Кіріспе
Төменгі әлеуметтік топтар жасаған қылмыстық құқық бұзушылықтар
Криминологияда "көк жағалы қылмыс" – жоғары әлеуметтік топқа жататын адамдар жасаған "ақ жағалы қылмысқа" қарастырылатын, төменгі әлеуметтік топтан шыққан адамның жасаған қылмысы. Көк жағалы қылмыстың ресми заңдық жіктемесі болмаса да, ол белгілі бір қылмыстар тобын білдіреді. Бұл қылмыстар көбінесе ұсақ сипатта болады және оларды жасаған адамға немесе топқа бірден пайда әкелуге бағытталған. Бұл сондай-ақ, жанжал немесе төбелес кезіндегідей, дереу туындаған жағдайға байланысты жеке құқық бұзушылықтарды да қамтиды. Осы қылмыстарға есірткі өндіру немесе тарату, зорлау, ұрлық, қарақшылық, шабуыл жасау немесе адам өлтіру сияқты қылмыстар жатады, бірақ олармен шектелмейді.
Этимология
Көк жағалы қылмыс – "ақ жағалы қылмыспен" салыстырғанда көбінесе шағын масштабты және төменгі тапқа жататын адамдарға қатысты қылмысты анықтау үшін қолданылатын термин. Америкада 1910-1920 жылдар аралығында қолмен еңбек ететін адамдар көк түсті көйлек киетін, соның арқасында жұмыстан келген дақтар көрінбейтін еді. Сол кезеңде және географиялық аймақта қол еңбегі көбінесе немесе толығымен төменгі тапқа жүктелгендіктен, бұл термин оларға – кірісі төмен адамдарға қатысты анықтама ретінде қалыптасты. Бұл қазіргі күнге дейін сақталды, демек, бұл қылмысты әдетте төменгі тап өкілдері жасайды. Маңыздысы, көк жағалы қылмысқа тек кірісі төмен жұмыс істейтіндер ғана емес, сонымен қатар төменгі тапқа жататын жұмыссыздар да жатады.
Себептер
Адамдардың қылмысқа баруының басты себебі – экономикалық қажеттілік, әсіресе жұмыссыздық. Жұмыссыздар – белгілі бір жастан асқан, жұмыссыз болған, жұмыс істеуге дайын болған және Халықаралық еңбек статистикалықтары конференциясына сәйкес жұмыс іздеген адамдар. Индустрияландыру процесі жұмысшы класының қоғамға енуіне мүмкіндік берді, ал ХХ ғасырда әлеуметтік ұтқырлық арта түсті. Бірақ полицияның жұмысы көбінесе экономикалық жағынан осал адамдар өмірінің көп бөлігін өткізетін қоғамдық орындарға бағытталған, сондықтан реттеу экономикалық және саяси өмірдің негізгі институттарына кірікпегендерге жүктеледі. Сондықтан жұмысшы жастары арасындағы қақтығыстар жиі болып тұрады, бірақ ұзақ мерзімді құрылымдық жұмыссыздық пайда болған кезде төменгі тап пайда болды. Ральф Дахрендорфтың пікірінше, басым таптың өмір сүру деңгейін сақтау үшін немесе арттыру үшін жұмыссыздар қажет емес, сондықтан төменгі таптың жағдайы үмітсіз болып қалды. Box (1987) қылмыс пен жұмыссыздық туралы зерттеуді 96-7 беттерде былай қорытындылайды: Жалпы жұмыссыздық пен қылмыс арасындағы байланыс тұрақсыз. Алайда, барлық зерттеулердің салмағы әлсіз, бірақ маңызды себеп-салдар байланысы бар екенін көрсетеді. Дегенмен, жас ерлер, әсіресе, әлеуметтік жағдайы нашар этникалық топтардағылар туралы, жұмыссыздықтың мәні мен ұзақтығын ескеретін мақсатты зерттеулер әлі жүргізілмеген. Жұмыссыздықтың маңыздылығы оның ұзақтығына, әлеуметтік кінәлілікке, бұрынғы тұрақты жұмыс тәжірибесіне, болашаққа деген көзқарасқа, басқа топтармен салыстыруға және т.б. байланысты. Сондықтан, салыстырмалы кедейлік пен қылмыс арасында себеп-салдар байланысы болуы мүмкін, әсіресе жұмыссыздық басқа топтармен салыстырғанда әділетсіз және үмітсіз болып көрінетін жағдайларда. Торнберри мен Кристенсон (1984) Филадельфиядағы жасөсперімдердің қылмыстық әрекеттері туралы ұзақ мерзімді зерттеу деректерін талдады және (405-бетте) мынаны анықтады: Жұмыссыздық қылмыстық әрекетке бірден әсер етеді, ал қылмыстық әрекет жұмыссыздыққа ұзақ мерзімді әсер етеді. Бұл және басқа да эмпирикалық зерттеулер көрсеткендей, қылмыс деңгейі, әсіресе мүліктік қылмыстар, жұмыс істеген кезден гөрі жұмыссыздық кезеңінде жоғары болды. Бұл басқа факторларды тұрақты ұстағанда, жұмыссыз кезде сол жастардың қылмыс жасау жиілігі артатынын көрсетеді. Бұл таңқаларлық емес, өйткені