Гибралтар тарихы: Неандертальдерден бастау және маңызға толы кезеңдер

Кіріспе

Гибралтар тарихы осы тасқа оның өлшемдерінен артық маңыздылық пен бедел қалай келгенін, сондай-ақ ғасырлар бойы мұнда қоныстанған адамдарға қалай әсер еткенін көрсетеді.

Тарихқа дейінгі

Адамның Гибралтарда қоныстанғандығының дәлелдері неандертальдықтарға дейін жетеді. 1848 жылы Форбс карьерінде неандерталь бас сүйегі табылды, бұл Неандер аңғарындағы "алғашқы" табылғаннан бұрын болған. 1926 жылы "Шайтан мұнарасынан" неандерталь баланың бас сүйегі табылған. Еуропадағы неандертальдармен байланысты Горхам үңгірінен табылған мустьер шөгінділері 28 000 – 24 000 жыл бұрынға дейін дауланған, бұл Гибралтардың неандертальдардың соңғы мекендерінің бірі болған деген болжамға әкеледі. Қазіргі адамдар неандертальдар Гибралтар аймағынан кеткен соң, тарихқа дейінгі дәуірде бұл аймаққа келген болуы мүмкін. Еуропаның қалған бөлігі суыған кезде, сол кездегі Гибралтар маңы Еуропаның Серенгетисіне ұқсас болған. Барс, гиена, линкс, қасқыр және аюлар жабайы сиырлар, жылқылар, бұғылар, айғырлар, орикстер және носорогтармен бірге өмір сүрген – бәрі зәйтүн ағаштары мен тас сосналарымен қоршалған, үстінде кептерлер мен үйректер, бұталарда торғайлар, ал суда мидиялар, лимпеттер және басқа да моллюскалар мекендеген. Гибралтар мұражайының эволюциялық биологы Клайв Финлейсонның айтуынша, "жақын жазықтардағы, орманды, бұталы, батпақты жерлердегі, жартастардағы және жағалаудағы жануарлар мен өсімдіктердің осы табиғи байлығы неандертальдардың тірі қалуына көмектескен". Үңгірдегі мәліметтер Гибралтар неандертальдары оны "100 000 жыл" баспана ретінде пайдаланғанын көрсетеді. Кро-Магнон адамдары шамамен 24 000 жыл бұрын Гибралтарды басып алған.

Ежелгі

Финикиялықтар б.з.д. 950 жыл шамасында осы тасқа келген және оны "Кальпе" деп атаған. Карфагендіктер де сонда болған. Дегенмен, ешбір топ тұрақты қоныстанбаған. Платон Гибралтарды Геркулес тіректерінің бірі деп, ал екінші тірегі – Жебель Муса немесе Монте Хачо тауы деп айтады. Римдіктер Гибралтарға келгенімен, тұрақты елді мекен құрмаған. Батыс Рим империясы құлағаннан кейін Гибралтар вандалдардың, сосын готтардың билігіне өтті. Вандалдар ұзақ тұрмады, ал вестготтар 414 жылдан 711 жылға дейін Пиреней түбегінде билік етті. Гибралтар аймағы мен Оңтүстік Иберия түбегінің қалған бөлігі VI ғасырдың екінші жартысында Византия империясының құрамына кірді, бірақ кейін Визигот патшалығына қайта оралды.

