Кіріспе

Норвегия мифологиясынан бастап эльф пен адам баласының ұрпағы – жарты эльф – мифологиялық немесе ойдан шығарылған жаратылыс, өлмейтін эльф пен өлімді адамның ұрпағы. Олар көбінесе өте әдемі және сиқырлы күштермен жабдықталған ретінде бейнеленеді; олар өмір сүретін екі әлемнің арасында қысылып, қиындыққа тап болуы мүмкін. Жарты эльфтер қазіргі заманда негізінен Дж.Р.Р. Толкиннің «Орта Жер» жазбалары арқылы танымал болды, бірақ олардың тамыры скандинавия мифологиясында. Жарым эльф Лорд Дунсанидің 1924 жылғы «Эльфленд королінің қызы» кітабында пайда болды. «Орта Жерде» жарты эльфтер – эльфтер мен адамдардың балалары, және олар эльфтердің өлместігін немесе адамдардың өмірлік жолын таңдай алады. Толкиннің туындыларындағы Лүтиен мен Арвен есімді эльф қыздары, жақсы көретін адамдарымен бірге болу үшін өлімді таңдады. Ғалымдар бұл Толкинге махаббат пен өлім, уақыт пен өлместік сияқты маңызды тақырыптарды зерттеуге мүмкіндік берді деп атап өтті. Католик болғандықтан, ол адамдар өз еркімен босануға ұмтылып, осы дүниенің шектеулерінен арылады деп сенді, ал егер олар өмір мен материалдық заттарға жабысуға тырысса, қараңғылыққа ұшырайды. Оның эльфтері – жарты эльфтерді қоспағанда – мұндай босануға қол жеткізе алмады. «Ертегілер туралы» еңбегінде Толкин адамдар ертегі жазатынын, сондықтан олар өлімнен құтылу туралы болса, эльфтер өлімсіздіктен құтылу туралы адамдарға оқиға айтады деп жазды. Толкиннің танымал етуінен кейін жарты эльфтер рөлдік ойындарда, содан кейін бейне ойындар мен фильмдерде кеңінен танылды. «Dungeons & Dragons» рөлдік ойынында жарты эльфтердің өз нәсілі бар, соның ішінде Танис Жарты Эльф кейіпкері де бар.

Скандинав мифологиясы

Скандинавия мифологиясында жарты эльф – эльф пен адамның ұрпағы. Басты мысалдарға Скульд пен Хёгни жатады. Скульд – Хрольф Кракидің сағында айтылған Дания ханшайымы. Адильс патшаның тойына шақырылмаған Хельги патша жалғыз ұйықтап жатқанда, қыстың бір түнінде кикіреген киім киген адамды үйіне кіргізді. Ол ұйықтағанда, жібек көйлек киген, жарқыраған сұлу әйелді көрді. Ол оған өзін қарғыстан босатқанын айтып, кеуіп кетуге рұқсат сұрады. Ол одан қалып, үйленуге ұсынды, ал ол келісті. Олар бірге ұйықтады. Ол оған балалары болатынын айтты және келесі қыста оны портта кездесуге шақырды. Патша оны ұмытып қалды, бірақ үш жылдан кейін әйел, эльф, қайта оралып, оның есігінде қызын тастап кетті. Ол баланың аты Скульд екенін, яғни «қажеттің бәрі» дегенді білдіреді деді. Ол патша қарғысты бұзғаны үшін сыйлық алатынын, бірақ патшаның халқы оның сұрағандарын орындамағандықтан зардап шегетінін айтты. Ол қайтып келмеді, бірақ Скульд әрқашан ашулы болды. Ғалым Хилда Эллис Скульдты зұлым деп сипаттайды, сағында Скульд өзінің жарты бауыры Хрольфке қарсы әскер жинау үшін сиқыр қолданғанын еске салады. Хрольфтің жауынгерлері Скульдтың адамдарын өлтіргенде, олар тіріліп, бұрынғыдан да күштірек соғысады. Хрольф үшін шайқасқа жетекшілік ететін Бодвар Бьярки Скульдтың адамдарын драугар, «өлгеннен кейін де тірілер» деп атайды, «олар өлгеннен кейін олармен күресу қиын, ал біздің оған күшіміз жетпейді» дейді. Эллис Скульдтың «мәңгілік шайқасқа» қатысқан Валькириялардың аттарын бөлісетін, өлгендердің рухтарына жол көрсететін скандинавиялық әйелдердің бірі екенін айтады. Ол Скульдтың «эльф әйелінің баласы» екені айтылатынын, бірақ сагалар мен Эдда өлеңдерінде мағынасы өзгеретіндіктен «эльфтер терминінің қаншалықты дұрыс қолданылғанын анықтау қиын» деп атап көрсетеді.

