1898 жылғы Шығыс Африкадағы ағылшын-француз дауы

Кіріспе

1898 жылы Шығыс Африкадағы ағылшын-француз дауы

Фашода оқиғасы, сондай-ақ Фашода дағдарысы (фр. Crise de Fachoda) – 1898 жылдың 10 шілдесінен 3 қарашасына дейін Шығыс Африкада Ұлыбритания мен Франция арасындағы империалистік аумақтық даулардың шегіне жеткен кезені болды. Француз экспедициясы Ақ Нілдегі Фашодаға Жоғарғы Нил өзенінің бассейнін бақылауға алып, осылайша Ұлыбританияны Суданнан шеттетуді көздеді. Француз тобы мен британдық-египеттік күштер (француздардан 10 есе көп) достық қарым-қатынаста кездесті, бірақ Еуропада соғыс қаупі туды. Екі империя да соғысқа қадам тастауға дайын тұрды, екі тараптан да қызу сөздер айтылды. Ауыр қысымға ұшыраған француздер шегінді, бұл аймақтың британдық-египеттік бақылауда қалуын қамтамасыз етті.

Өмірбаян

XIX ғасырдың соңында Африка еуропалық отаршыл державалар тарапынан қарқынды түрде басып алынып, отарландырылды. 1885 жылғы Батыс Африка жөніндегі Берлин конференциясынан кейін Еуропаның ірі державалары Африкада басқа еуропалық елдердің ықпалына түспеген қалған жерлерге талап етуге кірісті. Африка тарихындағы осы кезеңді қазіргі тарихнама көбінесе Африка үшін күрес деп атайды. Осы күреске қатысқан негізгі державалар: Ұлыбритания, Франция, Германия, Бельгия, Италия, Португалия және Испания. Француздар Африканың ішкі аймағына көбінесе континенттің Атлантикалық жағалауынан (қазіргі Сенегал) шығысқа қарай, Сахель арқылы Сахараның оңтүстік шекарасымен – қазіргі Сенегал, Мали, Нигер және Чад аумақтары арқылы ілгеріледі. Олардың басты мақсаты Нигер және Ніл өзендері арасында үздірілмейтін байланыс орнату және Сахара арқылы өтетін керуен жолдарына бақылау орнату арқылы Сахель аймағына және одан тасымалданатын барлық сауданы бақылауға алу болатын. Франция сонымен қатар Француз Сомалилендінде (қазіргі Джибути) Қызыл теңіз жағалауындағы бекініске ие болды, ол континенттегі француз территориясының шығыстан батысқа дейінгі белдеуі үшін шығыс тірегі ретінде қызмет ете алатын еді. Ал британдықтар Оңтүстік Африкадағы (Оңтүстік Африка, Бечуаналенд және Родезия) иеліктерін Шығыс Африкадағы (қазіргі Кения) территорияларымен және осы екі аймақты Ніл алабымен байланыстыруды көздеді. Судан, қазіргі Оңтүстік Судан мен Уганданы қамтитын, осы мақсаттарға жетудің кілті болды, әсіресе Мысыр британдық бақылауда болғандықтан. Африка арқылы өтетін бұл "қызыл сызық" (яғни ұсынылып отырған темір жол немесе жол, мысалы, Каирден Кейптаунға дейінгі темір жол) британдық алмаз магнаты және саясаткер Сесил Родс есімімен танымал болды, ол Африканы "қызылға бояуды" қалаған (яғни британдық бақылауға алуды, өйткені