Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Владимир Ленинді өлтіруге тырысқан әйел (1890–1918)
Woman who tried to kill Vladimir Lenin (1890–1918)
Фанни Ефимовна Каплан (Фанни Ефимовна Каплан; нағыз аты – Фейга Хаимовна Ройтблат; Фейга Хаимовна Ройтблат; 10 ақпан 1890 – 3 қыркүйек 1918) – Владимир Ленинді өлтіруге тырысқан ресейлік социалистік революционер. Ол 1918 жылы Чекамен тұтқындалып, атылды. Еврей отбасында дүниеге келген Каплан революциялық қызметі үшін патшалық жылдары қатаң еңбекпен жазаланды. Социалистік революциялық партияның мүшесі болған Каплан, большевиктер бір партиялық билікті орнатып, оның партиясын тыйым салғанда Ленинді "революцияға сатқын" деп есептеді. 1918 жылдың 30 тамызында ол Мәскеудегі бір зауыттан шығып бара жатқан Ленинге жақындап, үш рет оқ атты, нәтижесінде ол ауыр жарақат алды. Чека тергеуі кезінде ол ешқандай серіктесінің есімдерін атаудан бас тартты және атылды. Капланның жасаған әрекеті мен Моисей Урицкийдің өлтірілуі Кеңес Ресейі үкіметі үшін 1917 жылдың наурыз айында Ресейдің Уақытша үкіметі таратып жіберген өлім жазасын қайта орнатуға себеп болды.
Fanny Efimovna Kaplan (Фанни Ефимовна Каплан; real name Feiga Haimovna Roytblat; Фейга Хаимовна Ройтблат; February 10, 1890 – September 3, 1918) was a Russian Socialist Revolutionary who attempted to assassinate Vladimir Lenin. She was arrested and executed by the Cheka in 1918. Born into a Jewish family, Kaplan served a sentence of hard labor during the tsarist years for her revolutionary activities. As a member of the Socialist Revolutionary Party, Kaplan viewed Lenin as a "traitor to the revolution" when the Bolsheviks enacted one party rule and banned her party. On August 30, 1918, she approached Lenin, who was leaving a Moscow factory, and fired three shots, which badly injured him. Interrogated by the Cheka, she refused to name any accomplices and was executed. The Kaplan attempt and the Moisei Uritsky assassination were used by the government of Soviet Russia for the reinstatement of capital punishment, which had been abolished by the Russian Provisional Government in March 1917.
Ерте өмір
Капланның тегі туралы нақты мәліметтер өте аз. Ол еврей отбасында дүниеге келген. Оның жеті бауырласы болған. Каплан үйден оқып, көп ұзамай Одессада шляпник болып жұмыс істеу үшін үйден кетіп қалды. Ол өзінің жақын серігімен бірге жасап жатқан бомбаның кездейсоқ жарылуынан кейін ұсталды. Каплан 1917–1918 жылдары эсерлер мен большевиктер арасындағы қайшылықтарға байланысты Ленинге көңілі тоқталды. Соңғылары кеңестерде күшті қолдауға ие болды, бірақ 1917 жылғы қарашада Конституциялық жиналысқа өткен сайлауда большевиктер емес, басқа партиялар көпшілік құрады. 1918 жылғы қаңтарда жиналыс өткенде, Социалистік-революционерлердің өкілі президент болып сайланды. Болшевиктер Конституциялық жиналысты таратып жауап берді. 1918 жылдың тамызына қарай большевиктер көптеген басқа партияларды тыйым салды. Соңғы тыйым солшыл социалистік-революционерлерге (солшыл эсерлерге) салынды, олар бұрын большевиктердің басты коалициялық серіктестері болған, бірақ шілде айында Брест-Литовск шартнамасына қарсылық білдіріп, оларға қарсы көтерілді. Каплан Ленинді "революцияға сатқын" деп есептегендіктен, өлтіруге шешім қабылдады. Ленин ғимараттан шығып, көлікке отыруға үлкермей тұрғанда, Каплан оны шақырды. Ленин оған қарағанда, ол FN M1900 тапаншасынан үш оқ атты. Бір оқ Лениннің пальтосын тесіп өтті, ал қалған екеуі оған тиді. Біреуі мойнынан өтіп, сол өкпесінің бір бөлігін жаралады және оң жақ жағалауға жақын тоқтады, ал екіншісі сол иығына кірді. Ленин Кремльдегі тұрғын үйіне қайтарылды. Ол тағы да өмірге қол сұғып баруы мүмкін деген қорқынышпен Кремльдің қауіпсіздігінен шығып, медициналық көмек алудан бас тартты. Дәрігерлер оны емдеу үшін шақырылды, бірақ ауруханадан тыс жерде оқтарды алып тастау мүмкін болмады. Ауыр жарақаттарына қарамастан, Ленин аман қалды, бірақ оның денсаулығы шабуылдан кейін толыққанды қалпына келмеді. Атыс 1924 жылы оның денсаулығының нашарлауына және соңында қайтыс болуына себеп болған инсультқа ықпал еткен деген болжам бар.
