Жаңазеландия әдебиетінің көрнекті өкілі Вити Ихимаера

Кіріспе

Жаңа Зеландия жазушысы (туған 1944)

Вити Таме Ихимера Смайлер (/w//ɪ//t//i// //ɪ//h//i/'/m//aɪ//r//ə/; туылған 7 ақпан 1944) – Жаңа Зеландия авторы. Вайтухи шағын қаласында өскен ол, маори халқы әдебиетте назарсыз қалдырылып немесе дұрыс емес сипатталғанына көз жеткізгеннен кейін, жасөспірім шағында жазушы болуға шешім қабылдады. Ол «Пунаму, Пунаму» (1972) атты әңгімелер жинағын және «Танги» (1973) атты романын жариялаған алғашқы маори жазушысы болды. Алғашқы туындыларынан кейін он жыл жазудан үзіліс жасап, ағылшын тіліндегі маори жазуларының антологиясын редакциялаумен айналысты. 1980-жылдардың соңынан бастап Ихимера жемісті еңбек етті. Оның романдары, пьесалары, әңгімелері және опера либреттоларында қазіргі маори мәдениеті, аңыздары мен тарихы, сондай-ақ Жаңа Зеландиядағы отарлаудың салдары зерттеледі. Ол: «Маори мәдениеті – таоңга, мен шабытымды алатын қазыналы сандық» деді. Оның 1987 жылғы «Кит атты» (The Whale Rider) романы ең танымал туындысы болып табылады, ол Жаңа Зеландияда да, шетелде де балалар мен ересектер арасында кеңінен оқылады. Бұл роман Ники Кароның режиссерлігімен 2002 жылы түсірілген, сыншылар тарапынан жоғары бағаланған «Кит атты» фильміне негіз болды. Оның жартылай автобиографиялық романы «Испания бақтарындағы түндер» (1996) үйленген ер адамның өзінің гомосексуализмімен санасуы туралы айтады. Кейінгі туындыларында XIX ғасырдың соңында Парихакадағы бейбіт қарсылық науқаны сияқты тарихи оқиғаларға тоқталды. Ихимера Жаңа Зеландия әдебиетіндегі ықпалды тұлға және ұзақ мансабында көптеген сыйлықтар мен стипендияларды жеңіп алды, оның ішінде 1973 жылдан 2016 жылға дейінгі кезеңде Жаңа Зеландия кітап сыйлығының көркем және көркем емес әдебиет салаларындағы бірнеше сыйлықтары, Роберт Бернс стипендиясы (1975), Кэтрин Мэнсфилд Ментон стипендиясы (1993) және Премьер-министрдің әдеби жетістіктері үшін сыйлығы (2017) бар. 2010 жылға дейін Окленд университетінде ағылшын тілінің профессоры және маори әдебиетіндегі ерекше шығармашылық қызметкер болып жұмыс істеді. Содан бері ол өзінің естеліктерінің екі томын жариялады: «Маори баласы: Балалық шақ естеліктері» (2014) және «Туған ұл: Жазушының естеліктері» (2019).

Witi Tame Ihimaera Smiler ('/w//ɪ//t//i// //ɪ//h//i/'/m//aɪ//r//ə/; born 7 February 1944) is a New Zealand author. Raised in the small town of Waituhi, he decided to become a writer as a teenager after being convinced that Māori people were ignored or mischaracterised in literature. He was the first Māori writer to publish a collection of short stories, with Pounamu, Pounamu (1972), and the first to publish a novel, with Tangi (1973). After his early works, he took a ten year break from writing, during which he focused on editing an anthology of Māori writing in English. From the late 1980s onwards Ihimaera wrote prolifically. In his novels, plays, short stories and opera librettos, he examines contemporary Māori culture, legends and history, and the impacts of colonisation in New Zealand. He has said that "Māori culture is the taonga, the treasure vault from which I source my inspiration". His 1987 novel The Whale Rider is his best known work, read widely by children and adults both in New Zealand and overseas. It was adapted into the critically acclaimed 2002 film Whale Rider directed by Niki Caro. His semi autobiographical novel Nights in the Gardens of Spain (1996) was about a married man coming to terms with his homosexuality. In later works he has dealt with historical events such as the campaign of non violent resistance at Parihaka in the late nineteenth century. Ihimaera is an influential figure in New Zealand literature, and over his long career has won numerous awards and fellowships, including multiple awards for both fiction and non fiction at the New Zealand Book Awards spanning the period 1973 to 2016, the Robert Burns Fellowship (1975), the Katherine Mansfield Menton Fellowship (1993), and a Prime Minister's Award for Literary Achievement (2017). Until 2010 he was the Professor of English and Distinguished Creative Fellow in Māori Literature at the University of Auckland. He has since published two volumes of his memoirs: Māori Boy: A Memoir of Childhood (2014) and Native Son: The Writer's Memoir (2019).