жұмыссыздық қылмыс жасауға итермелейді және әлеуметтік бақылауды әлсідетеді, бұл әйтпесе заңға бағынуға ынталандырады. Бірақ қылмыс байлық кезеңінде де өсті, бұл АҚШ-тағы Джеймс К. Уилсон және оның серіктестерінің қылмыстық сот жүйесі сәтсіздікке ұшырады деген оң реализмін және Джок Янгтың сол реализмін тудырды, ол қылмыстық мүмкіндіктерді азайту үшін жағдайларды өзгертуді ұсынды. Жалпы алғанда, аномияның өсуі (Дюркгеймді және соңғы уақытта Мертон ұсынған Тартымдық теорияны қараңыз) жұмыссыздық пен мүліктік қылмыс арасындағы тығыз байланысты болжады. Бірақ Кантор мен Лэнд (1985) АҚШ-та жұмыссыздық пен мүліктік қылмыс арасында теріс байланыс тапты. Олар жұмыссыздықтың мүліктік қылмыстар жасау мүмкіндігін азайтатынын, өйткені ол жалпы экономикалық төмендеуді көрсетеді деп мәлімдеді. Дегенмен, жұмыссыздық пен қылмысқа бейімділік арасындағы байланыстың түсіндірмесі бар. Бір зерттеуде қылмыскерлердің әлеуметтік жағдайы мен еңбек жағдайы олардың қамауға алыну, тұтқындалу және қылмыстық қудалауға түсу ықтималдығын арттыратыны анықталды. Сонымен қатар, жұмыссыздарға жұмыс жағдайына байланысты қатаң жазалар қолданылуы және сот жүйесінде жағымсыз қаралуы мүмкін деген қорытындыға келді. Консерватизм әлеуметтік дамуға жауапты мемлекеттік органдардың өзін-өзі тәртіпке баулу мен моральдық құндылықтарды қалыптастыруға қабілетсіздігін, нәтижесінде еркіндікке, сәйкестік пен либерализацияға әкелетінін айтады. Жаңадан бай қылмыскерлердің пайда болғанына дәлелдер келтіріледі, бұл популистік саясатшыларға қаладағы кедейлік пен қылмыс арасындағы байланысты жоққа шығаруға мүмкіндік береді. Солшылдар мораль мен қылмыс мәселесінен аулақ, бұл марксистік криминологиядағы қылмысты және капитализмдегі экономикалық алға жылжудан туындаған эгоизм мәдениетімен байланыстыратын бұрынғы жұмысты жоққа шығарады, өйткені аморальды материалистік мәдениет пайда болады. Дюркгейм айтқандай, экономикалық әділетсіздікке ұшыраған қоғамда моральдық тәрбие тиімді бола алмайды. Осылайша, қылмыстың және бақылаудың күрделі моделін пайдалана отырып, қосымша зерттеулер қажет, онда елдің өмірлік деңгейіне қатысты мүмкіндіктер немесе ынталы жағдайлар, мүмкін болатын жазалар, ұсталу мүмкіндігі, құқық қорғау органдарының күш-жігері және ұрлыққа және мүліктік қылмыстарға жұмсалатын шығындар, елдің қылмыстық популяциясының мөлшері, білім деңгейі және басқа да әлеуметтік-экономикалық факторлар сияқты айнымалылар ескерілуі керек. Қазіргі уақытта зерттеліп жатқан тағы бір фактор – қала ішіндегі «қызыл қабаттар» немесе қауіпті орындардың әлеуметтік құрылымында бұқаралық ақпарат құралдарының ролі. Қылмыс – бұқаралық ақпарат құралдарындағы жаңалықтардың маңызды бөлігі. Бұқаралық ақпарат құралдарының зерттеулері қазір қылмыс туралы хабарлау қылмыстың орын алатын жерге сәйкес келе ме, әлде қаланың белгілі бір аймақтарында қылмыс көп жасалғанын көрсетіп, бұл осы аймақтардағы қылмыс деңгейі туралы халықтың пікірін бұрмалай ма және саяси жауапқа әсер ете ме екенін анықтауда. Австралиядағы Аборигендерге қатысты зерттеулер ұқсас қауымдастар арасындағы қылмыс деңгейінің өзгешеліктерін зерттеді. Олардың салғастырған қауымдастарының географиялық және демографиялық жағдайлары ұқсас болды. Олардың анықтаған нәтижесіне сәйкес, қылмыстың деңгейі қауымдастықтың мәдени ерекшеліктерімен байланысты. Олар отбасы тәрбиесінің және қауымдастықтың даму жолының көкжакеттік қылмыстарға жұмыссыздықтан немесе табыстан гөрі үлкен әсер ететінін анықтады (McCausland & Vivian, 2010). Жұмыссыздық қылмыс деңгейіне жалғыз немесе басты себепкер емес, қылмысқа өзіндік себеп болатын факторлар жиынтығы бар екенін көрсететін дәлелдер бар, тіпті бұл факторлар жұмыссыздыққа да себеп болуы мүмкін. Осы зерттеуге сәйкес, қылмысқа әкелетін факторларды жеке тұлғаның мінез-құлқы, отбасы, мектеп, достар және жұмыс сияқты әртүрлі топтарға бөлу керек.