Relatively little is known for certain about Kaplan's background. She was born into a Jewish family. Her father was a teacher, and she had seven siblings. Kaplan was home educated and soon left home to work as a milliner in Odessa. She was captured after a bomb she and her romantic partner were working on accidentally exploded. Kaplan became disillusioned with Lenin in 1917–1918, due to conflict between the SRs and the Bolsheviks. The latter had strong support in the soviets, but in the November 1917 elections to the Constituent Assembly, non Bolsheviks were the majority. When the Assembly met in January 1918, a Socialist Revolutionary was elected president. The Bolsheviks responded by dissolving the Constituent Assembly. By August 1918, the Bolsheviks had banned most other parties. Most recently, they had banned the Left Socialist Revolutionaries (Left SRs), formerly the Bolsheviks' main coalition partners, who had rebelled against them in July in opposition to the Treaty of Brest Litovsk. Kaplan decided to assassinate Lenin because she considered him "a traitor to the Revolution". As Lenin left the building and before he had entered his car, Kaplan called out to him. When Lenin turned towards her, she fired three shots with a FN M1900 pistol. One bullet passed through Lenin's coat, and the other two struck him. One passed through his neck, punctured part of his left lung, and stopped near his right collarbone; the other lodged in his left shoulder. Lenin was taken back to his living quarters at the Kremlin. He feared that others might be planning to kill him and refused to leave the security of the Kremlin to seek medical attention. Doctors were brought in to treat him but could not remove the bullets outside a hospital. Despite the severity of his injuries, Lenin survived, but his health never fully recovered from the attack. It has been speculated that the shooting contributed to the strokes that incapacitated and eventually killed him in 1924.
Тұтқындау және өлтіру
Оның тұтқындалуы туралы қайшы пікірлер бар. Комиссардың орынбасары С. Н. Батулиннің көрсетуінше, ол үш оқ атылған дыбысты естіп, Лениннің жерге жығылғанын көргенде, Ленинге 20 қадамдай жақын болған. Кейін ол күдікті әйелді анықтап, ұстады. Ол Каплан екені белгілі болды. Алайда, зауыт комиссары Н. И. Иванов оны бірнеше бала танып, көшеде одан кейін ергеннен кейін тұтқындағанын мәлімдеді. Каплан большевиктердің күшейіп келе жатқан авторитарлық билеуін сынады, 1918 жылғы қаңтарда олар жеңілген сайлауда Конституциялық жиналысты күштеп таратуын айтты. Капланның ешқандай серіктесін көрсетпегені анықталған соң, ол Александр бағында атылды. Бұйрықты Кремльдің командирі, бұрынғы Балтық теңізшісі П. Д. Малков және латыш большевиктер тобы 1918 жылдың 3 қыркүйегінде орындады, оқ басының артына тиді. Дмитрий Волкогонов, Аркадий Ваксберг және Дональд Рейфилд сияқты тарихшылар Капланның қастандыққа қатысуына күмән келтірді. Волкогонов Капланның нақты қылмыскер емес болуы мүмкін екенін айтты және оның қастандық әрекетін «большевиктер тарихының көптеген мистификацияларының бірі» деп сипаттады. Ваксберг тағы бір СР, Лидия Коноплеваның кінәлі екенін мәлімдеді және Лениннің ұлттық батыр бейнесінен мүлдем өзгеше әйелдің қолынан аман қалғанына қуанғандары жөн екенін айтты. Ол, әсіресе, оның басқа біреудің тапсырысымен жұмыс істегені және тұтқындалғаннан кейін барлық жауапкершілікті өз мойнына алғаны болжалды. Осы және басқа да нұсқалардағы негізгі аргументтер оның көру қабілеті нашар болғаны және куәгерлердің ешқайсысы оның қарудан оқ атқандығын көрмегендігі туралы. Тағы бір аргумент ресми советтік мәлімдемелер мен ресми құжаттар арасындағы қайшылыққа назар салады, әсіресе Яков Петерстің бір ғана күдікті емес, бірнеше күдіктілердің тұтқындалғанын хабарлаған радиограммасына. Сонымен қатар, Лениннің өлімінен кейін мойнынан алынған оқ Капланның қаруынан емес, басқа қарудан атылғаны анықталды. Семион Ляндрес Капланның тіпті СР емес екенін де айтты. Солтүстік аймақтағы Ішкі істер халық комиссары және Петроградтағы Чека басшысы Моисей Урицкий Ленинге жасалған қастандықтан шамамен екі апта бұрын өлтірілген. Чека екі оқиғаның байланысты екенін көрсететін ешқандай дәлел таппады, бірақ олардың бірінен кейін бірі орын алуы күшейіп келе жатқан азамат соғысының аясында маңызды болып көрінді. Большевиктердің реакциясы қарсыластарын қуғындаудың күрт күшеюі болды. Келесі айларда шамамен 800 оңшыл СР және большевиктердің басқа да саяси қарсыластары атылды. Бірінші жыл ішінде Қызыл террордың ауқымы айтарлықтай кеңейді.
