Морис Гамелен: Француз генералы және Екінші дүниежүзілік соғыс трагедиясы

Кіріспе

Француз генералы (1872–1958)

Морис Густав Гамелин (; 20 қыркүйек 1872 – 18 сәуір 1958) – француз генералы. Ол Екінші дүниежүзілік соғыстағы Франция шайқасында француз әскерін апатты түрде басқарғаны (1940 жылдың 17 мамырына дейін) және республикалық құндылықтарды тұрақты түрде қорғағаны үшін есте қалады. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда француз қарулы күштерінің бас қолбасшысы болған Гамелинді зор интеллектуалдық қабілеті бар адам деп есептеген. Ол тіпті Германияда да ақыл-парасаты мен "жеткізгіш ойы" үшін құрметке ие болды, бірақ кейбір неміс генералдары оны қатал және болжамды санады. Осыған қарамастан, Бірінші дүниежүзілік соғыстағы құзыретті қызметіне қарамастан, 1940 жылдың мамыр айындағы шешуші күндері француз әскерлерін басқарғаны апатқа ұшырады. Тарихшы және журналист Уильям Л. Ширер Гамелиннің Бірінші дүниежүзілік соғыстың әдістерін Екінші дүниежүзілік соғыста қолданғанын, бірақ оны аз жігермен және баяу жауаппен жасағанын айтты. Гамелин Бірінші дүниежүзілік соғыста Жозеф Жоффренің басшылығымен ерекше көзге түсті. Ол 1914 жылы француздың қарсы шабуылының жоспарын жасағандығы үшін мақталады, бұл Марна шайқасының бірінші кезеңінде жеңіске жеткізді. 1933 жылы Гамелин француз армиясына қолбасшылық етіп, Мажино желісінің қорғанысын аяқтаған, соның ішінде жаңғырту және механикаландыру бағдарламасын жүзеге асырды. Эдуард Даладие Гамелиннің мансабы бойына оны қолдады, себебі Гамелин әскери жоспарлау мен тағайындауда саясатқа араласуға жол бермеді және республикалық үкімет үлгісіне берілгендігі үшін; сол кезде сол жақтағы коммунистер мен оң жақтағы роялистер мен фашистер Франциядағы үкіметті ауыстыруды ашық түрде қолдағандықтан, бұл мәселе оңай болған жоқ.

Алғашқы жылдар

Морис Гамелен 1872 жылдың 20 қыркүйегінде Парижде дүниеге келген. Гамеленнің әкесі Зефирин 1859 жылы Сольферино шайқасында қатысқан. Гамелен ерте жасынан-ақ әскери саладағы қабілетін көрсетті, Франко-пруссия соғысының соңында Германияның Эльзас-Лотарингияны аннексиялауына кек қайтаруды көздеген буынмен бірге өсті.

Әскери мансап

Гамелин 19 қазанда әскери қызметке өз еркімен келді, ал 31 қазанда Сен-Сир әскери академиясына түсті. Ол Францияның әскери күштерін Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін дайындады, бірақ бұл процесте қаржыландырудың шектеулі болуы (→ Франциядағы Ұлы депрессия) және Германияның қайта қарулануына байланысты саяси белсенсіздік, сондай-ақ кейіннен Үшінші рейхтің пайда болуы қиындықтар тудырды. Бұл қиындықтар одақтастардың Рейнландты басып алуы мен оның қайта әскериленуінен кейін одан да күшейді. 1939 жылдың қыркүйегінде соғыс басталған кезде Гамелин Еуропадағы ең қабілетті қолбасшы генералдардың бірі деп есептелді және тіпті Вермахттың өзінде де оған құрмет көрсетілді.