The relationship between overall unemployment and crime is inconsistent. On balance the weight of existing research supports there being a weak but none the less significant causal relationship. However, properly targeted research on young males, particularly those from disadvantaged ethnic groups, which considers both the meaning and duration of unemployment, has yet to be done. The significance of unemployment will vary depending on its duration, social assessments of blame, previous experience of steady employment, perception of future prospects, comparison with other groups, etc. Hence, there is likely to be a causal relationship between relative deprivation and crime, particularly where unemployment is perceived as unjust and hopeless by comparison with the lot of other groups. Thornberry and Christenson (1984) analysed data from a longitudinal cohort study of delinquency in Philadelphia and found (at p405):
Unemployment exerts a rather immediate effect on criminal involvement, while criminal involvement exerts a more long range effect on unemployment. What this and other empirical research demonstrates is that crime rates, especially for property offences, were higher during periods of unemployment than of employment. This suggests that holding constant other variables, the same youths commit more crimes while unemployed. This is not surprising since unemployment provides an incentive to commit offences and erodes the social controls which would otherwise encourage conformity. But crime also rose during the so called period of affluence, prompting the Right Realism of James Q. Wilson and his associates in the United States who argued that the criminal justice system was failing, and the Left Realism attributed to Jock Young, which argued for situational changes to reduce the availability of criminal opportunities in the environment. More generally, the growth of anomie (see Durkheim and, more recently, the Strain Theory proposed by Merton), predicted a strong correlation between unemployment and property crime. But Cantor and Land (1985) found a negative association for unemployment and property crime in the United States. They argued that unemployment decreases the opportunity for property crime since it reflects a general slowdown in. However, there is an explanation for this correlation between unemployment and tendencies towards crime. A study found that both social standing in the classes and the employment status of offenders found them more likely to be detained, arrested and prosecuted by Law Enforcement. Further it came to the conclusion that unemployed persons were more likely to be dealt harsher punishments, and be looked upon unfavourably by the justice system, based on their employment status. Conservatism alleges the failure of state agencies charged with the task of socialisation to instil self discipline and moral values resulting in permissiveness, a lack of conformity, and liberalisation. The "evidence" that there are new affluent criminals allows populist politicians to deny any link between inner city deprivation and crime. The left avoids the issue of morality and crime which denies earlier work in Marxist criminology linking crime and the culture of egoism stimulated by economic advance under capitalism as a more amorally materialistic culture emerges. As Durkheim asserted, moral education cannot be effective in an economically unjust society. Thus, additional research is required, using a more complex model of crime and control to include variables such as opportunities or incentives relative to a country's standard of living, potential punishment, chance of being caught, law enforcement efforts and expenditures on theft and property crime relative to other crimes, size of the country's criminal population, education levels, and other socio economic factors. A further factor currently being researched is the role of the media in the social construction of "hot spots" or dangerous places within a city. Crime is a substantial element in media news reporting. Media research is now determining whether the coverage of crime is spatially representative of where crime occurs, or disproportionately presents crime as occurring in certain areas of a city, thereby skewing public perceptions and the political response (see Paulsen: 2002). In Australia a study undertaken, focusing on Aboriginal Australians, researched into the varying crime rates between similar communities. Some of these communities that they compared lived in both similar geographically and demographically. What they found was that the offence rate was likely tied to a cultural aspect of the community that existed. They found that the upbringing of families to their youngers, as well as how the community developed, has a far larger effect on blue collar related crimes than employment or income. (McCausland & Vivian, 2010). Rather than unemployment being the sole or a primary contributing factor towards crime rates, there is evidence pointing towards a greater set of factors that can even contribute towards unemployment itself. According to this study the factors that lead to crime should be collected into different clusters: personality of the individual, family, school, peers and work.