Лорд Дунсани

Мүмкін, қазіргі әдебиеттегі ең ерте жарық көрген жарты эльф – Лорд Дансанидің 1924 жылғы «Эльфландия королінің қызы» кітабындағы Орион кейіпкері. Эрлдің иесі өзінің ұлы Альверикті Эльфландия королінің қызы Лиразельді әйелі ретінде алып келуге жібереді; олардың ұлы Орион дүниеге келеді. Лиразель Эльфландияны сағынып, қайта оралады. Альверик пен оның әкесі оны әлсіздікпен іздейді. Лиразель енді өзінің өлімнен кейінгі күйеуі мен жарты эльф ұлын аңсайды. Эльфландия королі Эрлді Эльфландияның бір бөлігіне айналдырады, ал отбасы мәңгілікке уақыттан тыс әлемде өмір сүреді. 1977 жылы Steeleye Span фолк-рок тобының екі мүшесі (Боб Джонсон мен Пит Найт) Лорд Дансанидің кітабынан шабыттанған «Эльфландия королінің қызы» атты тұжырымдамалық альбом жазды. Кристофер Ли баяндаушы және Эльфландия королі рөлінде ойнады.

Толкиннің Орта жүзі

Ж. Р. Р. Толкиннің Орта жүзінде жарты эльфтер (синдарин тілінде Peredhel, көпше Peredhil, квеня тілінде Perelda) – эльфтер мен адамдардың одағынан туған балалар. Олардың ішіндегі ең маңыздылары – Эльдар (Валинорға шақыруды қабылдаған эльфтер) мен Эдаин (Морготқа қарсы соғыста Эльдармен одақтасқан ертедегі адамдардың үш үйінен шыққандар) арасындағы одақтардың нәтижесі болды. Эдаин мен Эльдардан тараған үш белгілі одақ: Идрил мен Туор; Лутиен мен Берен; және Арвен мен Арагорн. Бірінші екі жұп Орта жүзінің Бірінші дәуірінің соңында үйленсе, үшінші жұп Үшінші дәуірдің соңында (шамамен 6500 жыл өткен соң) үйленді. Үшінші жұп тек алғашқы екі жұптан ғана емес, сонымен қатар адамзат пен эльфтерді таңдаған Эльрос пен Эльронд егіздерінен де тарады – осылайша олардың және олардың ұрпақтарының тағдыры айырылды. "Патшаның оралуы" кітабының А қосымшасында Толкин Арвен мен Арагорнның некесімен «жарты эльфтердің ұзақ жылдар бойы бөлінген тармақтары қайта біріктіріліп, олардың әулеті жаңартқандай болды» деп жазады. Екінші одақ – бұл үш некенің ішіндегі жалғыз одақ, онда эльф (Идрил) өлмей қалды; керісінше, Туор эльфтерге қосылды. Осының барлық жағдайында күйеуі – өлшеулі адам болса, әйелі – эльф болды.