Екінші дүниежүзілік соғыстағы рөлі

1939 жылы соғыс жарияланғанда Гамелин Францияның бас қолбасшысы болды, штабы Винсенн сарайында орналасқан. Ол жерде қолбасшыларымен телефондық немесе кез келген басқа электрондық байланыс жоқ еді – Вермахттың кейіннен жылдам және икемді «Блицкриг» тактикасына қарсы үлкен қателік. Франция Фейк соғысы кезінде Саар шабуылында Германия шекарасын кесіп өткен бірнеше француз дивизиясынан басқа ешқандай әрекет жасаған жоқ. Олар Германияның аяқталмаған Зигфрид сызығына жетпей тоқтады. Батыс майданындағы неміс штабының офицері, генерал Зигфрид Вестфальдың айтуынша, егер Франция 1939 жылдың қыркүйегінде шабуыл жасағанда, неміс күштері бір-екі аптадан артық тұра алмас еді. Гамелин әскерлеріне Мажино сызығының артына қайтуды бұйырды, бірақ Францияның одақтасы Польшаға Франция Зигфрид сызығын бұзғанын және көмек жолда екенін айтқаннан кейін ғана. Соғыстан бұрын ол поляк армиясының Германияға қарсы алты ай бойы тұра алатынын күткен еді. Гамелиннің ұзақ мерзімді стратегиясы Франция толық қаруланғанша күту және британдық және француз әскерлері күштерін жинағанша күту болды, тіпті бұл 1941 жылға дейін күтуді білдірсе де. Ол немістердің кек алуы мүмкін болған жағдайда Рурының өнеркәсіптік аймақтарын бомбалауға тыйым салды. Француздық жұмылдыру көптеген маңызды жұмысшыларды шақырып, науқанның алғашқы апталарында маңызды француз өндірістерін бұзды. Гамелиннің Франция қорғанысы туралы көзқарасы Франко-неміс шекарасының бойындағы статикалық қорғанысқа негізделген, оны Мажино сызығы нығайтты. Алайда, сызық Бельгия шекарасына дейін созылмады. 1939-1940 жылдардың қысында, бұл 20 ғасырдың ең суық қыстарында бірі болды, Бельгия шекарасы бойындағы сызықты кеңейту жұмыстары баяу жүрді және бастапқы қорғаныс сияқты сапалы емес еді. Гамелин, француз жоғарғы командасының көптеген мүшелерімен бірге, Ардендерді өтпейтін деп санады және оны он резервтік дивизиямен және аздаған бекіністермен қорғауға шешім қабылдады. Француз армиясының көп бөлігі Бельгия шекарасының солтүстік-батысына орналасты. Неміс танк командирі генерал Хассо фон Мантеуффельдің айтуынша, Францияның Германиядан гөрі көбірек және жақсы танктері болды, бірақ олар оларды шашыратып жіберді. Гамелиннің өзінің көзқарасы Мажино сызығына сүйенген таза қорғаныс стратегиясынан өзгерді. Француздық стратегтер 1914 жылғыдай, немістердің Бельгияның солтүстігіне қарай аттанатынын болжады. Гамелин француз аумағынан мүмкіндігінше алыс, Бельгия мен Нидерландыдағы шабуылдаушы неміс күштерін қарсы алу үшін солтүстікке қарай агрессивті ілгерілеуді жақтады. Бұл стратегия, Дайл жоспары деп аталды, Бельгияның қорғаныс жоспарларымен және британдық мақсаттарымен үйлеседі. Гамелин француз армиясының моторизацияланған күштерінің көп бөлігін және бүкіл британдық экспедициялық корпусын (BEF) осы стратегияға жұмсады. Мұндай стратегия сонымен қатар француз армиясының көпшілігі солтүстік Францияда бір жыл бұрын дайындалған қорғаныс позицияларын тастап, белгісіз бельгиялық қорғаныс желісінде шайқасқа қатысуға бел буады. Неміс күштерінің жиналуы туралы хабарларға қарамастан, тіпті