Кіріспе

Гвинея-Бисаудың астанасы және ең ірі қаласы – Гвинея-Бисаудың астанасы Бисау (biˈsaw). 2015 жылғы мәлімет бойынша, халқы 492 004 адамды құрады. Бисау Атлант мұхитында, Геба өзенінің құйылатын жерінде орналасқан. Бисау – Гвинея-Бисаудың ең ірі қаласы, маңызды порты, әкімшілік және әскери орталығы.

Этимология

Бисау термині Н'нссасун руының атынан туындаған болуы мүмкін, оның көпше түрі – Боссасун.

Тарих

Еуропалықтар келгенге дейін Бисау аралы Папель халқының патшалығы ретінде басқарылды. Ауызша дәстүрге сәйкес, патшалықты Куинара (Guinala) патшасының ұлы Мекао құрды, ол жүкті қарындасы, алты әйелі және әкесі патшалығының поддандыларымен бірге осы аймаққа көшіп келді. Патшалық жеті рудан тұрды, олар қарындасы мен алты әйелінен тараған. Әпкесінен тараған Боссасун руы таққа мұрагер болды. Бисау патшалығы жоғары дәрежеде қабатталған қоғамдық құрылымға ие болды. Патшаның тәж кию рәсімінде патшаны байлап, ұру салты болды, себебі патша жазаны қолданудан бұрын оның қандай екенін білуі керек еді, сондай-ақ патшалық белгі – найза табыс етілді. 16 ғасырда португалдар сауда жасаған кезде Бисау патшасы аймақтағы ең ықпалды монархтардың бірі болды. 1680 жылы Бисау тіпті португалдарға Кашеу папельдерімен болған қақтығыста көмектесті. Қала 1687 жылы португал сауда бекеті ретінде құрылды. Осы кезеңде аймақта француздық белсенділік күшейді. Бисау патшасы Бакомполко оларға бекініс салуға рұқсат бермесе де, оларға сауда фабрикасын берді, одан олар басқа нәрселермен қатар мыңдаған құлдарды жөнелтті. Жауап ретінде португалдар Бисау генерал-капитандығын құрды, ал 1696 жылға қарай қалада бекініс, шіркеу және аурухана болды. Бұл Геба өзені мен оның оңтүстігіндегі сауданың негізгі орталығы болды және Кашеуді маңыздылығы жағынан басып озды. Бакомпулько 1696 жылы қайтыс болды. Португалдардың наразылығына қарамастан, Инцинхат патша мұрагерлік даудан жеңіспен шықты, ал қарым-қатынастар тез нашарлады. Капитан-генерал Пинейро Папельдің еркін сауда саясатына қарсы Португалияның монополиясын орнатуға тырысқанда, Инцинхат аяқталмаған бекіністі қоршап алды және тұрғындарын қырғынға ұшырататынын мәлімдеді. Пинейро кейін Папель тұтқынында қайтыс болды. Португалдар сауда монополиясын орната алмағандықтан және шетел кемелерінен баж алына алмағандықтан, олар 1753 жылы бекіністі тастап кетті. Бірақ, қатаң қарсылыққа тап болғандықтан, екі жылдан кейін жаңа бекініс сала алмады. 1775 жылы Гран-Пара және Мараньян компаниясы бекіністі қайта салды, португалдық билікті нығайту және Бразилияға жөнелту үшін құлдарды сақтау үшін. Алайда, аймақтың нақты бақылауы Папель патшаларының қолында болды. 1869 жылы, аумақты тиімді басқару мақсатында, Бисау коммуна мәртебесіне көтерілді. 20 ғасырдың басында Папельдер колониялық «бейбіттендіру науқанына» қарсы күшті қарсылық көрсетті. 1915 жылы, 30 жылдық соғыстан кейін, офицер Тейшейра Пинто мен әскери басшы Абдул Инжай басқаратын португалдық әскер Бисау патшалығын жеңіп, оны Португалиялық Гвинеяға қосты. 1941 жылы астана Боламадан Бисауға көшірілді. Инфрақұрылымның көп бөлігі қирады және халықтың көп бөлігі қашып кетті. Қала тыныштық орнағаннан кейін жаңадан гүлденді, 2009 жылғы халық санауы бойынша ел халқының 25% астамын құрады және көптеген жаңа және жаңартылған ғимараттар салынды. 2023 жылдың 18 қазанында, түркиялық Karpowership электр компаниясына 15 миллион доллардан астам төленбеген электр энергиясы үшін қалада толық қараңғылыққа түсу орын алды.

