Қазақстан тарихындағы Ұлыбританияны мекендеуінің алғашқы дәуірлері

Кіріспе

Ұлыбританияның тарихқа дейінгі адамдармен мекенделуі

Шамамен миллион жыл бойы бірнеше адам түрлері Ұлыбританияны үзіліс-үзіліспен мекендеген. Норфолк жағалауындағы Хапписбургте табылған 900 000 жыл бұрынғы адамның болғандығына қатысты ең алғашқы дәлелдер – Homo antecessor жасаған болуға мүмкін тас құралдар мен іздер. Ең көне адам қаңқасы 500 000 жылға жуық жастағы, Сассекс штатындағы Боксгроувте табылған Homo heidelbergensis-ке тиесілі. Осы уақытқа дейін Ұлыбритания Оңтүстік-Шығыс Англия мен Солтүстік Франция арасындағы әктас қырқасы арқылы континентке тұрақты түрде байланысқан, бірақ шамамен 425 000 жыл бұрын Англия мұз басу кезеңінде су тасқыны қырқаны бұзып, теңіз деңгейінің көтерілуі кезінде Ұлыбритания аралға айналды. Келесі Хоксниандық мұз аралықта. Кент штатындағы Суонскомбеде 400 000 жылға жуық жастағы алғашқы неандертальдықтардың қаңқасы, ал Уэльстегі Понтневидде 225 000 жылға жуық жастағы классикалық неандертальдықтардың қаңқасы табылды. Неандертальдықтар қайта келгенге дейін 180 000 мен 60 000 жыл аралығында Ұлыбританияда адамдар болған жоқ. 40 000 жылға таяу уақытта олар жойылып, қазіргі адамдар Ұлыбританияға жетті. Бірақ олардың мекендеуі де қысқа және үзіліссіз болды, себебі климат төмен температуралы тундра және қатаң мұз дәуірі арасында ауытқып, Ұлыбританияны ұзақ уақыт бойы мекендеуге жарамсыз етті. Соңғысы, Янг Дриас, шамамен 11 700 жыл бұрын аяқталды, содан бері Ұлыбритания үздіксіз мекенделіп келеді. Дәстүрлі түрде ғалымдар Ұлыбритания мен Ирландия арасында мұздықтан кейінгі құрлық көпірі болғанын айтқан, алайда бұл болжам 1983 жылдан бастап академиялық қоғамдастықтағы консенсусқа негізделіп, 2006 жылдан бастап теңіз геологиялық дәлелдерімен құрлық көпірі идеясы жоққа шығарылды. Қазіргі таңда 16 000 жыл бұрын Ұлыбритания мен Ирландия арасында мұз көпір болғаны анықталды, бірақ ол шамамен 14 000 жыл бұрын еріді. Осы уақытта Ұлыбритания әлі де Доггерленд деп аталатын құрлық көпірі арқылы континентке қосылған, бірақ теңіз деңгейінің көтерілуіне байланысты құрғақ жердің бұл бөлігі 7000 ж.б.д. өзен сағаларына, шығанақтар мен аралдарға айналды, ал 6200 ж.б.д. толығымен су астында қалды. Еуропаның шетінде орналасқан Ұлыбритания технологиялық және мәдени дамуды Оңтүстік Еуропа мен Жерорта теңізі аймағынан әлдеқайда кейін қабылдады. 4000 ж.б.д. шамасында аралда неолиттік мәдениетке ие адамдар мекендеген. Бұл неолиттік халықтың Анатолиядағы ең алғашқы ауыл шаруашылығы қауымдастықтарынан тектік байланысы болған, бұл ауыл шаруашылығымен бірге ірі көші-қон болғандығын көрсетеді. Қола дәуірі мен Белл Бикер мәдениетінің басталуы халықтың одан да көп айналымымен белгіленді, бұл жолы Ұлыбританияның неолиттік тектің 90% -дан астамы ауыстырылды. Бұл жақында жасалған ежелгі ДНК зерттеулерімен дәлелденді, олар иммигранттарда қола дәуірі Еуразия даласының тектік белгілері көп болғанын көрсетті, бұл Үнді-Еуропа тілдерінің таралуымен және Яммания мәдениетімен байланысты.