Берен мен Лютхен

Біріншісі – Биор әулетінен шыққан Берен мен Синдар патшасы Тингольдің қызы Лутиен, сондай-ақ Майя Мелиан арасындағы болған оқиға. Берен Сильмарилді іздеу кезінде қаза тапты, ал Лутиеннің рухы денесінен айрылып, Мандостың сарайына бет бұрды. Мандос оларға ерекше тағдыр бұйырды, және олар Ортажерде қайтадан өмір сүрді, сосын екінші рет қайтыс болды. Олардың ұлы Диор, Синдарин патшалығының және Сильмарилдің мұрагері, осылайша, бір бөлігі эльф, бір бөлігі Майя, жартысы адам қандық жаратылысынан тұрды. Ол Фейнор ұлдары Дориатты тонағанда, әлі жас кезінде қаза тапты. Диордың әйелі Нимлот – Синдарин эльфі, және олар Эльвинг және екі ұл – үш балаға ие болды (осылайша, жартылай эльф, бірақ Эдайн мен Эльдардың ең таза қанды ұрпақтары емес). Кристофер Толкин былай деді: «Мэнве Диордың пікірінше, Тингольдің мұрагері, Береннің ұлы, анасының таңдауына қарамастан, өлімге тағдырланған». Эльрос өлімге ұшырағандардың қатарына қосылып, Нуменордың алғашқы патшасы Тар Миниатур атанды. Соңында ол бес жүз жасында өлімді қабылдады (өйткені сол патшалардың қалауынша, өлуге құқығы болған). Эльростың ұрпақтарына осындай мүмкіндік берілмеді, бірақ олардың өмір сүру ұзақтығы қарапайым адамдардан бірнеше есе артық болды. Кейінірек Нуменор патшалары, Эльростың ұрпақтары, аталарының таңдауына өкініш білдірді, бұл Нуменордың құлауына себеп болды. Эльронд эльфтер қатарына қосылып, Екінші дәуірдің соңына дейін Гил-галадтың сарайында болды. Ол сондай-ақ Екінші дәуірде Ривенделді құрды. Ол Селеборн мен Галадриэльдің қызы Селебриан эльфіне үйленді және Сақина соғысы аяқталғаннан кейін Батысқа аттанды. Эльрондтың балаларына да туыс таңдау мүмкіндігі берілді, сондықтан Арвен әкесінің үмітіне қарамастан, Эдайн қатарына қосыла алды, тіпті ол әкесімен бірге Батыстағы Эльфтер үйіне баруы мүмкін еді. Бірақ ол басқасын таңдады, төртінші дәуірдің басында қайта біріккен корольдіктің патшасы Арагорн II Элессарға үйленді, оның әулетіне ақсүйек эльф қандарын әкелді. Ол 120 жыл патшалық құрды, адам үшін ұзақ өмір сүрді, бірақ толық денсаулығында өлуді таңдады. Ол 2901 жылға келгенде жалғыздыққа толы өмір сүріп, өлімге ұшыраған бақытының қысқалығына қайғырып қайтыс болды.

Басқа желілер

"Үй дәстүрі" бойынша, "Сақиналардың Иесі" кітабында айтылғандай, Дол Амрот ханзадаларының тегі Нуменорлық Имразор, Белфалас ханзадасы, мен Сильван эльфі Митреллас арасындағы одақтан бастау алады. Митреллас – Лотлориеннен шыққан Нандорин эльфі Нимродлдың серігі болған. Олардың екі баласы болды: ұл Галадор және қыз Гилмит. Бірақ, айтуынша, Митрелла кейін түнгі уақытта із-жайсыз жоғалып кеткен. Осы дәстүрге сәйкес, Галадор Дол Амроттың алғашқы ханзадасы атанды. Толкин бастапқыда Имразордың балаларын Имрахилмен байланыстыратын генеалогиялық кесте жасауға тырысты, бірақ соңында одан бас тартты. Эльфтік тегі туралы мәлімдеме Минас-Тирит халқының Принц Имрахилге деген көзқарасында маңызды рөл атқарады, бұл келесі диалог арқылы көрсетілген: "Ескі әңгімелер шындыққа жақын болса керек; осы халықтың тамырында эльф қаны бар, өйткені Нимродел халқы бұл жерде бұрын заманнан бері өмір сүрген". Мертвуд эльфі Леголас, "Патшаның оралуы" оқиғалары кезінде Имрахилмен кездескенде, оның болжамды тегіне сенді. Бірақ бұл мәселе одан әрі зерттелмеді. "Хоббит" кітабында хоббиттер арасында Билбо Бэггинстің Тук әулетінен шыққан атасының бұрын "пері" (яғни, эльф) әйелге үйленгені туралы әңгіме бар. Бірақ бұл айыптама бірден Тук әулетінің кейде ерекше мінез-құлқының қарапайым түсіндірмесі ретінде жоққа шығарылды. Хоббиттерде эльфтік қан болғанның өзінде, олар "Дракула сияқты жартылай адамдық гибридтерден айырмашылығы, қорқынышты емес, көңілге жағымды". "Жоғалған әңгімелер" кітабында (екі бөлімде жарық көрген) жас Толкин бастапқыда Ээрендилді, кейін Эарендел деп жазған, жарты эльфтердің біріншісі деп ойлаған. "Берен мен Лутиен туралы әңгіме" кітабының алғашқы нұсқаларында Берен – эльф. Турин Турамбар туралы ертегінің ең алғашқы нұсқасында Тамар, кейін Толкин Брандир деп атаған кейіпкер, жарты эльф ретінде суреттелген; Толкин бұл туралы ол әңгімені жазған кезде жарты эльфтік текті ерекше емес деп санағанын айтқан.

