету үшін аймақтық одақтар құруға ұмтылысының бір бөлігі еді. Алайда, ұсыныс екі ел арасындағы мәдени, тарихи және экономикалық айырмашылықтарға, сондай-ақ билік пен ресурстарды бөлу және ұлттық егемендікті жоғалту мүмкіндігіне байланысты сынға ұшырады.