Ерте өмір және білім

Ихимера Жаңа Зеландияның Солтүстік аралының шығысындағы Гисборн қаласында дүниеге келді. Ол маори тегінен шыққан. Оның iwi (тайпасы) – Те Айтианга а Махаки. Оның Ngāi Tūhoe, Te Whānau ā Apanui, Ngāti Kahungunu, Ngāi Tāmanuhiri, Rongowhakaata, Ngāti Porou және Whakatōhea тайпаларымен байланысы бар. Әкесі мен анасының екеуі де шотланд тегінен. Оның отбасылық мараи – Вайтухидегі Те Рогопай Мараи, және ол сол Вайтухиде өсті – оның көптеген әңгімелері осы қаланың қияли бейнесінде жазылған. Сол күні жазушы болу арманымды айттым. Мен өзіме-өзім маори халқы туралы кітап жазамын дедім, себебі бұл тек қана міндетті іс емес, сонымен қатар маори туралы бұрын жазылған әңгімелерден тазару қажет еді; және бұл кітап Жаңа Зеландияның барлық мектептерінде оқытылатын болады, тілесе де, тілемесе де. Орта мектепті бітіргеннен кейін Ихимера 1963 жылдан 1966 жылға дейін үш жыл бойы Окленд университетінде оқыды, бірақ білімін аяқтамады және Гисборнға қайтып келді, онда ол Гисборн Herald газетінде жас тілші болып жұмыс істеді. Кейін пошташы болып жұмыс істеп, Веллингтонға көшіп, Веллингтонның Виктория университетінде жартылай штат бойынша оқуын жалғастырып, 1971 жылы бакалавр дәрежесін алды. Ихимераның айтуынша, оның алғашқы романы үш баспадан қабылданбаған, бірақ төртіншісі келісім берген. Оның алғашқы екі романы тікелей бірінен соң бірі жарық көрді: 1974 жылы Гудман Филдер Уотти кітап сыйлығының бірінші жүлдесін жеңіп алған «Танги» (1973) және маори ауылының бір күнін баяндайтын «Уханау» (1974). Жаңа Зеландияның сол кездегі премьер-министрі Норман Кирк «Пунаму Пунамуды» оқып, 1973 жылы Ихимераны Жаңа Зеландия Сыртқы істер министрлігінде жазушы болып жұмысқа алды. Кейіннен ол Канберра, Нью-Йорк және Вашингтон қалаларында дипломат болып жұмыс істеді.