Ұлыбританияның құрамындағы аумақтар карталарда көбінесе қызыл түспен белгіленген). Егер Кейптауннан Каирге дейінгі (Родстың арманы) және Дакардан Француз Сомалилендігіне (қазіргі Джибути) дейінгі сызықтарды салып қарасақ, олар Оңтүстік Суданның шығысындағы Фашода (қазіргі Кодок) қаласының маңында қиылысады, бұл оның стратегиялық маңыздылығын түсіндіреді. Француздың шығыс-батыс және британдық солтүстік-оңтүстік бағыттары қатар өмір сүре алмайтын еді; екі бағыттың қиылысын басып алып, ұстап тұра алатын ел ғана өз жоспарын іске асыра алатын еді. Фашода 1855 жылы Египет армиясы тарапынан Шығыс Африкадағы құл саудасына қарсы күрес үшін база ретінде құрылған. Ол 160 шақырымдық батпақты жағалаудың шамалы жерлерінің бірінде, қайықтарды тиеуге қолайлы биік жерде орналасқан. Айналасы батпақты болғанымен, Шилук халқының мекені болды және 1870 жылдардың ортасына қарай Фашода қарбалас сауда және әкімшілік орталыққа айналды. Бұл аймаққа алғаш рет 1869 жылы Георг Швайнфурт, ал 1876 жылы Вильгельм Юнкер келді. Юнкер бұл қаланы "маңызды сауда орталығы, өркениеттің соңғы бекінісі, экваторлық Африканың шұратындағы аймаққа кірген немесе одан оралған саяхатшылар жергілікті грек саудагерлерінен қажетті еуропалық тауарларды алатын жер" деп сипаттады. Бірақ Жан Батист Маршан келген кезде, қираған қамал қирап жатты. Басқа еуропалық елдер де Нілдің жоғарғы аңғарына иелік етуге мүдделі болды. Италиялықтар Қызыл теңіздегі Массавадағы Эритреялық бекінісінен бастама алды, бірақ 1896 жылғы наурыз айында Адоуа шайқасында эфиопиялықтардан жеңілгені олардың әрекетіне тосқауыл қойды. 1896 жылдың қыркүйегінде Конго еркін мемлекетінің билеушісі король Леопольд II Конго өзенінің жоғарғы ағысынан Стэнливиллден 5000 конголық сарбазды, артиллериямен бірге Ақ Нілге қарай жіберді. Олар Фашодадан шамамен 800 шақырым қашықтықтағы Ақ Нілдегі Альберт көліне жеткеніне бес ай уақыт кетті, бірақ сол кезде олардың сарбаздары оларға жасалған қарым-қатынастан ашуланып, 1897 жылғы 18 наурызда көтеріліс жасады. Көптеген бельгиялық офицерлер қаза тауып, қалғандары қашуға мәжбүр болды. Маршанның жасағы Бразавильден қарызға алынған пароходта Фашода аймағын қорғау және оны француз протекторатына айналдыруға бұйрықпен жолға шықты. Олар Убанги өзенімен кеме жүріп, содан кейін құрлыққа шығып, 100 тонналық жабдықтарды, соның ішінде бір тонналық қазандықты құрайтын жиналмалы болатты пароходты алып жүрді. Халықтың ашуы кеңінен тарап, әр тарап екіншісін ашық экспансионизм мен агрессияда айыптады. Дағдарыс 1898 жылдың қыркүйек және қазан айларында жалғасты. Корольдік теңіз флоты соғысқа дайындық бұйрықтарын дайындады және резервтерін жұмылдырды.