Several species of humans have intermittently occupied Great Britain for almost a million years. The earliest evidence of human occupation around 900,000 years ago is at Happisburgh on the Norfolk coast, with stone tools and footprints probably made by Homo antecessor. The oldest human fossils, around 500,000 years old, are of Homo heidelbergensis at Boxgrove in Sussex. Until this time Britain had been permanently connected to the Continent by a chalk ridge between South East England and northern France called the Weald Artois Anticline, but during the Anglian Glaciation around 425,000 years ago a megaflood broke through the ridge, and Britain became an island when sea levels rose during the following Hoxnian interglacial. Fossils of very early Neanderthals dating to around 400,000 years ago have been found at Swanscombe in Kent, and of classic Neanderthals about 225,000 years old at Pontnewydd in Wales. Britain was unoccupied by humans between 180,000 and 60,000 years ago, when Neanderthals returned. By 40,000 years ago they had become extinct and modern humans had reached Britain. But even their occupations were brief and intermittent due to a climate which swung between low temperatures with a tundra habitat and severe ice ages which made Britain uninhabitable for long periods. The last of these, the Younger Dryas, ended around 11,700 years ago, and since then Britain has been continuously occupied. Traditionally it was claimed by academics that a post glacial land bridge existed between Britain and Ireland, however this conjecture began to be refuted by a consensus within the academic community starting in 1983, and since 2006 the idea of a land bridge has been disproven based upon conclusive marine geological evidence. It is now concluded that an ice bridge existed between Britain and Ireland up until 16,000 years ago, but this had melted by around 14,000 years ago. Britain was at this time still joined to the Continent by a land bridge known as Doggerland, but due to rising sea levels this causeway of dry land would have become a series of estuaries, inlets and islands by 7000 BC, and by 6200 BC, it would have become completely submerged. Located at the fringes of Europe, Britain received European technological and cultural developments much later than Southern Europe and the Mediterranean region did during prehistory. By around 4000 BC, the island was populated by people with a Neolithic culture. This neolithic population had significant ancestry from the earliest farming communities in Anatolia, indicating that a major migration accompanied farming. The beginning of the Bronze Age and the Bell Beaker culture was marked by an even greater population turnover, this time displacing more than 90% of Britain's neolithic ancestry in the process. This is documented by recent ancient DNA studies which demonstrate that the immigrants had large amounts of Bronze Age Eurasian Steppe ancestry, associated with the spread of Indo European languages and the Yamnaya culture.

Палеолит дәуірі

Палеолит (Ескі тас дәуірі) Ұлыбританиясы – адамдардың Ұлыбританияны ең ерте мекендеген кезеңі. Бұл ұзақ дәуірде қоршаған ортада көптеген өзгерістер болды, оның ішінде бірнеше мұздық және мұз аралық кезеңдер аймақтағы адамдардың қоныстануына үлкен әсер етті. Осы алыс кезеңді мерзімдеу қиын және пікір таласты мәселе. Осы кездегі аймақ тұрғындары – Солтүстік Еуропаны көшпенді өмір салған, жануарлардың табындарының соңынан еріп жүрген немесе балық аулау арқылы күнкөріс қамдаған аңшы-жинаушылар тобы болды.