Жазуға қайта оралу: 1980 және 1990 жылдар

Ихимера қайтадан жазуға кіріскенде, ол 1986 жылы «Матриарх» атты кітабын жазды, онда маори халқына еуропалық отарлаудың әсері зерттелді. Басылымнан кейін көп ұзамай, Ихимера 1966 жылы жарық көрген «Жаңа Зеландия энциклопедиясынан» Кит Сорренсон жазған маори жерлері туралы жазбадан рұқсатсыз үзінділер алғаны белгілі болды. Ихимера сол кезде Сорренсоннан кешірім сұрады. Кейін Марк Уильямс Ихимераға қатысты салдардың жеңіл болғанын айтты және ол кітап жарық көрген жылы профессор атанды. Ол сондай-ақ Росс Харристің «Whanau» екінші романы және 1989 жылғы «Dear Miss Mansfield» операсы үшін либретто жазды. Бұл Кэтрин Мэнсфилдтің әңгімелерін маори көзқарасынан қайта жазу болды, оның туғанына 100 жыл толуына жауап ретінде. Жинақ шетелде жақсы қабылданды, бірақ Жаңа Зеландия сыншылары Мэнсфилдке құрметсіздік танытқаны үшін сынады. Үш апта ішінде Ихимера ең танымал «Көпбалық атты» (1987) туындысын жазды, ол өз халқының басшысы болған жас қыздың оқиғасын баяндайды. Ол 2003 жылы Nielsen BookData Жаңа Зеландия кітап сатушыларының таңдау сыйлығын жеңіп алды. 1989 жылы ол Сыртқы істер министрлігіндегі дипломат қызметінен кетіп, келесі жылы Окленд университетінің ағылшын тілі кафедрасында оқытушы болды. «Bulibasha: King of the Gypsies» 1995 жылы Montana New Zealand Book Awards кітап сыйлығында «Көркем әдебиет» номинациясын жеңіп алды. Ол The Dominion Post газетінде «1950 жылдардағы маори ауылдық өмірі туралы керемет әңгіме» деп сипатталды. Ғалым Роджер Робинсон бұл романда «жанжал, өсу және келісім, сондай-ақ батырлық, саяси және трагедиялық қосымша сюжеттер» бар екенін айтты. Робинсон «қоғамдық дәретханалардың лас қабырғаларынан бұл материалды алып, оны ластандырмай, ықыласпен жазып, көпшілігіміз білмейтін өмір салтын бекіту және мақтау – оңай жетістік емес» деді. The Dominion Post газетіне берген шолуында Гэвин Маклин оны Ихимераның осы күнге дейінгі ең жақсы кітабы деп атады және кітаптың әсерінің көп бөлігі басты кейіпкердің ата-анасымен қарым-қатынасының күшінде және оның «балалары үшін жақсырақ болуға деген ұмтылысында» екенін атап өтті. «Көптеген ұқсас романдардағы кейіпкерлерден айырмашылығы, өз өміріңнен бас тарту сыртқа шығуды білдірмейді». The Sunday Star Times газетіндегі мақаласында Ихимера «Бұл өзгеріс мен үшін үлкен жаңалық болды, өйткені мен әрқашан «бұл кітап «әркім туралы» болуы мүмкін, бұл нақты оқиға емес» деп жасыруға тырыстым. Сондықтан фильм енді мен мойындағымнан да шындыққа жақын» деді. Роман жарық көргеннен кейін Ихимера мен оның әйелі үйленген күйінде қалды, бірақ енді бірге тұрмады. 1997 жылы ол 1986 жылғы «Матриарх» романының жалғасы «Ұйдағы жүзуші» романын жариялады. Оның «O numi tutelar» өлеңі 1998 жылы Британ мұражайының көптен күткен «Маори» көрмесінің ашылуында оқылды.