During the late 19th century, Africa was rapidly being claimed and colonised by European colonial powers. After the 1885 Berlin Conference regarding West Africa, Europe's great powers went after any remaining lands in Africa that were not already under another European nation's influence. This period in African history is usually termed the Scramble for Africa by modern historiography. The principal powers involved in this scramble were Britain, France, Germany, Belgium, Italy, Portugal, and Spain. The French thrust into the African interior was mainly from the continent's Atlantic coast (modern day Senegal) eastward, through the Sahel along the southern border of the Sahara, a territory covering modern day Senegal, Mali, Niger, and Chad. Their ultimate goal was to have an uninterrupted link between the Niger River and the Nile, hence controlling all trade to and from the Sahel region, by virtue of their existing control over the caravan routes through the Sahara. France also had an outpost near the mouth of the Red Sea in French Somaliland (now Djibouti), which could serve as an eastern anchor to an east–west belt of French territory across the continent. The British, on the other hand, wanted to link their possessions in Southern Africa (South Africa, Bechuanaland and Rhodesia), with their territories in East Africa (modern day Kenya), and these two areas with the Nile basin. Sudan, which then included modern day South Sudan and Uganda, was the key to the fulfilment of these ambitions, especially since Egypt was already under British control. This 'red line' (i. e. a proposed railway or road, see Cape to Cairo Railway) through Africa was made famous by the British diamond magnate and politician Cecil Rhodes, who wanted Africa "painted Red" (meaning under British control, since territories which were part of Britain were often coloured red on maps). If one draws a line from Cape Town to Cairo (Rhodes's dream) and another line from Dakar to French Somaliland (now Djibouti) by the Red Sea in the Horn (the French ambition), these two lines intersect in eastern South Sudan near the town of Fashoda (present day Kodok), explaining its strategic importance. The French east–west axis and the British north–south axis could not co exist; the nation that could occupy and hold the crossing of the two axes would be the only one able to proceed with its plan. Fashoda had been founded by the Egyptian army in 1855 as a base from which to combat the East African slave trade. It was located on high ground along 100 mile (161 km) of marshy shoreline at one of the few places where a boat could unload. The surrounding area, although swampy, was populated by Shilluk people, and by the mid 1870s, Fashoda was a bustling market and administrative town. The first Europeans to arrive in the region were explorers Georg Schweinfurth in 1869 and Wilhelm Junker in 1876. Junker described the town as "a considerable trading place the last outpost of civilization, where travelers plunging into or returning from the wilds of equatorial Africa could procure a few indispensable European wares from the local Greek traders." By the time Jean Baptiste Marchand arrived, however, the deserted fort was in ruins. Other European nations were also interested in controlling the upper Nile valley. The Italians got a head start from their Eritrean outpost at Massawa on the Red Sea, but their defeat by the Ethiopians at Adowa in March 1896 ended their attempt. In September 1896, King Leopold II, the Sovereign of the Congo Free State, dispatched a column of 5,000 Congolese troops, with artillery, towards the White Nile from Stanleyville on the Upper Congo River. They took five months to reach Lake Albert on the White Nile, about 500 mile (805 km) from Fashoda, but by then, their soldiers were so angry at their treatment that they mutinied on 18 March 1897. Many of the Belgian officers were killed and the rest were forced to flee. Marchand's force set out from Brazzaville in a borrowed Belgian steamer with orders to secure the area around Fashoda and make it a French protectorate. They steamed up the Ubangi River to its head of navigation and then marched overland (carrying 100 tons of supplies, including a collapsible steel steamboat with a one ton boiler News of the meeting was relayed to Paris and London, where it inflamed the pride of both nations. Widespread popular outrage followed, each side accusing the other of naked expansionism and aggression. The crisis continued throughout September and October 1898. The Royal Navy drafted war orders and mobilized its reserves.