Түсіндірме

Толкин зерттеушісі Ричард К. Уэст жарты эльфтер Арвен мен Лутиеннің ұқсастығын атап өтеді және Арвеннің тағдыр шешімін талдайды: бір жағынан Арагорнға деген махаббат пен өлім, екінші жағынан әкесінің тілегі мен өлместік. Уэст Ведертоптағы лагерьдегі сахнаны талдайды, онда Арагорн хоббитарға поэзия мен прозада Берен мен Лутиеннің хикаясын айтады. Уэст Арагорнның сөздерін және "ойлы көңіл-күйін" бөліп көрсетеді, ол оларға Лутиеннің "өлімді таңдағанын және дүниеден өлуді қалағанын, осылайша [Беренге] еріп кету үшін" және "бірге олар бұрыннан бері осы дүниенің шегінен өтті" деді, сондай-ақ ол "Эльф ұрпақтарының арасында тек ол ғана шын мәнінде өлді және әлемді тастап кетті, олар ең жақсы көргенін жоғалтты" дейді. Ағылшын әдебиеті ғалымы Анна Ванинская Толкиннің махаббат пен өлім, уақыт пен өлместік мәселелерін зерттеу үшін фантастиканы қалай қолданатынын зерттейді. Толкиннің Эльфтері өлмейтіндіктен, олар өлім мәселесіне ерекше тұрғыдан қарайды. Сара Уоркман Арагорн мен Арвеннің хикаясында Арвеннің Арагорнға деген азасы Питер Брукс атаған "мағынасыз", соңсыз өлместіктің табиғатын жеңуге көмектеседі деп жазады. Уоркман Брукстің "барлық повестеу – некролог" деген сөзін келтіріп, Толкиннің Арвеннің тағдырын бағалағандығын айтады: Арвеннің "Арагорнның естелігін сақтауға мүмкіндік беретін қайғылы көзі". Польшаның әдебиет және кинодағы дінтанушысы Кристофер Гарбовски сияқты сыншылар Толкин "Сақиналардың Иесінде" Эльфтер мен Адамдарды қарама-қарсы қойғанын, бірақ Эльфтің өзінің өлместігінен бас тартып, Адаммен неке қию мүмкіндігін енгізгенін атап көрсетеді, бұл Ортажерде екі рет орын алады: Лутиенмен, содан кейін Арвенмен. Ағылшын әдебиеті ғалымы Кэтрин Мэдсен Бірінші дәуірде Моргот пен Эльберет сияқты алып күштердің шайқасқан Ортажердің "солып кетуінен" өлім-жітімнің көрінісін байқайды. Ол былай деп жазады: "Арагорн – батыр және батырлардың ұрпағы, бірақ ол жасырын өмір сүріп, үміт [Эстель] деген атқа ие болады; Арвен Лутиеннің сұлулығына ие, бірақ ол халқының құнсыздығында дүниеге келеді және оның атағы – Evenstar; бұл екеуі әлем өзгергенге дейін және 'күннің жарығына' дейін бастапқы даңқты қысқа ғана уақытқа қайта жаңғыртады". Рэтелиф Толкиннің шығармаларындағы жоғалтуды еске салу тақырыбында жазғанда, "Адамдардың сыйы" "жоғалту мен ыдырауды әлемнің маңызды бөлігі ретінде қабылдау" деп сипаттайды және Толкиннің басқа жазбаларымен салыстырады: "Эльфтер өткенге жабысады және онымен бірге кетеді; құлаған әлемде өлімнің болмайтындығын қабылдау – Брендан, Ниггл немесе Арвен үшін әлемнің шектеулерінен өтудің жалғыз жолы". Орта ғасырлық Verlyn Flieger ешкімнің Ортажерді тастап кеткеннен кейін Адамдардың қайда баратынын білмейтінін және Толкин бұл мәселеге ең жақын келгені – "Ертегілер туралы" эссесінде, онда ол "ертегілерді феялар емес, адамдар жасайды" деген ойдан кейін, олардың "Ұлы қашудан", яғни өлімнен қашумен айналысуы керек екенін айтады. Ол "Эльфтердің адамдық хикаяларының көптегені осы құтылуға қатысты" деген ерекше пікірін білдіреді, яғни Берен мен Лутиеннің хикаясы және Арагорн мен Арвеннің хикаясы, екі жағдайда да жарты эльф өлімсіздіктен құтылады. 1968 жылы BBC2 арнасындағы эфирде Толкин француз философы Симон де Бовуардың сөздерін келтіріп, өлімнің болмайтындығын "Сақиналардың Иесінің басты күші" деп сипаттады. Флайер былай қорытындылайды: Лютхен ер адамдардың өмірі мен өліміне байланысу арқылы эльф өмірінің ағымына қарсы жүзеді, бірақ сонымен бірге, өлім мен қараңғылыққа ұшырап, Беренмен бірге жарыққа шығады. Одан әрі, олардың одағы жаңа нәсілді, жартылай эльфтерді жасайды, олар екі тағдырдың бірін таңдау құқығына ие және "екі нәсілге де жаңа үміт" сыйлайды. Ол Толкиннің бұл хикаяны "Құлдықтан босату" деп сипаттағанын, яғни өлім, өлімсіздіктен босатуды білдіретінін және "Адамдар өлім арқылы босата алады; эльфтер өлімсіздігінде босата алмайды. Жартылай эльфтер де, қаласа, жерден босатылып, құлдықтан азат болуы мүмкін. Толкин ешқандай уәде бермейді, болашақ әлі белгісіз".