Хапписбургте адам қонысының алғашқы іздері

Норфолк штатындағы Хапписбург қаласына жақын жағалау шөгінділерінде табылған жануарлардың сүйектері мен кремний құралдары 800 000 жыл бұрын Британияда ерте адамдар болғанын көрсетеді. Хапписбургтегі археологиялық орын 450 000 жыл бұрынғы Англия мұз басу кезеңінен қалған мұздық шөгінділерінің астында жатыр. Палеомагниттік талдау көрсеткендей, тас құралдары табылған шөгінділердің магниттік полюсі кері, яғни олардың жасы кем дегенде 780 000 жыл. Осы кезеңде Леваллуа техникасымен жасалған кремний құралдары пайда болды, бұл Африкадан келген адамдардың әкелгені болуы мүмкін. Алайда, Суонскомбе және Пурфлиттегі Ботаникалық шұңқырынан алынған деректер Леваллуа технологиясының еуропалық, африкалық емес екенін көрсетеді. Жақсырақ өңделген құралдар тиімді аң ауруға мүмкіндік берді, сондықтан Ұлыбритания 352 000–130 000 жыл бұрынғы Вулстон кезеңіне дейін тұруға лайықты орынға айналды. Ұлыбритания алғаш рет аралға айналғанға 350 000 жылдай уақыт кетті. 230 000 жыл бұрын ландшафтқа қол жетімді болды және Уэльстегі Понтневид үңгірінен табылған ерте неандерталь қалдықтары 230 000 жыл бұрынғы деп дараланған, бұл әлемдегі ең солтүстік-батыстағы неандерталь қалдықтары. Келесі мұз басу кезеңі басталды және шамамен 180 000 жыл бұрын Ұлыбританияда адам болмады. Шамамен 130 000 жыл бұрын мұз аралық кезең болды, ол бүгінгіден де жылырақ болды және 15 000 жылға созылды. Онда арыстан, піл, гиена, бегемот және бұғылар болды. Адамдар жоқ еді. Бәлкім, сол кезде адамдар тым сиреп кеткен шығар. Шамамен 60 000 жыл бұрын Ұлыбританияда адамдардың болғанына ешқандай дәлел жоқ, себебі кейбір кезеңдерде суық болды, ал басқаларында Ұлыбритания арал ретінде оқшауланды, сондай-ақ Ұлыбритания қолжетімді және қонақжай болған кезде Солтүстік-Батыс Еуропаның көршілес аймақтарында гоминидтер болмады. Бұл кезең көбінесе үш кіші кезеңге бөлінеді: ерте жоғарғы палеолит (негізгі мұз басу кезеңінен бұрын), орта жоғарғы палеолит (негізгі мұз басу кезеңі) және кейінгі жоғарғы палеолит (негізгі мұз басу кезеңінен кейін). Неандертальдықтардың Ұлыбританияны 3-ші теңіз изотоптық сатысында шамамен 60 000 мен 42 000 жыл бұрын шектеулі түрде мекендегені белгілі. Ұлыбританияда соңғы неандерталь қол балтасының ерекше түрі – боут купе болды, сондықтан Ұлыбритания мен континент арасындағы маусымдық көші-қон болмауы мүмкін, бірақ негізгі мекендеу қазір су астында қалған Доггерленд аймағында болған, ал жазғы көші-қон жылы кезеңдерде Ұлыбританияға жасалған болуы мүмкін. Джерсидегі Ла-Кот де Сент-Бреледе – Британ аралдарындағы соңғы неандерталь қалдықтарын тапқан жалғыз орын. Солтүстік-Батыс Еуропадағы қазіргі заманғы адамның ең көне дәлелі – 1927 жылы Англияда Кентс үңгірінен табылған жақ сүйегі, ол 2011 жылы 41 000–44 000 жылға дейін дараланды. Осы кезеңдегі ең танымал мысал – қазіргі Оңтүстік Уэльстегі «Павиландтың қызыл ханымы» (әдетте қазір ер адам екені белгілі) жерленген, ол 2009 жылы 33 000 жыл бұрынғы деп дараланды. Табылған заттардың таралуы осы кезеңдегі адамдар Уэльстің