География және климат

Бисау 11°52' Солтүстік, 15°36' Батыс (11.86667, 15.60) GNS: Country Files, Атлант мұхитындағы Геба өзенінің құятын жерінде орналасқан. Бисауды қоршаған жерлер өте төменде жатыр, өзеннің ағыны шамалы болса да, қаладан тысқары қарай теңізге жүретін кемелерге қолжетімді. Бисауда тропикалық саванна климаты (Köppen Aw) басым, ол тропикалық муссондық климатқа (Am) жатпайды, бірақ осы типтегі климаттардың көпшілігінен ылғалдырақ. Қарашадан мамырға дейін жаңбыр жаумайды, ал жылдың қалған бес айында қалаға шамамен жаңбыр жауады.

Демография

1979 жылғы халық санауы бойынша Бисаудың халқы 109 214 адамды құрады. 2015 жылғы халық санауы бойынша Бисаудың халқы 492 004 адамға жетті.

Ауа

Бисау қаласын елдің жалғыз халықаралық әуежайы – Освальдо Виейра халықаралық әуежайы қамтамасыз етеді, қазіргі таңда ол алты әуе компаниясымен рейстер ұсынады.

Автомобиль жолдары

Бисауды елдің қалған бөлігімен және континентпен байланыстыратын басты магистраль – Транс-Батыс Африкалық жағалау жолы. Сонымен қатар, Бафата және Габу сияқты басқа да ірі қалаларға қосылатын көптеген кіші ұлттық тас жолдары бар.

Мәдениет

Атракциондардың қатарында 18 ғасырда салынған португалдық Форталеза де Сан-Хосе да Амура казармасы бар, онда Амилкар Кабралдың мазары орналасқан. Сондай-ақ, 1959 жылғы 3 тамызда Бисау докерлерінің ереуілінде қаза болған порт жұмысшыларына арналған Пиджигуити ескерткіші, Гвинея-Бисау ұлттық өнер институты, Бисаудың жаңа стадионы және жергілікті жағажайлар да бар. Гвинея-Бисаудағы азамат соғысы (1998–1999 жж.) кезінде Гвинея-Бисау президенттік сарайы және Бисау француз мәдени орталығы (қазір қайта жаңартылған) сияқты көптеген ғимараттар қирады, қала орталығы әлі де толық дамымаған. Бисауда мұсылмандардың көп болуына байланысты Рамазан айы да маңызды мереке болып есептеледі.

Спорт

Футбол елде де, қалада да ең танымал спорт түрі. Қалада UD Internacional, SC de Bissau, SC Portos de Bissau, Sport Bissau e Benfica және FC Cuntum сияқты көптеген командалар орналасқан. Қаладағы стадиондар – Estádio Lino Correia және Estádio 24 de Setembro.

Дін

Негізгі діндер – мұсылмандық (50%), одан кейін христиандық (34%) және анимизм (7,9%).

Ғибадат орындары

Дін орындарының ішінде мұсылман мешіттері басым. Бірақ, Бісау Рим-католик діоцезі (католик шіркеуі), евангелистік шіркеулер және Құдай Патшалығының әмбебап шіркеуі сияқты христиан шіркеулері мен ғибадатханалары да кездеседі.