Мұсылман билігі

711 жылдың 30 сәуірінде Умайяд әскербасы Тарик ибн Зияд берберлер басымдығын құраған әскерімен Сеутадан теңіз арқылы өтті. Ол бастапқыда Альхесирасқа қонуға тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. Сәттілікке жетпеген соң, ол Испанияға жорық жасап, қазіргі Мароккодан келген Таудың оңтүстік бөлігіне жасырын түрде қонды. Осы жерде Гибралтар деп аталды. Бұл атау араб тіліндегі «Габал әл Тарик» (Тарик тауы) деген сөздерден шыққан. Мавр билігінің алғашқы төрт ғасырында аз ғана құрылыс жұмыстары жүргізілді (Реконкистанына қараңыз). 1160 жылы Альмохад сұлтаны Абд әл-Мүмин тұрақты елді мекен, соның ішінде қамал салуға бұйрық берді. Ол Мединат әл-Фатх (Жеңіс қаласы) деген атқа ие болды. Қала құрылысы аяқталғаннан кейін сұлтан жұмысты тексеру үшін Гибралтарға келіп, екі ай бойы Гибралтарда қалды. Қамалдың Құрмет мұнарасы бүгінге дейін сақталған (Мавр қамалы). 1231 жылы Альмохад империясы құлағаннан кейін Гибралтар Мурсияның Тайфа әмірі Ибн Худқа тиді. 1237 жылы Ибн Худ қайтыс болғаннан кейін оның иеліктері Гранада Насрид әмірлігінің негізін қалаушы Мұхаммед ибн әл-Ахмарға берілді. Осылайша Гибралтар тағы да қолы ауысты. 1274 жылы екінші Насрид патшасы Мұхаммед II әл-Фақиһ Гибралтарды Маринидтерге христиан мемлекеттеріне қарсы көмектескені үшін сыйлық ретінде берді. 1309 жылы Кастилия королі Фердинанд IV Альхесирасты қоршауға алғанда, қаланы басып алу үшін Алонсо Перес де Гусманды (испан жазбаларында Гусман эль Буэно деп белгілі) жіберді. Бұл Гибралтардың бірінші қоршауы болды. Кастилиялықтар қала бомбаланған Үстіңгі жартасты басып алды. Гарнизон бір айдан кейін қарсылық көрсетуді тоқтатты. Сол кезде Гибралтарда шамамен 1500 адам тұрды. 1310 жылдың 31 қаңтарында Гибралтарға алғашқы жарғысын Кастилия королі Фердинанд IV берді. Жоғары тәуекелге ұшыраған қала ретінде қарастырылған жарғыда Гибралтарда бір жыл мен бір күн тұрған әркімге әділеттен босату сияқты жеңілдіктер ұсынылды. Осы оқиға Гибралтар кеңесінің құрылуына әкелді. 1316 жылы Гибралтар Гранада әмірлігінің одақтасы Азафид әмірі Яхья ибн Әби Талиб (Гибралтардың екінші қоршауы) тарапынан сәтті қоршауға алынбады. 1333 жылдың маусым айында Маринид сұлтаны Әбуль Хасанның ұлы Абд әл-Малик басқарған Маринид әскері бес айлық қоршаудан кейін Гибралтарды қайтарып алды (Гибралтардың үшінші қоршауы). Кастилия королі Альфонсо XI кастилиялық адмирал Алонсо Жофре Тенорио басқарған флоттың көмегімен Гибралтарды қайтаруға тырысты. Тіпті, екі жартарастың арасында бекініс қазылды. Қоршау кезінде патшаға Гранададан келген Насрид әскері шабуыл жасады. Сондықтан қоршау аяқталмай, Маринидтер Гибралтарды өздерінің бақылауында қалдырды (Гибралтардың төртінші қоршауы). 1344 жылдың наурызында екі жылдық Альхесирас қоршауынан (1342-1344) кейін Альхесирас Кастилия әскерлерінің бақылауына көшті. Осылайша Гибралтар Иберия түбегіндегі Маринидтердің маңызды портына айналды. Қоршау кезінде Гибралтар қоршаудағыларға жабдықтар жеткізу үшін маңызды база болды. 1349 жылы Гибралтар король Альфонсо XI басқарған Кастилия әскерлерімен сәтті қоршауға алынбады. 1350 жылы Альфонсо XI қоршауды қайтадан бастады. Бұл да сәттілікке жетпеді, себебі қоршаушылардың көп бөлігін жойған Қара өлімнің таралуына байланысты, патшаның өліміне әкелді (Гибралтардың бесінші қоршауы). 1369 жылы Кастилиядағы Азамат соғысы аяқталғанда, король Петр I-ді Генрих (Генрих II болып танылатын) өлтірді. Гранаданың Насрид патшасы Мұхаммед V, Петрдің бұрынғы одақтасы, 3 күндік Альхесирас қоршауынан кейін (1369) Альхесирасты басып алды. Он жылдан кейін қала толығымен қиратылып, оның порты қолдануға жарамсыз болды. Бұл факт Гибралтардың маңыздылығын тағы да арттырды, бірақ Маринидтердің қолында, теңіз саудасында. Мұхаммед пен Генрих арасында христиан патшаларының қаланы қайтаруға тырысуына кедергі келтіретін келісімге қол қойылды. 1374 жылы Фездің Маринид сұлтандығындағы ішкі тұрақсыздық кезеңінен кейін Фездің Әбу әл-Аббас Ахмады Гранаданың Мұхаммед V-нен көмек сұрады. Мүмкін, альянстың шарты ретінде немесе Мұхаммедтің Африкаға сәтті экспедициясы үшін сыйлық ретінде Гибралтар Гранаданың Насридтеріне берілді. 1410 жылы Гибралтардағы гарнизон Гранада патшасына қарсы көтеріліс жасап, Фез патшасы Фейдке қолдау білдірді. Фейд ағасы Әбу Саидты Гибралтарға қаланы басып алуға жіберді. Сондай-ақ, Марбелья және Эстепона сияқты басқа да Насрид порттарын басып алды. 1411 жылы Гранаданың Юсуф III ұлы Ахмад Марбелья мен Эстепонаны қайтарып алды. Содан кейін ол Гибралтарды қоршап алды (Гибралтардың алтыншы қоршауы) және қаланы Гранада патшалығы үшін қайтарып алды. 1436 жылы Оңтүстік Андалусияда үлкен иеліктері бар Нибланың екінші графы Энрике де Гусман Гибралтарға шабуыл жасады. Алайда, оның шабуылы тойтарылып, Кастилия әскерлері ауыр шығынға ұшырады (Гибралтардың жетінші қоршауы).