биік жерлерін және солтүстік және батыс Англияны шығыс Англияның жазық аймақтарынан артық ұнатқанын көрсетеді. Олардың тас құралдары Бельгия мен алыс солтүстік-шығыс Францияда табылған сол дәуірдегі құралдарға ұқсас, ал солтүстік-батыс Францияда табылғаннан өте ерекше. Ұлыбритания арал болмаған кезде аңшылар мен жинаушылар Бельгия мен солтүстік-шығыс Франциядан келген қаз-қалпақтардың қораларын алып, үлкен арна арқылы өтіп бара жатқанда, солардың соңынан еріп жүретін. 26 500 мен 19 000–20 000 жыл бұрынғы соңғы мұз басу максимумымен аяқталған климаттың нашарлауы адамдарды Ұлыбританиядан қуылды және шамамен 33 000 жыл бұрынғыдан кейін 18 000 жыл бойы адамдардың болғанына ешқандай дәлел жоқ. Свонси округінің Катхоль үңгірі сияқты 14 500 BP, Дербишир мен Ноттингемширдің шекарасындағы Кресвелл жартастары 12 800 BP және Сомерсеттегі Гоф үңгірі 12 000 BP, адамдар осы мұз дәуірінің соңына қарай 14 700 мен 12 900 жыл бұрынғы жылы кезеңде (Ұлыбританияда Уиндермер аралық деп аталатын Боллинг Аллеррод аралық) Ұлыбританияға қайтып келгенін көрсететін дәлелдерді ұсынады. Бұл мұз дәуірі кезеңіндегі қоршаған орта негізінен ағашсыз тундра болды, ақырында біртіндеп жылы климатпен алмастырылды, мүмкін жаз айында 17 градусқа дейін жетеді, бұл қайың ағаштарының, сондай-ақ бұталар мен шөптердің кеңейуін ынталандырды. Ұлыбританиядағы жоғарғы палеолиттің алғашқы ерекше мәдениеті археологтар Кресвеллиан индустриясы деп атайды, жапырақ тәрізді ұштар жебе ұштары ретінде қолданылған болуы мүмкін. Ол жақсырақ өңделген кремний құралдарды жасады, бірақ сонымен қатар сүйек, мүйіз, қабықша, янтарь, жануарлардың тістері және мамонттың сүйегін де пайдаланды. Бұлар құралдарға, сондай-ақ мақсаты белгісіз әшекейлер мен таяқшаларға айналдырылды. Кремний шектеулі жергілікті ресурстар бар аймақтарға әкелінген сияқты. Девон үңгірлерінде табылған тас құралдар, мысалы, Кентс үңгірінде, Солсбери жазығынан 100 миль (161 км) шығысқа қарай алынған болуы мүмкін. Бұл Ұлыбританияның алғашқы тұрғындары жоғары мобильді болды, кең аумақтарды шарлап, ауыр, өңделмеген кремний кесектеріне қарағанда кремний пышақтарынан тұратын «құралдық жиынтықтарды» алып жүрді, немесе құралдарды спонтанды түрде жасады дегенді білдіреді. Топтар тауарларды алмасу үшін немесе кремнийді алу үшін арнайы экспедицияларды жіберді деген болжам да айтылды. Басты тағам түрлері – жылқы (Equus ferus) және едіге (Cervus elaphus), бірақ қояннан мамонтқа дейінгі басқа да сүтқоректілер де аң аулауға алынды, соның ішінде мүйізтұмсық және гиена. Қолда бар шектеулі мәліметтерге сүйенсек, жерлеу терісін сыпырып, сүйектерді үңгірлерге қоюды қамтыған сияқты. Бұл денені жою және қайта жерлеу тәжірибесін, сондай-ақ кейбір түріндегі ритуалдық каннибализмді көрсетеді. Көркемдік өрнек көбінесе гравировкаланған сүйектермен шектелген, бірақ Кресвелл жартастарындағы және Мендип үңгірлеріндегі үңгір суреттері ерекше жағдайлар. Шамамен 12 890 мен 11 650 жыл бұрын Ұлыбритания Жаңаша Драйс кезеңінде мұздық жағдайға оралды және кейбір кезеңдерде адамдар болмауы мүмкін.