Жұлдыздар мен айдаһарлар

Dungeons & Dragons-та жарты эльфтердің өз нәсілі бар. Бұл нәсілдің ең танымал кейіпкері – Танис Жарты Эльф. Танис – 1988 жылы шыққан Advanced Dungeons & Dragons: Heroes of the Lance видео ойынының кейіпкері. Ол Ral Partha-ның Dragonlance Heroes сандық фигуралар жиынтығындағы шағын мүсінді кейіпкер, оны бір сыншы былай сипаттаған: «Танис былғарыдан жасалған киім мен терілі жеңі бар көйлек пен сапог киген, әдеттегі рейнджерге ұқсайды. Оның жилеті мен қынабында да әсем өрнектер бар. Белдігіне кішкентай қалта ілінген. Танистің беті мұқият өңделген, сақалы да ұқыпты қиылған, бірақ ол сәл әлсіз көрінеді. Сол қолымен садағын қысқан күйде тұр». Танис рөлін 2008 жылы Майкл Розенбаум «Драконланс: Күзгі суықтағы айдаһарлар» анимациялық фильмінде ойнады. Танис, барлық Dragonlance батырлары сияқты, мінсіз емес кейіпкер; io9 сайтынан Лорен Дэвис оның «адам немесе эльф әлеміне толық сіңе алмауынан қиналатынын» айтады. io9 сайтынан Роб Брикен де Танис туралы былай жазады: «Ол техникалық мағынада жарты эльф, екі нәсілдің де әлеміне толыққанды жатпайды; ол топтың қабілетті басшысы, бірақ көбінесе өзіне сенімсіздікпен күреседі. Ол Лорана, эльфтер жері Квалинестидің басшысының қызы оған ғашық болғандықтан және оның әкесі оған қарсы болғандықтан, Квалинестиді тастап кетті. Қазір ол Карамон мен Раистлиннің жарты әпкесі Китиараға ғашық».