711 30 April – The Umayyad general Tariq ibn Ziyad, leading a Berber dominated army, sailed across the Strait from Ceuta. He first attempted to land on Algeciras but failed. Upon his failure, he landed undetected at the southern point of the Rock from present day Morocco in his quest for Spain. It was here that Gibraltar was named. Coming from the Arabian words Gabal Al Tariq (the mountain of Tariq). Little was built during the first four centuries of Moorish control (see Reconquista). 1160 – The Almohad Sultan Abd al Mu'min ordered that a permanent settlement, including a castle, be built. It received the name of Medinat al Fath (City of the Victory). On completion of the works in the town, the Sultan crossed the Strait to inspect the works and stayed in Gibraltar for two months. The Tower of Homage of the castle remains standing today (Moorish Castle). 1231 – After the collapse of the Almohad Empire, Gibraltar was taken by Ibn Hud, Taifa emir of Murcia. 1237 – Following the death of Ibn Hud, his domains were handed over to Muhammad ibn al Ahmar, the founder of the Nasrid Emirate of Granada. Therefore, Gibraltar changed hands again. 1274 – The second Nasrid king, Muhammed II al Faqih, gave Gibraltar over to the Marinids, as payment for their help against the Christian kingdoms. 1309 – While the King Ferdinand IV of Castile laid siege on Algeciras, Alonso Pérez de Guzmán (known to the Spanish records as Guzmán el Bueno) was sent to capture the town. This was the First Siege of Gibraltar. The Castilians took the Upper Rock from where the town was bombarded. The garrison surrendered after one month. Gibraltar then had about 1,500 inhabitants. 1310 31 January – Gibraltar was granted its first Charter by the king Ferdinand IV of Castile. Being considered a high risk town, the charter included incentives to settle there such as the offering of freedom from justice to anyone who lived in Gibraltar for one year and one day. This fact marked the establishment of the Gibraltar council. 1316 – Gibraltar was unsuccessfully besieged by the Azafid caid Yahya ibn Abi Talib (Second Siege of Gibraltar), an ally of the Emirate of Granada. 1333 June – A Marinid army, led by Abd al Malik, the son of Abul Hassan, the Marinid sultan, recovered Gibraltar, after a five month siege (Third Siege of Gibraltar). King Alfonso XI of Castile attempted to retake Gibraltar aided by the fleet of the Castilian Admiral Alonso Jofre Tenorio. Even a ditch was dug across the isthmus. While laying the siege, the king was attacked by a Nasrid army from Granada. Therefore, the siege ended in a truce, allowing the Marinids to keep Gibraltar (Fourth Siege of Gibraltar). 1344 March – After the two year Siege of Algeciras (1342 1344), Algeciras was taken over by the Castilian forces. Therefore, Gibraltar became the main Marinid port in the Iberian Peninsula. During the siege, Gibraltar played a key role as the supply base of the besieged. 1349 – Gibraltar was unsuccessfully besieged by the Castilian forces led by the king Alfonso XI. 1350 – The siege was resumed by Alfonso XI. It was again unsuccessful, mainly due to the arrival of the Black Death, which decimated the besiegers, causing the death of the king (Fifth Siege of Gibraltar). 1369 – As the Civil War in Castile came to an end, with the murder of king Peter I by the pretender Henry (to be known as Henry II), the Nasrid king of Granada, Muhammad V, former ally of Peter, took over Algeciras after the 3 day Siege of Algeciras (1369). Ten years later the city was razed out to the ground, and its harbour made unusable. This fact increased again the importance of Gibraltar, yet in Marinid hands, in the strait trade. A subsequent truce was signed between Muhammad and Henry, preventing the Christian kings from attempting to recover the city. 1374 – Following a period of internal instability in the Marinid Sultanate of Fez, Abu al Abbas Ahmad of Fez, ask for Muhammad V of Granada help. Possibly as a condition of the alliance or as reward for Muhammad's successful expedition to Africa, Gibraltar was handed over to the Nasrids of Granada. 1410 – The garrison in Gibraltar mutinied against the king of Granada and declared for the king of Fez, Fayd. Fayd sent his brother Abu Said over to Gibraltar to take possession of the city. He also took over other Nasrid ports such as Marbella and Estepona. 1411 – The son of Yusuf III of Granada, Ahmad, recovered Marbella and Estepona. Next, it laid siege to Gibraltar (Sixth Siege of Gibraltar) and recovered the city for the kingdom of Granada. 1436 – Enrique de Guzmán, second Count of Niebla, with large estates in Southern Andalusia, assaulted Gibraltar. However, his attack was repelled and Castilian forces suffer heavy losses (Seventh Siege of Gibraltar).