There is evidence from animal bones and flint tools found in coastal deposits near Happisburgh in Norfolk that early humans were present in Britain over 800,000 years ago. The archaeological site at Happisburgh lies underneath glacial sediments from the Anglian glaciation of 450,000 years ago. Paleo magnetic analysis shows that the sediments in which the stone tools were found have a reversed polarity which means they are at least 780,000 years old. This period also saw Levallois flint tools introduced, possibly by humans arriving from Africa. However, finds from Swanscombe and Botany Pit in Purfleet support Levallois technology being a European rather than African introduction. The more advanced flint technology permitted more efficient hunting and therefore made Britain a more worthwhile place to remain until the following period of cooling known as the Wolstonian Stage, 352,000–130,000 years ago. Britain first became an island about 350,000 years ago. 230,000 years BP the landscape was reachable and Early Neanderthal remains discovered at the Pontnewydd Cave in Wales have been dated to 230,000 BP, and are the most north westerly Neanderthal remains found anywhere in the world. The next glaciation closed in and by about 180,000 years ago Britain no longer had humans. About 130,000 years ago there was an interglacial period even warmer than today, which lasted 15,000 years. There were lions, elephants hyenas and hippos as well as deer. There were no humans. Possibly humans were too sparse at that time. Until c.60,000 years ago there is no evidence of human occupation in Britain, probably due to inhospitable cold in some periods, Britain being cut off as an island in others, and the neighbouring areas of north west Europe being unoccupied by hominins at times when Britain was both accessible and hospitable. This period is often divided into three subperiods: the Early Upper Palaeolithic (before the main glacial period), the Middle Upper Palaeolithic (the main glacial period) and the Late Upper Palaeolithic (after the main glacial period). There was limited Neanderthal occupation of Britain in marine isotope stage 3 between about 60,000 and 42,000 years BP. Britain had its own unique variety of late Neanderthal handaxe, the bout coupé, so seasonal migration between Britain and the continent is unlikely, but the main occupation may have been in the now submerged area of Doggerland, with summer migrations to Britain in warmer periods. La Cotte de St Brelade in Jersey is the only site in the British Isles to have produced late Neanderthal fossils. The earliest evidence for modern humans in North West Europe is a jawbone discovered in England at Kents Cavern in 1927, which was re dated in 2011 to between 41,000 and 44,000 years old. The most famous example from this period is the burial of the "Red Lady of Paviland" (actually now known to be a man) in modern day coastal South Wales, which was dated in 2009 to be 33,000 years old. The distribution of finds shows that humans in this period preferred the uplands of Wales and northern and western England to the flatter areas of eastern England. Their stone tools are similar to those of the same age found in Belgium and far north east France, and very different from those in north west France. At a time when Britain was not an island, hunter gatherers may have followed migrating herds of reindeer from Belgium and north east France across the giant Channel River. The climatic deterioration which culminated in the Last Glacial Maximum, between about 26,500 and 19,000–20,000 years ago, drove humans out of Britain, and there is no evidence of occupation for around 18,000 years after c.33,000 years BP. Sites such as Cathole Cave in Swansea County dated at 14,500BP, Creswell Crags on the border between Derbyshire and Nottinghamshire at 12,800BP and Gough's Cave in Somerset 12,000 years BP, provide evidence suggesting that humans returned to Britain towards the end of this ice age during a warm period from 14,700 to 12,900 years ago (the Bølling Allerød interstadial known as the Windermere Interstadial in Britain), although further extremes of cold right before the final thaw may have caused them to leave again and then return repeatedly. The environment during this ice age period would have been largely treeless tundra, eventually replaced by a gradually warmer climate, perhaps reaching 17 degrees Celsius (62.6 Fahrenheit) in summer, encouraging the expansion of birch trees as well as shrub and grasses. The first distinct culture of the Upper Palaeolithic in Britain is what archaeologists call the Creswellian industry, with leaf shaped points probably used as arrowheads. It produced more refined flint tools but also made use of bone, antler, shell, amber, animal teeth, and mammoth ivory. These were fashioned into tools but also jewellery and rods of uncertain purpose. Flint seems to have been brought into areas with limited local resources; the stone tools found in the caves of Devon, such as Kent's Cavern, seem to have been sourced from Salisbury Plain, 100 miles (161 km) east. This is interpreted as meaning that the early inhabitants of Britain were highly mobile, roaming over wide distances and carrying 'toolkits' of flint blades with them rather than heavy, unworked flint nodules, or else improvising tools extemporaneously. The possibility that groups also travelled to meet and exchange goods or sent out dedicated expeditions to source flint has also been suggested. The dominant food species were equines (Equus ferus) and red deer (Cervus elaphus), although other mammals ranging from hares to mammoth were also hunted, including rhino and hyena. From the limited evidence available, burial seemed to involve skinning and dismembering a corpse with the bones placed in caves. This suggests a practice of excarnation and secondary burial, and possibly some form of ritual cannibalism. Artistic expression seems to have been mostly limited to engraved bone, although the cave art at Creswell Crags and Mendip caves are notable exceptions. Between about 12,890 and 11,650 years ago Britain returned to glacial conditions during the Younger Dryas, and may have been unoccupied for periods.