жоспарланған неміс шабуылының күнін білген Гамелин 1940 жылдың мамырына дейін ештеңе істемеді, ол «оқиғаларды күтетінін» айтты. Содан кейін, немістер шабуыл жасағанда, Гамелин өзінің 40 үздік дивизиясын, соның ішінде BEF-ті, Дайл жоспарына сәйкес солтүстікке жылжытуды талап етті. Бельгия шайқасының алғашқы күндері одақтастардың көптеген ұшақтары жерде тұрып шабуылға ұшырады. Әуе көмегінің қалған бөлігі неміс алға жылжуын қамтамасыз ететін ашық бағанаға шабуыл жасаудың орнына француздың алға жылжуына бағытталды. Француздар мен британдықтар тез арада қоршауға түсуден қорқып, Бельгиядағы қорғаныс сызықтарынан кері шегінді. Олар неміс танк дивизияларының қоршауына түсіп қалудан сақтайтын жылдамдықпен кері шегінген жоқ. Оңтүстікке қарай шабуыл жасаған неміс қанаты Лютваффе әуе бомбалауының көмегімен Мез өзенін күткеннен жылдам кесіп өтуге мүмкіндік алды. Француздар Мезаның барлық сағаларын жойғанмен, Седанның солтүстігіндегі бір бөгет сақталып қалды және оны жеңіл қорғады. Осылайша ол тез арада немістердің қолына түсіп, пайдаланған. Осы арада француздық қаруларға оқ-дәрілері бітіп қалған жағдайда, атыс жүргізуді шектеу туралы бұйрық берілді. Неміс генерал-полковник Хайнц Гудериан оның бұйрықтарын елемеді және осы майданнан агрессивті шабуыл жасады. Осыған жауап ретінде Гамелен жағалауды емес, немістердің мақсаты Париж екенін ойлап, солтүстікке қарай күштерді қайтарды. Өзінің стратегиясын кінәлаудың орнына, өзіне сенімсіздік сезінген Гамелен алдыңғы қатардағы 20 командирін қызметтен босатыды. Солтүстікке қарай, генерал Эрвин Роммель басқаратын неміс күштері де бұйрыққа қарамастан жылдам ілгеріледі. Генерал Гудерианның 19-шы танк корпусы Роммельдің оңтүстігінде одақтас күштерінің батысындағы Англия арнасына жетіп, француз және британ күштерін қоршап, жағалау бойымен шабуылдады. Француз және британ күштері оңтүстікке шегінді, бірақ неміс қоршауынан қашу мүмкіндігінен айырылды. Франциядан Бельгияға, содан кейін Францияға қайтып келгенде, одақтас әскерлерінің көп бөлігі неміс әуе шабуылдары мен техникалық бұзылулар салдарынан жойылды. Француздар мен британдықтар енді танктермен басталатын қарсы шабуылды ұйымдастыра алмай, қоршаудан шыға алмады. Осы жылдам ілгерілеу, неміс әуе күшінің басымдығы және британдықтар мен француздықтардың қарсы шабуыл жасауға қабілетсіздігі одақтастардың жалпы жағдайын осы деңгейге дейін әлсіретті, Британия континенттегі қақтығыстан бас тартты. Дюнкерк эвакуациясы кезінде 338 226 адам (оның ішінде 120 000 француз әскері) Англия арнасынан өтті. Маусымның ортасында Нормандияға түсуі тиіс болған екінші британдық экспедициялық корпусы жойылды. Голландтықтар шабуылдан бес күннің ішінде, бельгиялықтар 18 күнде («18 күндік науқан») капитуляциялады, ал француздықтар ұлттық қорғаныс үшін бұрынғы армиясының қалдықтарымен қалды. Гамелин 1940 жылдың 18 мамырында Поль Рейно тарапынан қызметтен босатылды, ол наурызда Эдуард Даладьені премьер-министр ретінде алмастырды. 67 жастағы Гамелин 73 жастағы Максиме Вейгандпен ауыстырылды, ол жоспарланған қарсы шабуылдарды кейінге қалдырып, содан кейін оларды бастады.

