Кіріспе
Маори тілін жаңғырту – маори тілінің қолданысын насихаттау, дамыту және күшейту қозғалысы. Негізінен Жаңа Зеландияда, сондай-ақ көптеген жаңазеландиялықтар тұратын елдерде (мысалы, Лондон мен Мельбурн) бұл қозғалыстың мақсаты – маори тілін отбасыда, білім беруде, мемлекеттік органдарда және бизнесте қолдануды арттыру. Бұл қозғалыс маори мәдениетінің, әдет-ғұрыптары мен практикасының (маори тіліндегі tikanga) жандануының, «маори ренессансы» деп аталатын кең ауқымды процестің бір бөлігі болып табылады. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін көптеген маори халқы маори тілінде сөйлеген. Бірақ 1980 жылдары маорилердің 20 пайызынан да аз бөлігі тілді ана тілі деңгейінде білді. Тілдің төмендеуіне себеп болған факторлар – мектептерде маори тілінен ағылшын тіліне міндетті түрде көшу және қалалардың өсуі, бұл жас ұрпақты әже-шешелерінен – отбасылық өмірде маңызды рөл атқарған аға буыннан алшақтатты. Осының салдарынан көптеген маори балалары өздерінің ата-бабаларының тілін үйренбеді, ал маори тілінде сөйлейтін маори емес адамдардың буыны пайда болды. Осыған жауап ретінде маори көшбасшылары маори тілін қайта жаңғырту бағдарламаларын бастады, мысалы, 1982 жылдан бастап нәрестелерді балалық шақтан мектеп жасына дейін маори тіліне толыққанды батыратын «Коханга Рео» («тіл ұялары») қозғалысы. 1989 жылы Kura Kaupapa Māori – маори тілінде оқытатын бастауыш және орта мектептерге ресми қолдау көрсетілді.
The Māori language revival is a movement to promote, reinforce and strengthen the use of te reo Māori, the Māori language. Primarily in New Zealand, but also in places with large numbers of expatriate New Zealanders (such as London and Melbourne), the movement aims to increase the use of Māori in the home, in education, government, and business. The movement is part of a broader revival of tikanga Māori (Māori culture, cultural habits and practices) in what has been called the Māori renaissance. Until World War II, most Māori people spoke Māori as their first language. But by the 1980s, fewer than 20 per cent of Māori spoke the language well enough to be classed as native speakers. The causes of the decline included the switch from using Māori to using English compulsorily in schools and increasing urbanisation, which disconnected younger generations from their extended families—in particular their grandparents, who traditionally played a large part in family life. As a result, many Māori children failed to learn their ancestral language, and generations of non Māori speaking Māori emerged. In response, Māori leaders initiated Māori language recovery programs such as the Kōhanga Reo ("language nests") movement, which, beginning in 1982, immersed infants in Māori from infancy to school age. In 1989, official support was given for Kura Kaupapa Māori—primary and secondary Māori language immersion schools.
Маори тілі Википедиясы
Үкіметтің қолдауымен жүзеге асырылатын "Te Wiki o te reo Māori, Māori тілі апталығы" бастамасы 1975 жылдан бері тойланып келеді және жаңазеландиялықтарды Māori тілін қолдауға ынталандыру мақсатында ұйымдастырылған.
1987 жылғы Маори тілі туралы заң және Маори тілі жөніндегі комиссия
1987 жылғы маори тілі туралы заң Вайтанги трибуналының Вайтанги шарты бойынша маори тілінің taonga – қазына немесе құнды мүлік екенін анықтауына жауап ретінде қабылданды. Заң te reo Māori тіліне ресми тіл мәртебесін берді және сөйлеушілерге оны соттар сияқты құқықтық аяда қолдану құқығын берді. Сонымен қатар, тілді дамыту және оны қолдану жөнінде кеңес беру үшін Маори тілі комиссиясы (бастапқыда Те Комихана Мо Те Рео Маори деп аталған, бірақ кейін Те Таура Вири и Те Рео Маори деп қайта аталған) құрылды.
Коханга Рео
Маори тілінің дамуы мен тілді жаңғыртуға бағытталған whānau (отбасы) бастамасы. Бұл, маори тілі, білімі және мәдениетін тарату арқылы мокопунаның (немерелердің) өсуіне және дамуына көмектеседі. Kōhanga reo қозғалысы маори философиялық көзқарасынан жұмыс істейді және негізінен kaumātua (қадірлі ақсақалдар) басшылығымен жүзеге асырылады. Әрбір Kōhanga Reo өздерінің whānau-ымен дербес басқарылады, ол «мұғалімдер, ата-аналар, жергілікті ақсақалдар және маори қауымының мүшелерінен құралған ұжымдық топ» болып табылады. Те Kōhanga Reo Ұлттық Трастынан мемлекеттік тоқсандық гранттармен қаржыландырылатын болса да, Kōhanga Reo көбінесе операциялық шығындарды жабу үшін қосымша төлемдер жинайды. Бұл төлемдер әр whānau-мен анықталады және әдетте дәстүрлі балабақшадан кем немесе тең болады. Толығымен те reo Māori тілінде жүргізілетін kōhanga reo – 0–6 жастағы балалардың, kaumātua-ның және whānau-дың бірге уақыт өткізіп, сөйлесіп, ойнап, дұға ететін және білім алатын ортасы. Күнделікті шаралар қауіпсіз және жылы жерлерде, соның ішінде marae (дәстүрлі қауымдық жиналыс орындары), қайта жаңартылған үйлер немесе арнайы салынған орталықтарда өтуі мүмкін. 1970-ші жылдардың соңында kaumātua-ның бағытымен пайда болған kōhanga reo, te reo Māori және tikanga Māori-ның төмендеуіне дереу және шұғыл жауап болды. Жан Пукетапу және Иритана Тавивихиранги 1982 жылы Вайнуиоматада алғашқы kōhanga reo құрылғанда алғашқы лидерлердің бірі болды. Үш жылдан кейін 300-ден астам kōhanga reo жұмыс істеді. Kōhanga reo тұжырымы Жаңа Зеландияда Тынық мұхиты тілдерінде оқытатын басқа да мектепке дейінгі бастамаларға жол ашты, мысалы фиджилік, раротонгалық, самоалық және тонгалық тілдер, сондай-ақ басқа елдер де осыған ұқсас тұжырымды қабылдады. Соның бір мысалы – Гавайидегі жергілікті гавай тілін жаңғырту мақсатымен құрылған Pūnana Leo.
Саясат
Маори партиясының сайлау науқандарында көбінесе рео маори тілінің қолданылуы артады. 2011 жылғы сайлауда партия барлық орта мектептерде әрбір оқушыға осы тілді оқу мүмкіндігін беруді қалады.
Кура-Каупапа маори
Кура Каупапа Маори — маори тіліне толыққанды батыру мектептері.