Неолит дәуірі

(б.з.д. 4300 - 2000 жж.)

Неолит – өсімдіктер мен жануарларды қолға үйрету дәуірі, бірақ егіншілік пен отырықшы өмір салтының пайда болуы, мезолиттен бастап байқалатын тәжірибелердегі өзгерістер мен сабақтастық туралы күрделі көзқарасқа жол ашты. Мысалы, өлгендерге құрмет көрсету мақсатымен салынған монументалды неолиттік құрылыстар, уақыт, шежіре, қоғам және жеке тұлға туралы жаңа түсініктерді қамтитын кең ауқымды әлеуметтік және идеологиялық өзгерістерді көрсетеді. «Неолиттік революция» деп аталатын осы кезең тұрақтырақ өмір салтын енгізіп, қоғамды шаруалар, қолөнершілер мен басшылар топтарына бөліп тастады. Астық егу және мал өсіру үшін орын ашу мақсатымен орманды кеңейтілді. Жергілікті ірі қара мен шошқа өсірілді, ал қой мен ешкі континенттен кейін әкелінді, сондай-ақ Британияда өсірілетін бидай мен арпа да. Алайда, континенттен айырмашылығы, Британияда негізгі қоныс орындары аз ғана белгілі. Бұл кезде үңгірлерді пайдалану кең таралған. Ұлыбританиядағы ең ерте жер өңдеу құрылыстары ерте неолитте (б.з.д. 4400 – б.з.д. 3300) басталды, олар ұзақ дөңгелектер түрінде қоғамдық жерлеу үшін пайдаланылды және континенттегі ұқсас нысандармен салыстырылатын жолмен қоршалған құрылыстар салынды. Бұлар ұзақ үйлерден шыққан болуы мүмкін, бірақ Ұлыбританияда ұзақ үйлердің ауылдары табылған жоқ, тек жеке мысалдар ғана кездеседі. Оркнидегі Скара Брей сияқты тас үйлер Британиядағы шоғырланған қоныстардың белгісі болып табылады. Ортаны меңгерудің айқын дәлелі – Сомерсет деңгейінің батпақтарын кесіп өтуге арналған 3807 ж.б.д. салынған ағаштан жасалған жол. Жапырақ пішіндес жебе ұштары, дөңгелек түбі бар қыш ыдыстар және жылтыратылған балта өндірісінің басталуы осы кезеңнің негізгі белгілері. Сиыр сүтін қолданғандығының дәлелдері «Тәмді жолдың» жанында табылған қыш ыдыстардың құрамын талдау арқылы анықталды. Солтүстік Йоркширдегі археологиялық зерттеулерге сәйкес, осы кезеңде теңіз суын буландыру арқылы тұз өндіріліп, етті сақтау жағдайы жақсартылды. Аңғалдың талдауы орманды жерлердің азайып, шөптекті жерлердің көбейгенін, ал қайраңның мөлшері төмендегенін көрсетті. Қыс мерзімі қазіргіге қарағанда 3 градусқа суық, ал жаз 2,5 градусқа ыстық болды. Орта неолит (б.з.д. 3300 – б.з.д. 2900) бұрынғы дөңгелектерге жақын жердегі курсус ескерткіштерінің дамуын, жолмен қоршалған құрылыстардың өсуін және тасталуын, сондай-ақ Мейшоу типтес әсерлі камералы қабірлердің салынуын көрсетеді. Бұл кезеңде алғашқы тас шеңберлер мен жеке қабірлер де пайда болды. Неолиттің кейінгі кезеңінде (б.з.д. 2900 – б.з.д. 2200) әртүрлі қыш ыдыстар, мысалы, жолақты ыдыстар пайда болды. Сонымен қатар, жаңа қоршаулар – хендждер, тас қатарлары және әйгілі Стоунхендж, Эйвбери және Силбери Холм сияқты нысандар салынды, олардың құрылысы осы кезеңде ең жоғары деңгейге жетті. Сисбери және Граймс Грейвс сияқты өнеркәсіптік кремнезем кен орындары ашылды, сонымен қатар алыс қашықтықтағы саудаға дәлелдер табылды. Ағаштан жасалған құралдар мен ыдыстар кең таралған, сондай-ақ садақтар да жасалды. Неолиттік мәдениеттегі өзгерістер сол кезде болған жаппай көші-қондардың салдары болуы мүмкін. 2017 жылғы зерттеулер британдық неолиттік шаруалардың бұрын Иберия түбегіндегі қазіргі халықтарға генетикалық жағынан ұқсас болғанын, бірақ Бикер мәдениеті кезеңінен бастап барлық британдықтардың далалық ата-бабаларының үлесі жоғары болғанын және генетикалық жағынан Төменгі Рейн аймағынан келген Бикермен байланысты адамдарға ұқсас болғанын көрсетті. Зерттеулер бойынша, Британияның неолиттік кезеңдегі гендік қорының 90%-дан астамы Бикер халқының келуіне байланысты алмастырылды. Қазіргі еуропалық популяциялардың митохондриялық ДНК-сын талдау 80%-дан астам еуропалық аңшы-жинақшылардың аналық желісінде тарағанын көрсетті. Олардың 20%-дан азы Анатолиядан және кейінгі көші-қондардан келген неолиттік шаруалардың аналық желісінде тараған. Ұлыбританияда бұл көрсеткіш 11%-ға жуық. Алғашқы зерттеулер аталық Y хромосомалық ДНК-ның ел бойынша 10-нан 100%-ға дейін өзгеріп, шығыста жоғары болатынын көрсетті. Бұл англосаксондық шабуыл кезінде халықтың үлкен мөлшерде ауыстырылғанын және осы екі елде бұрын болған халықтың қозғалысын (немесе оның жоқтығын) толықтай жасыруды көрсетеді деп есептелді. Алайда, кеңінен таралған зерттеулер Британияның батыс және шығыс бөліктері арасындағы бөліністің аз болғандығын, англосаксондық көші-қонның аз болғандығын көрсетті. Еуропаға кеңінен қарағанда, Стэнфорд университетінің зерттеушілері Солтүстік Еуропадағы (оның ішінде Ұлыбританияда) неолиттік революцияға көші-қонның жартылай жауапты екенін көрсететін мәдени және генетикалық дәлелдер тапты. Генетикалық антропология ғылымы өте жылдам өзгеріп келеді және Ұлыбританияның толық тарихы туралы нақты картина әлі қалыптасуда.

