Жаңа Зеландия ақыны, драматургі және жазушысы: А.Т. Кэмпбелл өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Жаңа Зеландия ақыны, драматургі және романист Алистер Те Арики Кэмпбелл ОНЗМ (25 маусым 1925 – 16 тамыз 2009) – ақын, драматург және романист. Кук аралдарында дүниеге келген ол, Кук аралдары маори анасы мен пакеха әкесінің ұлы болды. Екеуі де оның кішкентай кезінде қайтыс болғандықтан, ол Жаңа Зеландиядағы жетімханада өсті. Ол өте туынды жазатын, лирикалық және романтикалық стильдегі, бірақ қиын балалық шағы мен жас кезіндегі психикалық денсаулық мәселелерінен туған қараңғылыққа толы ақын және жазушы болды. Маори мәдениеті туралы алғашқы туындыларында жазғанмен, 1976 жылы Кук аралдарына қайта оралғаннан кейін, оның кейінгі туындыларында Пасифика мәдениеті мен тақырыптары жиі кездесе бастады. Өмірі бойында поэзия саласындағы Жаңа Зеландия кітап сыйлығы және әдеби жетістіктері үшін Премьер-министр сыйлығы сияқты көптеген марапаттар алды. Ол Жаңа Зеландияның ең көрнекті ақындарының бірі және ағылшын тілінде жазылған Пасифика әдебиетінің негізін қалаушылардың қатарында саналады.

Ерте өмір және мансап

Кэмпбелл 1925 жылдың 25 маусымында Раротонгада дүниеге келді және өзінің балалық шағын Пенорхин атоллында немесе Тонгаревада өткізді. Оның анасы Теу Босини Кук аралдары маориы болса, әкесі Джон Арчибальд (Джок) Кэмпбелл – шотланд тегінен шыққан Жаңа Зеландиялық пакеха еді. Әкесі Бірінші дүниежүзілік соғыста әскери қызмет еткен, аралда сәтті саудагер болып жұмыс істеген адам болды. 1932 жылы, Кэмпбелл жеті жасқа келгенде, анасы туберкулезден қайтыс болды. Келесі жылы әкесі де алкоголизмге ұшырап қайтыс болды. Кэмпбелл кіші інісі Биллмен бірге Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралындағы Дунедин қаласына әжесіне көшіп барды. Әжесі бұрын-ақ олардың екі үлкен ағасын күтіп отырған еді. Дегенмен, Ұлы депрессияның салдарынан төрт баламен күресуге шамасы келмеді және 1934 жылы балаларды жетімханаға жіберді, онда Кэмпбелл келесі алты жылды өткізді. Ол Отаго ер балалар гимназиясында оқыды, онда оқу және спортта жақсы жетістіктерге қол жеткізді, бірақ Кук аралдарының мұрасынан туындаған нәсілшілдікке ұшырады. Осы кезеңде ол өлең жаза бастады. Бірінші кезекте Отаго университетінде, содан кейін 1944-1952 жылдар аралығында Веллингтонның Виктория университетінде оқыды, өзін асырау үшін түрлі жұмыстар істеді. 1951 жылы оның досы, композитор Дуглас Лилберн, оның өлеңін музыкаға қойды. 1950 жылдары ол Веллингтон тобының құрамына кірді, бұл топтың өкілдері басқа белгілі Жаңа Зеландия ақыны Аллен Керноудан өзгеше көзқарасқа ие болды және осы топ арқылы Джеймс К. Бакстер және басқалармен достық қарым-қатынас орнатты. Ол Hilltop және Arachne атты екі әдеби журналдың негізін қалаушы және редакторы болды. 1953 жылы Виктория университетін өнер бакалавры дәрежесімен бітірді, ал келесі жылы Веллингтон мұғалімдер колледжінде оқытушылық диплом алды. Оқытушылық диплом алғаннан кейін Кэмпбелл Уэллингтондағы Ньютаун мектебінде қысқа уақыт сабақ берді, содан кейін 1955 жылдан 1972 жылға дейін Жаңа Зеландия мектеп журналының редакторы болды. Оның үшінші жинағы «Жабайы бал» 1964 жылы Оксфорд университетінің баспасында жарық көрді. 1965 жылы Дуглас Лилберн оның «The Return» өлеңін музыкаға қойды, бұл Лилберннің алғашқы маңызды электрондық туындысы болды. 1976 жылы Кэмпбеллдің өмірінде маңызды оқиға болды – ол кіші інісі Биллмен бірге Тонгареваға оралып, полинезиялық мұрасын және отбасын қайта ашты. Ол оралып келгенде былай деді: «Кенеттен, бізде қайтадан отбасы пайда болды. Көптен жоғалған ұлым ретінде, қарт әйелдер мені жылап, «Ау!» деп шақырып жылады. Мен анамның күтіп тұрғанын да сезіндім». Осы сапардан бастап ол өзінің толық атын – Алистер Те Арики Кэмпбелл деп атады. «Те Арики» есімі оның туған кезде берілген есімінің бір бөлігі болды және оның отбасының жоғары дәрежелі екенін білдірді. Жаңа Зеландияға көшіп келгеннен кейін ол бұл есімді қолдануды тоқтатқан еді. Ол 1960 жылдары зерттей бастаған полинезиялық мұрасы оның жазуы мен поэзиясының орталық тақырыбына айналды. 1980 жылы жарық көрген «Сәуакидің қараңғы әміршісі» жинағы анасының жағынан шыққан ата-бабаларына, әсіресе, оның әкесіне және мұрасын қабылдағандағы сезімдеріне арналған. Ол сонымен қатар шығармашылық жазудан сабақ берді және 1970 жылдардың соңында Жаңа Зеландияның PEN орталығының, PEN International ұйымының Жаңа Зеландия филиалының президенті болды. 1979 жылы ол Сэм Хант, Хоне Туваре және Ян Кемппен бірге Жаңа Зеландия бойынша гастрольдік сапар жасады.