There are contradictory stories of her capture. According to the testimony of Deputy Commissar S. N. Batulin, he was within 20 steps of Lenin when he heard three shots and saw Lenin face down on the ground. Afterwards, he identified a woman who he felt looked suspicious and detained her. That turned out to be Kaplan. However, the factory commissar N. I. Ivanov claimed to have arrested her after she had been identified by several children, who had followed her down the street. Kaplan referenced the Bolsheviks' growing authoritarianism, citing their forcible shutdown of the Constituent Assembly in January 1918, the elections to which they had lost. When it became clear that Kaplan would not implicate any accomplices, she was executed in Alexander Garden. The order was carried out by the commander of the Kremlin, the former Baltic sailor P. D. Malkov and a group of Latvian Bolsheviks on September 3, 1918, with a bullet to the back of the head. Some historians such as Dmitri Volkogonov, Arkady Vaksberg and Donald Rayfield have questioned the actual role of Kaplan in the assassination attempt. Volkogonov suggested that "it is more likely" that Kaplan was actually not the culprit and described her assassination attempt as "another of the many mystifications of Bolshevik history". Vaksberg stated that Lidia Konopleva, another SR, was the culprit and believed that it would be all too comforting that Lenin narrowly avoided being assassinated by a woman whose personality is so far from the stereotype of a national hero. In particular, it had been suggested that she was working on behalf of others and, after her arrest, assumed sole responsibility. The main arguments put forth in that and other versions is that she was nearly blind, and none of the witnesses actually saw her fire the gun. Another argument points to the contradiction between the official Soviet account and official documents, particularly a radiogram by Yakov Peters that mentions the arrest of several suspects, instead of only one. Furthermore, the bullet removed from Lenin's neck after his death was found to have been fired from a weapon other than the one that Kaplan had. Semion Lyandres went so far as to argue that Kaplan was not even a SR. Moisei Uritsky, the People's Commissar for Internal Affairs in the Northern Region and the head of the Cheka in Petrograd, had been assassinated nearly two weeks prior to the attack on Lenin. The Cheka did not find any evidence linking both events, but their occurrence so soon after each other appeared significant in the context of the intensifying civil war. The Bolsheviks' reaction was an abrupt escalation in the persecution of their opponents. In the next few months, about 800 Right SRs and other political opponents of Bolsheviks were executed. During the first year, the scope of the Red Terror expanded significantly.
Көркем шығармаларда
1939 жылы Михаил Ромм режиссерлік еткен «1918 жылғы Ленин» совет фильмінде Каплан рөлін Наталья Эфрон сомдады. 1934 жылы Майкл Куртиз режиссерлік жасаған «Британдық агент» голливудтық фильмінде Каплан рөлін Корин Уильямс пен Зозия Танина ойнады. Батыс Германияның 1967 жылғы телесериалында Пегги Парнас Франжа Каплан рөлін сомдады. 1983 жылғы британдық «Рейли, шпиондардың асасы» телесериалында Сара Кли Каплан рөлін ойнады. Фанни Капланның өмірі Олена Демяненконың «Менің әжем Фанни Каплан» (2016) украин фильмінде бейнеленген. Каплан бірнеше пьесаның (Венедикт Ерофеевтің «Фанни Каплан», Елена Исаеваның «Мені өлтіріңіз, менің сүйіктім!», Михаил Шатровтың «Большевиктер») және кітаптардың (Уильям Т. Воллманның «Орталық Еуропа») тақырыбы немесе кейіпкері болды. Памела Адлонның «Әлем тарихы, 2-бөлім» фильміндегі Фанни Мадман кейіпкері Капланға негізделген, әсіресе ол Ленинді өлтіруге тырысқанда.
In the 1939 Soviet film Lenin in 1918 directed by Mikhail Romm, Natalia Efron portrayed Kaplan. In the 1934 Hollywood film British Agent directed by Michael Curtiz, Corinne Williams and Zozia Tanina portray Kaplan. In the West German TV series (1967), Peggy Parnas portrays Franja Kaplan. In the 1983 British TV series Reilly, Ace of Spies, Sara Clee portrays Kaplan. The life of Fanny Kaplan has also been portrayed in a Ukrainian film My Grandmother Fanny Kaplan (2016) directed by Olena Demyanenko. Kaplan has been the subject of or character in several plays (including Fanny Kaplan by Venedikt Yerofeyev; Kill me, o my beloved! by Elena Isaeva; The Bolsheviks by Mikhail Shatrov) and books (Europe Central by William T. Vollmann). Pamela Adlon's character in History of the World, Part II, Fanny Mudman, is loosely based on Kaplan, most notably when she attempts to kill Lenin.