When Ihimaera began writing again, he wrote The Matriarch (1986) which examined the impacts of European colonisation on Māori, Not long after publication, it came to light that Ihimaera had used passages from the entry on Māori land in An Encyclopaedia of New Zealand (1966), written by Keith Sorrenson, without acknowledgement. Ihimaera apologised to Sorrenson at the time. Mark Williams later noted that the consequences for Ihimaera were minor, and he became a professor in the year of the book's publication. He also wrote a libretto for an opera by Ross Harris, based on his second novel Whanau, and Dear Miss Mansfield (1989), a rewriting of Katherine Mansfield's short stories from a Māori perspective, in response to celebrations of 100 years since her birth. The collection was well received overseas but criticised by New Zealand reviewers for a perceived lack of respect for Mansfield. In a three week period Ihimaera wrote his best known work The Whale Rider (1987), the story of a young girl becoming a leader of her people. It won the Nielsen BookData New Zealand Booksellers' Choice Award in 2003. In 1989 he left his job as a diplomat at the Ministry of Foreign Affairs, and the following year he became a lecturer in the English department at the University of Auckland. Bulibasha: King of the Gypsies was awarded the prize for Fiction at the Montana New Zealand Book Awards in 1995. It was described in The Dominion Post as "a rollicking good yarn about Maori rural life in the 1950s", The novel was described by scholar Roger Robinson as featuring "conflict, growth and reconciliation, with subplots heroic, political and tragic". Robinson said it was "no small achievement to take this material off the grubby walls of public toilets, free it from sleaze, write it with vivid passion and through it affirm and celebrate a way of life of which most of us know almost nothing". In a review for The Dominion Post, Gavin McLean described it as Ihimaera's best book to date, and noted that much of the book's impact came from the intensity of the main character's relationship with his parents and his "desperate need to do better by his children"; "Unlike characters in many similar novels, coming out does not mean discarding all one's past." In an article in The Sunday Star Times, Ihimaera was quoted as saying the change "was quite a shock to me because I had always tried to hide, to say 'this is a book that could be about "everyman", this is not a specific story'. So [the film] is now actually nearer to the truth than I would like to admit." After the publication of the novel, Ihimaera and his wife remained married, but no longer lived together. In 1997 he published The Dream Swimmer, a sequel to his 1986 novel The Matriarch. His poem "O numi tutelar" was recited at the dawn opening of the British Museum's long awaited 'Maori' Exhibition in 1998.

Кейінгі мансабы: 2000 жылдан бастап

2000 жылдардың басында Ихимера «Жоғары қадам басатын әйел» (2000) атты пьесасын жариялады. Бұл пьесада маңызды тарихи оқиғаларға куә болған және Ихимера Ваитанги шартының символы ретінде сипаттаған егде жастағы маори әйелінің көзқарасы бейнеленген. Жарияланғаннан кейін көп ұзамай, кітап сыншысы Джолиса Грейсвуд басқа авторлардың, әсіресе тарихи көздерден алынған, қысқа үзінділерін авторлық құқығын сақтамай пайдаланғанын анықтады. Ихимера бұл үзінділерді көрсетпегені үшін өтініш айтты, бұл қателік пен салғысыздық болғанын мәлімдеді және көптеген беттерді дұрыс көрсеткенін атап өтті. Окленд университеті оқиғаны тергеп, Ихимераның әрекеттері зерттеуде бұрмалаушылық құрамайтынын, себебі олардың қасақана жасалмағаны және Ихимера кешірім сұрағаны анықталды. Кейін Грейсвуд түсіндірмесіз көшірілген қосымша үзінділерді тапты, ал кітаптың баспагері Penguin Books кітапты сатудан алып тастады. Ихимера қалған түгелдей қорын өзі сатып алды. Винсент О’Салливан, К.К.Стид және Марк Уильямс сияқты кейбір әдеби сыншылар университеттің оқиғаға берген жауабын сынады. Кит Сорренсон бұл оқиғалар Ихимераның 1986 жылы «Матриарх» еңбегінде Сорренсонның еңбегін плагиаттағаннан еш нәрсе үйренбегенін көрсетеді деді. Оның он екінші романы «Парихака әйел» (2011) Фиделио операсының элементтерін, Парихака тарихын және зорлықсыз қарсылық науқанын қамтыды. Sunday Star Times, Otago Daily Times және The New Zealand Herald газеттерінің сыншылары көбінесе теріс пікір білдірді және барлығы Ихимераның әуесқой тарихшыны баяндаушы ретінде пайдаланғанын атап өтті; олар бұл тәсіл оған көптеген сілтемелер мен дәйексөздерді қосуға және плагиат туралы тағы бір айыптаудан сақтануға мүмкіндік бергенін, бірақ жазудың сапасын төмендеткенін айтты. Одан кейін «Құлаудың қызығы» (2012) атты әңгімелер жинағы жарық көрді, онда Ихимера заманауи комедия және ғылыми фантастика сияқты әртүрлі жанрларды зерттеді. «Туған ұл: Жазушының естелігі» екінші бөлімі 2019 жылы жарық көрді, онда оның 1960 және 1970 жылдардағы ерте жас кезеңі және қалай жарияланған жазушыға айналғаны туралы айтылады. «Туған ұл» романын аяқтағаннан кейін ол төрт жыл жазудан үзіліс жасауды жоспарлады, бірақ оның орнына «Жұлдыздарды бағындыру: Маори жаратылыс мифтері» (2020) кітабын жазды, ол дәстүрлі маори аңыздарының қазіргі заманғы нұсқасы болды. Ихимера Taki Rua театр компаниясының өндірісінде «Жұлдыздарды бағындыру» пьесасының сценарийін жазды, ол 2021 жылдың басында Веллингтон ботаникалық бағындағы Soundshell сахнасында қойылды.