The Neolithic was the period of domestication of plants and animals, but the arrival of a Neolithic package of farming and a sedentary lifestyle is increasingly giving way to a more complex view of the changes and continuities in practices that can be observed from the Mesolithic period onwards. For example, the development of Neolithic monumental architecture, apparently venerating the dead, may represent more comprehensive social and ideological changes involving new interpretations of time, ancestry, community and identity. In any case, the Neolithic Revolution, as it is called, introduced a more settled way of life and ultimately led to societies becoming divided into differing groups of farmers, artisans and leaders. Forest clearances were undertaken to provide room for cereal cultivation and animal herds. Native cattle and pigs were reared whilst sheep and goats were later introduced from the continent, as were the wheats and barleys grown in Britain. However, only a few actual settlement sites are known in Britain, unlike the continent. Cave occupation was common at this time. The construction of the earliest earthwork sites in Britain began during the early Neolithic (c. 4400 BC – 3300 BC) in the form of long barrows used for communal burial and the first causewayed enclosures, sites which have parallels on the continent. The former may be derived from the long house, although no long house villages have been found in Britain — only individual examples. The stone built houses on Orkney — such as those at Skara Brae — are, however, indicators of some nucleated settlement in Britain. Evidence of growing mastery over the environment is embodied in the Sweet Track, a wooden trackway built to cross the marshes of the Somerset Levels and dated to 3807 BC. Leaf shaped arrowheads, round based pottery types and the beginnings of polished axe production are common indicators of the period. Evidence of the use of cow's milk comes from analysis of pottery contents found beside the Sweet Track. According to archaeological evidence from North Yorkshire, salt was being produced by evaporation of seawater around this time, enabling more effective preservation of meat. Pollen analysis shows that woodland was decreasing and grassland increasing, with a major decline of elms. The winters were typically 3 degrees colder than at present but the summers some 2.5 degrees warmer. The Middle Neolithic (c. 3300 BC – c. 2900 BC) saw the development of cursus monuments close to earlier barrows and the growth and abandonment of causewayed enclosures, as well as the building of impressive chamber tombs such as the Maeshowe types. The earliest stone circles and individual burials also appear. Different pottery types, such as grooved ware, appear during the later Neolithic (c. 2900 BC – c. 2200 BC). In addition, new enclosures called henges were built, along with stone rows and the famous sites of Stonehenge, Avebury and Silbury Hill, which building reached its peak at this time. Industrial flint mining begins, such as that at Cissbury and Grimes Graves, along with evidence of long distance trade. Wooden tools and bowls were common, and bows were also constructed. Changes in Neolithic culture could have been due to the mass migrations that occurred in that time. A 2017 study showed that British Neolithic farmers had formerly been genetically similar to contemporary populations in the Iberian peninsula, but from the Beaker culture period onwards, all British individuals had high proportions of Steppe ancestry and were genetically more similar to Beaker associated people from the Lower Rhine area. The study argues that more than 90% of Britain's Neolithic gene pool was replaced with the coming of the Beaker people. Analysis of the mitochondrial DNA of modern European populations shows that over 80% are descended in the female line from European hunter gatherers. Less than 20% are descended in the female line from Neolithic farmers from Anatolia and from subsequent migrations. The percentage in Britain is smaller at around 11%. Initial studies suggested that this situation is different with the paternal Y chromosome DNA, varying from 10 to 100% across the country, being higher in the east. This was considered to show a large degree of population replacement during the Anglo Saxon invasion and a nearly complete masking over of whatever population movement (or lack of it) went before in these two countries. However, more widespread studies have suggested that there was less of a division between Western and Eastern parts of Britain with less Anglo Saxon migration. Looking from a more Europe wide standpoint, researchers at Stanford University have found overlapping cultural and genetic evidence that supports the theory that migration was at least partially responsible for the Neolithic Revolution in Northern Europe (including Britain). The science of genetic anthropology is changing very fast and a clear picture across the whole of human occupation of Britain has yet to emerge.

