Мәори хака биі: мәдениет пен тарих

Кіріспе

Дәстүрлі маори биі немесе сахналық өнер
Маори билері

Хака (маори және ағылшын тілдерінде, жекеше – хака) – маори мәдениетіндегі әртүрлі салтанатты билер. Хака – бұл сахналық өнердің бір түрі, көбінесе топпен орындалады, күшті қимылдармен, аяқпен соққылармен және ырғақты айқайлармен сүйемелденеді. Олар құрметті қонақтарды қарсы алу, үлкен жетістіктерді, маңызды оқиғаларды немесе қаралы жиналыстарды атап өту үшін орындалады. Капа-хака үйірмелері мектептерде кең таралған. Маорилердің ең ірі сахналық өнер фестивалі – Те Мататини екі жылда бір рет өтеді. Жаңа Зеландия спорт командаларының халықаралық жарыстар алдында қарсыластарын шақыру үшін хака биін орындау дәстүрі осы би түрін бүкіл әлемге танымал етті. Бұл дәстүр 1888–1889 жылдардағы Жаңа Зеландияның туған жергілікті футбол командасының турнесімен басталды және 1905 жылдан бері Жаңа Зеландияның регби одағы командасы (All Blacks) осы дәстүрді жалғастырып келеді. Хаканың көбінесе соғыс биі екендігі туралы қате түсініктер, сондай-ақ маори емес адамдардың хаканы дұрыс орындамауы маори ғалымдары тарапынан қателік деп есептеледі және кейде оларға құрметсіздік ретінде қарастырылады.

Этимология

Хака орындайтын адамдар тобы капа хака деп аталады (капа – топ немесе команда, сондай-ақ қатар немесе шек). Маори тіліндегі хака сөзінің басқа полинезия тілдеріндегі туыс сөздері бар, мысалы: самоа тіліндегі саʻа (saʻasaʻa), токелау тіліндегі хака, раротонга тіліндегі ʻака, гавайи тіліндегі haʻa, маркиз тіліндегі haka, яғни 'қысқа аяқты' немесе 'би' деген мағынаны білдіреді; бәрі де прото-полинезия тіліндегі saka сөзінен, ал ол прото-малай-полинезия тіліндегі sakaŋ сөзінен шыққан, яғни 'қисық аяқты' дегенді білдіреді.

Шығу тегі

Маори ғалымы Тимоти Карэтудің айтуынша, хаканы «жасырын білмейтін ұрпақтар «соғыс биі» деп қате түсіндірген, ал маори мифологиясы хаканы «өмірді тойлау туралы» би ретінде көрсетеді. Жаратылыс туралы әңгімеде күн құдайы Тама нуи те Раның екі әйелі болған – Жазғы қыз Хине раумати және Қысқы қыз Хине такура. Хака Хине рауматидің келуінен бастау алды, оның тыныш, ыстық күндері ауада дірілдегендей сезілетін. Бұл – Хине раумати мен Тама нуи те Раның ұлы Тане роренің хакасы. Хайланд: «Хака – табиғи құбылыс [sic]; ыстық жаз күндері жерден шығатын ауаның атмосфералық бұрмалануы «Те Хака а Танероре» ретінде бейнеленеді» дейді. Джексон мен Хоковиту «Хака – қозғалысты қамтитын бидің немесе салтанатты өнердің барлық түрлеріне берілген жалпы атау» деп мәлімдейді. Хаканың түрлеріне whakatū waewae, tūtū ngārahu және peruperu жатады. Tūtū ngārahu – бір жақтан екінші жаққа секіруді қамтиды, ал whakatū waewae-де секіру болмайды. Қарусыз орындалатын хаканың тағы бір түрі – ngeri, оның мақсаты жауынгерді психологиялық тұрғыдан жігерлендіру. Бұл қозғалыстар өте еркін, әр орындаушының өз сезімдерін білдіруі күтіледі. Manawa wera хака көбінесе жерлеу рәсімдерімен (tangihanga) немесе өліммен байланысты басқа да жағдайлармен байланысты болған. Ngeri сияқты, олар да қарусыз орындалған, және хореографиялық қозғалыстар аз немесе мүлдем болмаған. Соғыс хакасы (peruperu) бастапқыда жауынгерлер шайқасқа түсу алдында орындап, қарсыластарын қорқыту үшін өздерінің күш-қуатын және батылдығын жариялаған. Орындау барысында әр түрлі әрекеттер қолданылады, соның ішінде бет әлпетін өзгерткіш қимылдар, мысалы, көздің ақ бөлігін көрсету (pūkana) және тілді шығару (whetero, тек ер адамдар орындайды). Веллингтондық Independent газеті: «Қызығушылық бақылаудан шығып кетеді. Олар қолмен әрекет етеді, билейді, қаруларын аспанға лақтырып, шайтан сияқты айқайлайды. Бірақ бұл қатал айқайлаудың бәрі достық ниетпен жасалған. Олар герцогты құттықтап қарсы алып жатыр» деп хабарлады.