Францияның кетілуі

Омдурман шайқасында Махди күштерін жеңген ағылшын-египет армиясының қолбасшысы ретінде Китченер египеттік хедив атынан Суданды қайта басып алу процесінде болды және шайқастан кейін француз экспедициясын зерттеу үшін жабық бұйрықтарды ашты. Китченер Фашодаға египет армиясының формасын киіп келді және француз туынан біршама қашықтықта египет туын көтеруді талап етті. Теңіз жағынан қарағанда, жағдай Ұлыбританияның пайдасына болды, бұл фактіні француз депутаттары дағдарыстан кейін мойындады. Көптеген тарихшылар Маршанның сабырлылығын бағалады. Жаңа тағайындалған француз сыртқы істер министрі Теофил Делькасс үшін әскери фактілер күдіссіз маңызды болды. "Оларда әскер бар, бізде тек сөздер ғана бар", - деді ол ресми түрде. Сонымен қатар, ол, әсіресе Германиямен болашақ қақтығыс жағдайында олардың достығын алуға ниетті болғандықтан, британдықтармен соғыста ешқандай артықшылық көре алмады. Сондықтан ол дағдарыстың бейбіт шешілуіне күшті ықпал етті, бірақ бұл ұлтшылдық пен ағылшынға қарсы сезімдерді күшейтті. 13 қазанда "L'Intransigeant" газетінде жарияланған редакциондық мақаласында Виктор Анри Рошфор: "Германия бізді бетке шапалақтап жатыр. Англияға жақын тұруға асығайық", - деп жазды. Профессор П. Х. Белл жазғандай, француз үкіметі 3 қарашада әскерлеріне үнсіздік сақтап шегінуге бұйрық берді және дағдарыс бейбіт аяқталды. Маршан өзінің шағын күштерін Мысыр арқылы өтудің орнына, Нил өзенімен салыстырмалы түрде жылдам сапар жасаудың орнына, Абиссиния және Джибути арқылы кері қайтаруды жөн көрді.

Салдары

Фашода Франция үшін ауыр дипломатиялық жеңіліс және ұлттық ұятқа толы оқиға болды. Француз ұлтшылдарының пікірінше, капитуляция армияның Дрейфусты қолдаған сатқындардың салдарынан әлсірегенін көрсететін нақты дәлел болды. Бұл оқиға Англияға қарсы күшті сезімдерді тудырды, ал кейбіреулер Англия Францияға шабуылға дайындалып жатыр деген ойды білдірді. Келесі жылғы қаңтарда Дрейфус ісінің қайта қаралуы француз халқының Судан оқиғаларынан назарын аударды және адамдар Африканың осы қашық айманы үшін соғыс жүргізудің мәніне күмән келтіре бастады. Дегенмен, бұл Францияның батыс жағалаудан шығысқа дейінгі экваторлық империя құру арманына нүкте қойды. Британия осы жетістікке қуанды, француз тарапынан кез келген қарсылықтан сақтанғанымен, олардың қысым көрсету саясаты дағдарысты шешті. Француздар Франция мен Германия арасындағы соғыс жағдайында Ұлыбританияның достығының маңызды екенін түсінді. 1899 жылғы наурыз айында 1898 жылғы ағылшын-француз конвенциясына қол қойылды, онда Нил және Конго өзендерінің бастаулары олардың ықпал аймақтарының шекарасын белгілейтіні келісілді. Фашода оқиғасы Ұлыбритания мен Франция арасындағы соңғы ірі отарлық дау болды және оның классикалық дипломатиялық шешімі көптеген тарихшылар тарапынан 1904 жылғы Entente Cordiale-дің алғы күші деп есептеледі. Сол жылы Фашода ресми түрде Кодок деп аталды. Қазіргі күні ол Оңтүстік Судан аумағында орналасқан.

Мұра

Француз отаршылдық офицері Джордж де Вильбуа Мареуил Англо-бур соғысын Фашодадағы француздық ұятты оқиғасы үшін кек алу мүмкіндігі ретінде қарастырды, бірақ ол Босхоф шайқасында қаза тапты. Оқиғаға қатысқан екі маңызды тұлғаның есімі Францияның Лион қаласында 1959 жылы Саона өзені арқылы салынған Pont Kitchener Marchand көпірінде мәңгі есте қалды. Бұл оқиға француз сыртқы саясатында "Фашода синдромы" деп аталатын құбылысқа әкелді, яғни британдық ықпалға бейімделіп жатқан аймақтарда француздық ықпалды күшейтуге ұмтылыс. Сондықтан ол 1945 жылғы Левант дағдарысы, 1970 жылдардағы Нигериядағы Биафра азаматтық соғысы және 1994 жылғы Руанда азаматтық соғысы сияқты кейінгі дағдарыстар мен қақтығыстарды салыстыру үшін пайдаланылды.