Римге дейінгі темір дәуірі (LPRIA)

Римдіктердің басып кіруіне дейінгі соңғы ғасырларда Галлиядан (қазіргі Франция мен Бельгия) келт тілді босқындар ағылып келді, олар Бельга деп аталды, Рим империясының шамамен б.з.д. 50 жылы кеңеюі салдарынан олар өздерінің жерлерінен ығыстырылды. Олар б.з.д. 200 және б.з. 43 жылдары аралығында Оңтүстік Британияның жағалауының көп бөлігінде қоныстанды, бірақ олардың сол жердегі халықтың қанша пайызын құрағанын анықтау қиын. Англияның солтүстік-шығысында континентпен мәдени байланысы бар галлиялық тайпа – паризилер пайда болды. Шамамен б.з.д. 175 жылдан бастап Кент, Гертфордшир және Эссекс аймақтарында қыш құмыра жасау өнері ерекше дамыды. Оңтүстік-шығыс Англияның тайпалары ішінара римдік мәдениетіне сіңіп, қала деп аталатын алғашқы ірі қоныстарды (оппида) құруға жауапты болды. Римдіктердің басып кіруіне дейінгі соңғы ғасырларда британдық өмірдің күрделілігі артты. Б.з.д. 100 жылы темір бұрыштар валюта ретінде қолданыла бастады, ал ішкі сауда және континенттік Еуропамен сауда, негізінен Ұлыбританияның кең минералдық қорының арқасында гүлденді. Жергілікті басшылардың есімдерімен ақшалар шығарылды, олар континенттік үлгілерге негіделген. Бұл Англияның оңтүстік-шығысында қолданылды, бірақ батыстағы Дюмония сияқты аймақтарда қолданылмады. Рим империясы солтүстікке қарай кеңейген сайын, Рим Британияға қызығушылық таныта бастады. Бұл Рим империясы басып алған Еуропадан келген босқындардың ағынынан немесе Британияның бай минералдық қорынан туындаған болуы мүмкін. Осы кезеңнің тарихы үшін «Рим Британиясы» деген тақырыпты қараңыз.

Бастапқы тарихы

Британия және оның тұрғындары туралы алғашқы маңызды жазбаны грек теңізшісі Пифей жасаған, ол шамамен б.з.д. 325 жылы Британияның жағалау аймақтарын зерттеген. Алайда, қазір жоғалған, бірақ кейінгі автор Авиенийдің жазбаларына енгізілген "Ora Maritima" мәтінінде Британия туралы қосымша ақпарат болуы мүмкін. Юлий Цезарь да б.з.д. 50 жылы, аралға жасаған әскери жорықтарынан кейін Британия туралы жазған (б.з.д. 55 және 54 жылдар). Б.з.д. 54 жылы жасалған сәтсіз шабуыл, кем дегенде Британияның оңтүстік-шығысын жаулап алу әрекеті деп саналады. Бірнеше сәтсіз әрекеттерден кейін, б.з. 43 жылы Британияны римдіктер жаулап алуы аралдың көп бөлігін римдік билікке бағындырды және Рим Британиясы кезеңін бастады.