According to Māori scholar Tīmoti Kāretu, haka have been "erroneously defined by generations of uninformed as 'war dances, while Māori mythology places haka as a dance "about the celebration of life". Following a creation story, the sun god, Tama nui te rā, had two wives, the Summer Maid, Hine raumati, and the Winter Maid, Hine takurua. Haka originated in the coming of Hine raumati, whose presence on still, hot days was revealed in a quivering appearance in the air. This was haka of Tāne rore, the son of Hine raumati and Tama nui te rā. Hyland comments that "[t]he haka is (and also represents) a natural phenomena [sic]; on hot summer days, the 'shimmering' atmospheric distortion of air emanating from the ground is personified as 'Te Haka a Tānerore'". Jackson and Hokowhitu state, "haka is the generic name for all types of dance or ceremonial performance that involve movement." The various types of haka include whakatū waewae, tūtū ngārahu and peruperu. The tūtū ngārahu involves jumping from side to side, while in the whakatū waewae no jumping occurs. Another kind of haka performed without weapons is the ngeri, the purpose of which was to motivate a warrior psychologically. The movements are very free, and each performer is expected to be expressive of their feelings. Manawa wera haka were generally associated with funerals (tangihanga) or other occasions involving death. Like the ngeri they were performed without weapons, and there was little or no choreographed movement. War haka (peruperu) were originally performed by warriors before a battle, proclaiming their strength and prowess in order to intimidate the opposition. Various actions are employed in the course of a performance, including facial contortions such as showing the whites of the eyes (pūkana), and poking out the tongue (whetero, performed by men only Upon the Duke's arrival at the wharf in Wellington, he was greeted by a vigorous haka. The Wellington Independent reported, "The excitement of the becomes uncontrollable. They gesticulate, they dance, they throw their weapons wildly in the air, while they yell like fiends let loose. But all this fierce yelling is of the most friendly character. They are bidding the Duke welcome."

Қазіргі заманғы хака

Қазіргі заманда әртүрлі хакалар әйелдер мен тіпті балалар орындауы үшін жазылған. Кейбір хакаларда ерлер бастап, кейін әйелдер қосылады. Хакалар түрлі себептермен орындалады: құрметті қонақтарды қарсы алу, үлкен жетістіктерді, маңызды оқиғаларды немесе жобалау рәсімдерін мойындау үшін. 1888–89 жылдарғы Жаңа Зеландияның түпкі халықтар футбол командасы халықаралық турне кезінде хака орындау дәстүрін қалыптастырды. 1905 жылы «The Original All Blacks» командасымен басталып, ұлттық регби құрамасының матчтар алдында хака орындауы, хаканың бір түрін кеңінен танымал етті. Кейбір оқиғалар наразылық тудырды. 1979 жылы Окленд университетінде өткен жылдық «хака партиясы» шеруінде инженерлік факультетінің студенттері денелеріне еркектердің жыныс мүшелерін суреттеп, хаканы пародизациялауды жалғастырды және ұятты әрекеттер жасады. Бұл әрекеттерді маори және Тынық мұхиты аралдарының студенттерінен құралған «He Taua» (Соғыс тобы) тобы, Ngā Tamatoa атты белгілі маори белсенді тобының жетекшілігімен тоқтатты. Екі онжылдық бойы университеттегі маори студенттері университет басшылығынан және инженерлік факультетінен бұл дәстүрді тоқтатуды сұрап келген. 1979 жылғы наразылыққа кейін парламент депутаты болған Хоне Харавира да қатысты. Бірнеше инженерлік студенттеріне шабуыл жасалып, «He Taua» мүшелері тұтқындалды. Оклендтегі сот процесі сот үйінің сыртында нәсілшілдікке қарсы наразылықтарға әкелді және Окленд университеті студенттік қауымдастығының президенті де оны қолдады. «All Blacks» командасының бүкіл әлемге танымал еткен хореографиялық биі мен әні «Ka Mate» хакасынан алынған. Алайда, бұл хаканың авторлық құқығы және маңызы Ngāti Toa тайпасына қатысты ұмытылып бара жатқаны және ол «барлық хакалардың ең көп орындалғаны, ең көп сынаған, ең көп зейінсіз қалғаны» және қазір «мәдени меншіктердің ең танымал түріне» айналғаны туралы алаңдаушылықтар туды. «Ka Mate» хакасының авторлық құқығын Ngāti Toa тайпасының мойындалуына қатысты заңдық таластар 2009 жылы келісілген және 2012 жылы қол қойылған келісім-шарт актісі арқылы Жаңа Зеландия үкіметі мен Жаңа Зеландия регби одағы арасында шешілді. Индонезияда «Хака-хака» немесе оның көп танымал түрі «Yel yel» мәдениеті бар, оны әскери қызметкерлер, құқық қорғау органдары, мемлекеттік қызметкерлер, студенттер және басқа да топтар орындайды.