In the early 2000s Ihimaera published Woman Far Walking (2000), a play from the perspective of an elder Māori woman who has witnessed key historic events and who Ihimaera describes as the personification of the Treaty of Waitangi. Shortly after publication, book reviewer Jolisa Gracewood detected short passages from other writers, especially from historical sources, used without acknowledgement. Ihimaera apologised for not acknowledging the passages, said the omission was inadvertent and negligent, and pointed to many pages of other sources that he had acknowledged. The University of Auckland investigated the incident and ruled that Ihimaera's actions did not constitute misconduct in research, as the actions did not appear to be deliberate and Ihimaera had apologised. Gracewood subsequently found additional passages that had been copied without explanation, and the book's publisher Penguin Books removed the book from public sale. Ihimaera purchased the remaining stock himself. Some literary commentators, such as Vincent O'Sullivan, C. K. Stead and Mark Williams, criticised the university's response to the incident. Keith Sorrenson said that the events suggested Ihimaera had "learnt nothing" from his earlier plagiarism of Sorrenson's work in The Matriarch (1986). His twelfth novel, The Parihaka Woman (2011), featured elements of the opera Fidelio and the history of Parihaka and the campaign of non violent resistance. Reviewers for the Sunday Star Times, Otago Daily Times and The New Zealand Herald were more negative, and all noted Ihimaera's use of an amateur historian as narrator; they noted that this device allowed him to add numerous citations and references, and avoid any further accusations of plagiarism, but detracted from the quality of the writing. It was followed by the short story collection The Thrill of Falling (2012), in which Ihimaera explored a range of genres including contemporary comedy and science fiction. The second instalment, Native Son: A Writer's Memoir was published in 2019, and covers his early adult years in the 1960s and 1970s and how he became a published writer. After finishing Native Son, he decided to take a four year break from writing, but ended up instead writing Navigating the Stars: Māori Creation Myths (2020), a modern re telling of traditional Maori legends. Ihimaera wrote the script for a stage show adaptation of Navigating the Stars, produced by theatre company Taki Rua, which was performed at the Soundshell in the Wellington Botanic Garden in early 2021.