Campbell was born in Rarotonga, on 25 June 1925, and spent his early years on Penrhyn atoll or Tongareva. His mother, Teu Bosini, was Cook Island Māori, and his father, John Archibald (Jock) Campbell, was a Pākehā New Zealander of Scottish descent. His father was a former World War I soldier who worked on the island as a successful trader. In 1932, when Campbell was seven, his mother died from what may have been tuberculosis. The following year, his father also died after becoming an alcoholic. Campbell was sent with his younger brother, Bill, to live with their grandmother in Dunedin, in the South Island of New Zealand. She already had care of their two older siblings. She was however unable to cope with the four children given the Great Depression and sent the children to an orphanage in 1934, where Campbell spent the next six years. He attended Otago Boys' High School, where he did well academically and in sports, but experienced racism from other students due to his Cook Island heritage. He began writing poetry around this time. He studied first at the University of Otago and then attended Victoria University of Wellington off and on between 1944 and 1952, while working various menial jobs to support himself. The poem was set to music by his friend, composer Douglas Lilburn, in 1951. He became a part of the Wellington Group in the 1950s, a group of poets who saw themselves as having a different perspective to Allen Curnow, another notable New Zealand poet, and through this group became friends with James K. Baxter and others. In this time he was a founder and editor of two literary magazines, Hilltop and Arachne. In 1953 he graduated from Victoria with a Bachelor of Arts, and the following year he obtained a teaching diploma from Wellington Teachers' College. After obtaining his teaching diploma, Campbell taught for a short period at Newtown School in Wellington, and subsequently became the editor of the New Zealand School Journal from 1955 to 1972. His third collection, Wild Honey, was published by Oxford University Press in 1964. In 1965 his poem "The Return" was set to music by Douglas Lilburn, and was Lilburn's first major electronic work. In 1976, a formative experience in Campbell's life occurred when he returned to Tongareva, together with his younger brother Bill, and rediscovered his Polynesian heritage and family. He said of the return: "Suddenly, we had a family again. As a long lost son, I was wept over by old ladies, wailing 'Aue!' I also had the clear sensation my mother was there, waiting." From this trip onwards he used his full name, Alistair Te Ariki Campbell. The middle name "Te Ariki" was part of his birth name and meant that his family was of high rank. He had stopped using the name after his move to New Zealand. His Polynesian heritage, which he had begun exploring in the 1960s, from then on became central to his writing and poetry. His 1980 collection, The Dark Lord of Savaiki, focussed on his ancestors through his mother's side, in particular his grandfather, and his feelings as he came to terms with his heritage. He also tutored creative writing, and in the late 1970s, was the President of the New Zealand PEN Centre, the New Zealand branch of PEN International. In 1979 he toured New Zealand with Sam Hunt, Hone Tuwhare and Jan Kemp.

Кейінгі өмірі мен мұрасы

Кемпбелл өмірінің соңғы жылдарында әкесі мен ағасының соғыс кезіндегі өмірі туралы "Галлиполи және басқа өлеңдер" (1999) жинағы және 2001 жылы "Маори батальоны" атты поэмалар тізбегімен жазды. Сынаушы Иэн Шарп осы кейінгі туындыларын "оның ең күшті жұмыстарының қатарында" деп бағалады. Ол сыйлықты алғанда: "Бұл менің көп жылдар бойы күрескен және қазірге дейін жалғасып келе жатқан жолымды ақталады. Бұл менің әйелім Мегтің еңбегінің құрметі, барлық құрбандықтардың мәні бар екенін көрсетеді" деді. 2016 жылы оның "Жиналған өлеңдері" Виктория университетінің баспасынан жарық көрді, ал Роберт Салливан алғы сөзінде "Кемпбеллдің Полинезия және Пакеха екі тамыры оны Аотеароадағы екі мәдени және көп мәдени әдебиеттің алға басушысы етеді" деп көрсетті. 2020 жылдың сәуір айында Жаңа Зеландия премьер-министрі Джасинда Ардерн Вестминстер аббаттығында Анзак күнін еске алу шарасы аясында оның "Галлиполи түбегі" өлеңін оқыды.