In modern times, various haka have been composed to be performed by women and even children. In some haka the men start the performance and women join in later. Haka are performed for various reasons: for welcoming distinguished guests, or to acknowledge great achievements, occasions or funerals. The 1888–89 New Zealand Native football team began a tradition by performing haka during an international tour. The common use of haka by the national rugby union team before matches, beginning with The Original All Blacks in 1905, has made one type of haka familiar. Some events have caused protests. The 1979 annual "haka party" parade at the University of Auckland – in which engineering students persisted in parodying haka by painting male genitals on their body and performing with sexually obscene gestures – was disrupted by a collection of Māori and Pacific Island students (He Taua, or The War Party) headed by Ngā Tamatoa, a prominent Māori activist group. For two decades people including Māori students at the university had asked the university and the engineering department to stop the tradition. In 1979 the protesters included Hone Harawira, later a Member of Parliament. Several of the engineering students were assaulted, and members of He Taua were arrested. Their court case in Auckland sparked anti racism protests outside the courthouse and was supported by a range of people including the president of the Auckland University Students Association. The choreographed dance and chant popularized around the world by the All Blacks derives from "Ka Mate", Concerns were expressed that the authorship and significance of this haka to the Ngāti Toa were being lost and that it had "become the most performed, the most maligned, the most abused of all haka", and was now "the most globally recognised form of cultural appropriation". Specific legal challenges regarding the rights of the Ngāti Toa to be acknowledged as the authors and owners of "Ka Mate" were eventually settled in a Deed of Settlement between Ngāti Toa and the New Zealand Government and New Zealand Rugby Union agreed in 2009 and signed in 2012. In Indonesia, a culture of doing Haka haka or its more commonly known variation Yel yel exist and performed by groups such as military personnel, law enforcement, civil servants, students, and others.