Мұра

Ихимера «әлемдегі жетекші ұлттық жазушылардың бірі» ретінде танылды. Отаго университетінің әдебиеттанушы профессоры, эмеритус Алистер Фокс «Арман кемесі: Қазіргі Жаңа Зеландия әдебиетіндегі еркектік» (2008) еңбегінде Іхимераның шығармаларына кітаптың он бір тарауының төртеуін арнап, Жаңа Зеландия әдебиеті контекстіндегі оның маңыздылығын көрсетті. Фокс оның «Матриарх» эпикалық романын «Маори халқының осы постколониалдық қоғамдағы жағдайына қатысты, ХХ ғасырдың соңындағы Жаңа Зеландия мәдени тарихының маңызды және айқын «ескерткіштерінің» бірі» деп сипаттайды, сондай-ақ Ихимера «көптеген жанрлардағы әсерлі туындыларымен маори өнері мен әдебиетінің алдыңғы қатарында тұрғанын» атап өтеді. 2011 жылғы Окленд өнер фестивалі аясында музыкант Шарлотта Йейтс Іхимераның өмірі мен туындылары туралы өлеңдерін қосатын «Ихимера» атты сахналық жобаны режиссерлік етіп, продюсерлікке қатысты. Онда Виктория Гирлинг Батчер, Пол Убана Джонс, Руиа Аперахама және Хоромона Хоро сияқты Жаңа Зеландия музыканттары өнер көрсетті. Йейтс бұрын Жаңа Зеландия ақындары Джеймс К. Бакстер мен Хоне Тувареге құрмет көрсету үшін ұқсас жобалар жасаған еді. Ол үшінші жобасы үшін Ихимераны таңдады, өйткені ол «көптеген музыканттарға өздерінің жан-дүниесін беруге болатын зор шығармашылық мұраға ие жазушы» болды. 2004 жылғы Королеваның туған күніне орай, ол әдебиетке қосқан үлесі үшін Жаңа Зеландияның Артықшылық орденінің Құрметті серігі атағымен марапатталды. 2009 жылы Жаңа Зеландия үкіметі титулдық атақтарды қайта орнатқаннан кейін, ол Жаңа Зеландияның Артықшылық орденінің рыцарь серігі атағын алудан бас тартты. 2004 жылы Ихимера Веллингтонның Виктория университетінен құрметті докторлық дәрежесін алды. Сол жылы ол Фулбрайт Жаңа Зеландияның қаржыландыруымен Джордж Вашингтон университетінде әлемдік әдебиет бойынша резидентурадан өтті. Сыйлықты алғаннан кейін Ихимера бұл оның iwi-інің мойындалуы екенін айтты: «Оларсыз менің жазуға ештеңем болмас еді және Ихимера да болмас еді. Сондықтан бұл сыйлық бізді қазіргі адамдарға айналдырған барлық ата-бабаларымызға арналған. Бұл болашақ ұрпақтарға да арналған, тіпті сендер көздеріңмен көрмеген кезде де, тағдырдың сендерге орындауға міндетті жұмысы бар екенін көрсету үшін».

Ihimaera has been recognised as "one of the world's leading indigenous writers". Literary scholar and Professor Emeritus at the University of Otago Alistair Fox in The Ship of Dreams: Masculinity in Contemporary New Zealand Fiction (2008) devotes four of the eleven chapters in the book to the writings of Ihimaera, indicating his importance within the context of New Zealand literature. Fox describes his epic novel The Matriarch as "one of the major and most telling 'monuments' of New Zealand's cultural history in the late twentieth century as far as the situation of Māori in this postcolonial society is concerned", noting that Ihimaera "has remained at the forefront of Māori arts and letters to an unprecedented degree, with an impressive output across a range of genres". As part of the Auckland Arts Festival 2011, musician Charlotte Yates directed and produced the stage project "Ihimaera", featuring Ihimaera's lyrics about his life and works, and with performances by New Zealand musicians including Victoria Girling Butcher, Paul Ubana Jones, Ruia Aperahama and Horomona Horo. Yates had previously created similar projects as tributes to New Zealand poets James K. Baxter and Hone Tuwhare, and chose Ihimaera for her third project because he was "a writer with a huge body of work that I can give to a number of musicians for them to put their heart and soul to". In the 2004 Queen's Birthday Honours, he was appointed a Distinguished Companion of the New Zealand Order of Merit, for services to literature. In 2009, following the restoration of titular honours by the New Zealand government, he declined redesignation as a Knight Companion of the New Zealand Order of Merit. In 2004, Ihimaera received an honorary doctorate from Victoria University of Wellington. In the same year, he undertook a residency in world literature at George Washington University, funded by Fulbright New Zealand. On receiving the award, Ihimaera said it was a recognition of his iwi: "Without them, I would have nothing to write about and there would be no Ihimaera. So this award is for all those ancestors who have made us all the people we are. It is also for the generations to come, to show them that even when you aren't looking, destiny has a job for you to do."