When war was declared in 1939, Gamelin was France's commander in chief, with his headquarters at the Château de Vincennes, a facility completely devoid of telephonic or any other electronic links to his commanders in the field: a massive oversight in the face of the Wehrmacht's subsequent swift and flexible ‘Blitzkrieg’ tactics. France saw little action during the Phoney War, apart from a few French divisions crossing the German border in the Saar Offensive, who advanced a mere They stopped even before reaching Germany's unfinished Siegfried Line. According to General Siegfried Westphal, a German staff officer on the Western Front, if France had attacked in September 1939 German forces could not have held out for more than one or two weeks. Gamelin ordered his troops back behind the Maginot Line, but only after telling France's ally, Poland, that France had broken the Siegfried Line and that help was on its way Before the war, he had expected the Polish Army to hold out against Germany for six months. Gamelin's long term strategy was to wait until France had fully rearmed and for the British and French armies to build up their forces, even though this would mean waiting until 1941 He prohibited any bombing of the industrial areas of the Ruhr, in case the Germans retaliated. The French mobilisation had called up many essential workers, which disrupted vital French industries in the first weeks of the campaign. Gamelin's vision for France's defence was based upon a static defence along the Franco German border, which was reinforced by the Maginot Line. However, the Line did not extend along the Belgian frontier. During the winter of 1939–40, which was one of the coldest of the 20th century, work on the extension of the Line along the Belgian frontier was slow and not of the same quality as the original defences. Gamelin, along with many other members of the French High Command, saw the Ardennes as impenetrable and chose to defend it with only ten reserve divisions and few fortifications. Much of the French army was posted further northwest along the Belgian frontier. According to General Hasso von Manteuffel, a German Panzer commander, France had more and better tanks than Germany, but chose to disperse them. Gamelin's own views had changed from a purely defensive strategy relying on the Maginot Line. French strategists predicted a German drive across northern Belgium, as in 1914. Gamelin favoured an aggressive advance northward to meet the attacking German forces in Belgium and the Netherlands, as far removed from French territory as possible. This strategy, known as the Dyle Plan, fitted with Belgian defensive plans and also with British objectives. Gamelin committed much of the motorised forces of the French Army and the entire British Expeditionary Force (BEF) to this strategy. Such a strategy also meant that the most of the French Army would leave its one year old prepared defensive positions in northern France to be committed to joining battle on an unknown Belgian defensive line. Despite reports of the build up of German forces, and even knowing the date of the planned German attack, Gamelin did nothing until May 1940, stating that he would "await events". Then, when the Germans attacked, Gamelin insisted on moving 40 of his best divisions, including the BEF, northwards to conform to the Dyle Plan. In the first few days of the Battle of Belgium, many Allied aircraft were attacked while still on the ground. The rest of the air support was concentrated on the French advance, rather than attacking the exposed column supplying the German advance. Quickly, the French and the British became fearful of being outflanked and they withdrew from the defensive lines drawn up across Belgium. They did not pull back fast enough to prevent them being outflanked by the German Panzer divisions. The German wing that attacked further south was able to cross the River Meuse faster than anticipated, aided by heavy Luftwaffe aerial bombardment. Although almost all the crossings over the Meuse were destroyed by the French, one weir north of Sedan had been left intact and was only lightly defended. It was thus quickly captured and exploited by the Germans. Meanwhile, French guns were ordered to limit their firing in case they ran out of ammunition. German Colonel General Heinz Guderian disregarded his orders, and attacked aggressively on this front. In response, Gamelin withdrew forces in this area so that they could defend Paris, thinking this was the Germans' objective, rather than the coast. Believing that he had been betrayed rather than blaming his own strategy, Gamelin then sacked 20 of his front line commanders. Further north, the German forces led by Major General Erwin Rommel kept advancing quickly as well, also against orders. General Guderian's 19th Panzer Corps south of Rommel reached the English Channel to the west of the Allied forces and attacked up the coast, enveloping the French and British forces that had been sent into Belgium. The French and English forces had retreated south but were cut off from escape by the German encirclement. In moving from France to Belgium and then back to France, a substantial amount of the Allied armour was lost due to German air attacks and mechanical failure. The French and British could no longer launch a counterattack spearheaded by tanks and thus break out of the encirclement. The speed of this advance, German air supremacy, and the inability of the British and French to counter attack undermined the overall Allied position to such a degree that Britain abandoned the conflict on the continent. 338,226 men (including 120,000 French soldiers) withdrew across the English Channel during the Dunkirk evacuation. A second British Expeditionary Force, due to land in Normandy in mid June, was cancelled. The Dutch surrendered within five days of being attacked, the Belgians in 18 days ("campagne des 18 jours"), and the French were left with only a rump of their former army to defend their nation. Gamelin was removed from his post on 18 May 1940 by Paul Reynaud, who had replaced Édouard Daladier as Prime Minister in March. The 67 year old Gamelin was replaced by the 73 year old Maxime Weygand, who crucially delayed planned counter attacks before eventually launching them.

Франция құлағаннан кейін

Гамелиннің алдында және кейін Général d'armée шенімен Максим Вейганд болды. Виши режимі Гамелинді, үшінші республиканың басқа да маңызды саяси және әскери тұлғаларымен бірге (Эдуард Даладье, Гай Ла Шамбр, Леон Блум және Роберт Жакометпен) Риом процесінде мемлекетке қарсы қылмыс жасады деп соттады. Гамелин өзіне тағылған айыптамаларға жауап беруден бас тартты, оның орнына үнсіздік сақтап, нәтижеде сот процесі тоқтап қалды. Виши режимі оны Пиренейдегі Форт-дю-Порталетте түрмеге қамағаннан кейін, немістер оны бірнеше француз жоғары шенеуніктерімен бірге Солтүстік Тирольдегі Иттер қамалына жер аударды. Ол Иттер қамалы үшін болған шайқастан кейін босатылды. Соғыстан кейін ол «Servir» (яғни «қызмет ету») деген тақырыппен естеліктерін жариялады. Гамелин 1958 жылдың сәуір айында Парижде 85 жасында қайтыс болды.