Мәдениеттің әсері

ХХІ ғасырда капа-хака университеттерде оқу пәні ретінде ұсынылады, оның ішінде хаканы зерттеу, мектептерде және әскери мекемелерде қолданылады. Ұлттық Те Мататини ("көптеген бет") фестивалі және ерлер ұлттық баскетбол командасы ("Талл Блэкс") бар. 2011 жылғы Регби әлем чемпионаты алдында флешмоб хака "Олл Блэкс" командасына қолдау көрсетудің танымал тәсіліне айналды. Кейбір маори көшбасшылары оны "жеткіліксіз" және хаканың "бұрмалануы" деп санады. Ірі флешмоб хака Веллингтон мен Оклендте, сондай-ақ көптеген жаңа зеландиялық иммигранттар тұратын Лондон қаласында өтті. Dalvanius Prime және Ngoi Pēwhairangi жазған Pātea Māori Club тобының "Poi E" (1983) әнінің бейнеклипіне капа-хака мен хип-хоп хореографиясы үйлестірілді. Бұл Тайка Уайтитидің "Boy" (2010) фильміне арналған шығармашылық бейнеклиптің соңғы бөлігі ретінде Майкл Джексонның "Thriller" музыкалық видеосынан алынған элементтермен толықтырылды. 2012 жылдың қараша айында Роторуадан келген маори капа-хака тобы Оңтүстік Корея мен Жаңа Зеландия арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастың 50 жылдығын тойлау мақсатында Сеулде дәстүрлі хакамен үйлестірілген "Ганнам стилі" биінің нұсқасын орындады. 2014 жылдың 7 желтоқсанында Далласта (Техас штаты) өткен 2014 жылғы Роллер дерби әлем кубогында Жаңа Зеландия командасы ширатылған конькиде Австралияның Роллер дерби командасына қарсы жартылай финалда хака биін орындады. Жаңа Зеландия командасы 2011 жылғы 1 желтоқсанда 2011 жылғы Роллер дерби әлем кубогында АҚШ командасына қарсы өткен алғашқы ойындары алдында хака биін орындады; алайда, бұл күтпеген болды және аренадағы музыка әлі де ойнап тұрды. Содан бері бұл күтілетін дәстүрге айналды. 2017 жылы актер Дуэйн Джонсон "Құпиялы тағдыр" фильміндегі қыздар футбол командасымен бірге хака биін орындады. Актер Джейсон Момоа 2018 жылы Лос-Анджелестегі "Аквамен" фильмінің премьерасында орындаушылар тобымен бірге қызыл кілемде хака биін орындады. 2019 жылдың наурыз айында Крайстчерч мешітіндегі оқ ату оқиғасынан кейін мектеп оқушылары мен басқа топтар шабуылда қаза тапқандарды құрметтеу үшін хака биін орындады. Оңтүстік Кореялық Stray Kids тобының "Miroh" бейнеклипіндегі хореографияда хака элементтері қолданылды. Америка футбол командаларының үш-төрт командасы ойынға кірер алдында хака биін орындауы белгілі. Бұл Кахуку орта мектебінде бастау алған сияқты, онда студенттер мен жергілікті қауымдастықта көптеген полинезиялық гавайиліктер, маорилер, самоандықтар, таитиліктер және тонгалықтар бар. Гавайи Университетінің "Rainbow Warriors" футбол командасы да 2006 жылғы маусымда ойынға кірер алдында хака биін қабылдады, және бұл тәжірибе шетелдегі басқа да командаларға тарады; алайда, бұл әрекетке кейбір сын айтылды, оны тиісті емес және құрметсіз деп есептеді. Дәстүрлі емес немесе дұрыс орындалмаған хака билерін Морган Годфери сияқты маори ғалымдары сынға алды.

In the 21st century, kapa haka has been offered as a subject in universities, including the study of haka, and is practiced in schools and military institutions. In addition to the national Te Matatini ("many faces") festival, and the men's national basketball team ("Tall Blacks"). In the lead up to the Rugby World Cup in 2011, flashmob haka became a popular way of expressing support for the All Blacks. Some Māori leaders thought it was "inappropriate" and a "bastardisation" of haka. Sizeable flashmob haka were performed in Wellington and Auckland, as well as London, which has a large New Zealander immigrant community. The music video for the song "Poi E" (1983) by the Pātea Māori Club, written by Dalvanius Prime and Ngoi Pēwhairangi, used a mixture of kapa haka and hip hop choreography. This was then mixed with moves from Michael Jackson's Thriller music video as the outro song parody for Taika Waititi's movie Boy (2010). In November 2012, a Māori kapa haka group from Rotorua performed a version of the "Gangnam Style" dance mixed with a traditional haka in Seoul, celebrating 50 years of diplomatic relations between South Korea and New Zealand. On 7 December 2014, at the 2014 Roller Derby World Cup in Dallas, Texas, Team New Zealand performed a haka on roller skates to the Australian Roller Derby team before their bout in the quarter finals. Team New Zealand performed a haka before their debut game against Team USA at the 2011 Roller Derby World Cup, on 1 December 2011; however, it was unexpected and the arena music was still playing. It has since become an expected tradition. In 2017, actor Dwayne Johnson performed a haka with a girls soccer team in The Fate of the Furious. Actor Jason Momoa performed a haka with a group of performers on the red carpet at the Aquaman premiere in Los Angeles in 2018. In March 2019, following the Christchurch mosque shootings, school pupils and other groups performed haka to honour those killed in the attacks. The choreography in the "Miroh" music video by South Korean boy band Stray Kids featured haka elements. Three or four American football teams are known to perform haka as a pregame rite. This appears to have begun at Kahuku High School where both the student body and local community includes many Polynesian Hawaiians, Māori, Samoans, Tahitians, and Tongans. The University of Hawaii Rainbow Warriors football team also adopted haka as a pregame rite during the 2006 season, and the practice has spread to a number of other teams overseas; there has, however, been some criticism of this as inappropriate and disrespectful. Non traditional or inaccurate haka performances have been criticised by Māori academics, such as Morgan Godfery.

Жалпы сілтемелер

Маклин, Мервин (1996). Маори музыкасы. Окленд: Окленд университетінің баспасы. Помаре, Мириа (3 наурыз 2017). "Те Раупараха құрастырған Нгати Торангатира әні". Те Ара: Жаңа Зеландия энциклопедиясы.