Испания мұрагерлік соғысы

1700 жылдың 1 қарашасында Испания королі Карл II тұңғыш ұрпақ қалдырмай қайтыс болды. Күзде ол Испанияның барлық иеліктерін Францияның қолдауымен Людовик XIV-нің немересі, Бурбон әулетінен шыққан Филипп ханзадаға мұра қалдырды. Екінші талапкер, австриялық Габсбургтерден таралған Архиегер Карл, Киелі Рим империясы, Англия және Нидерланды тарапынан қолдау алып, Карл II-нің өсиетнамасын қабылдамады. 1701 жылдың қыркүйегінде Англия, Нидерланды және Австрия Гаага шартына қол қойды. Осы шарт бойынша олар Филипп Анжуды Испания королі ретінде мойындады, бірақ Италиядағы және Испаниялық Нидерландыдағы испандық территорияларды Австрияға берді. Ал Англия мен Нидерланды Испаниядағы сауда құқықтарын сақтап қалды. Кейіннен (1703 жылы) Португалия, Савойя және бірқатар неміс мемлекеттері одақтасқа қосылды. 1702 жылдың мамыр айында Испания мұрагерлік соғысы ресми түрде басталды. 1703 жылдың 12 ақпанында Архиегер Карл Венада Кастилия және Арагон королі деп жарияланды. Ол Карл III деген атқа ие болды.

Гибралтарды басып алу

(Испания мен Ұлыбритания деректері арасында хронологияда жиі келіспеушіліктер болады, себебі Англия әлі де Юлиан күнтізбесін қолданды. 1704 жылы Юлиан күнтізбесі Григориан күнтізбесінен он бір күн қалып қойған, сондықтан қоршау 21 шілдеде басталды.) 1704 жылдың 1 тамызы (Жаңа стиль): (21 шілде (Ескі стиль)) – Испания мұрагерлік соғысы кезінде, Барселонаға жасаған сәтсіз жорықтан оралғанда, Альянс флотының бас қолбасшысы сэр Джордж Руктың басқаруымен ағылшын-голландия флоты жаңа қоршауды бастады (қаланың он бірінші қоршауы). Олар қаланың шартсыз берілуін және Габсбургтердің Испания тағына талапкері, эрцгерцог Карлға адалдық серт беруін талап етті. Гибралтар губернаторы Диего де Салинас ультиматумды қабылдамады. Голландия Корольдік теңіз жаяу әскерлері мен Ұлыбритания Корольдік теңіз жаяу әскерлерінің 1800 сарбазынан тұратын бригадасы, Гессен-Дармштадт князі Георгтың басқаруымен, Испаниядағы Альянс армиясының бас қолбасшысы, эрцгерцог Карл атынан Гибралтарды қоршауға кірісті. Гессен князінің әскеріне испандардың шағын тобы, көбінесе каталондықтар қосылды. 1704 жылдың 3-4 тамызы күні түнде қамал мен қалаға ауыр оқ жауды. 1704 жылдың 4 тамызы – Губернатор Диего де Салинас қаланы Гессен князі Георгқа тапсырды, ол оны Кастилия мен Арагон королі Карл III ретінде эрцгерцог атынан қабылдады. Осымен Гибралтардың он бірінші қоршауы аяқталды (шабуылдаушы күштердің орналасу картасын қараңыз).

(There is a common discrepancy in the chronology between Spanish and British sources, the reason being that England still used the Julian calendar. By 1704 the Julian calendar was eleven days behind the Gregorian, and the siege thus began on 21 July according to the Julian.) 1704 1 August(NS): (21 July(OS)) – During the War of the Spanish Succession, and when returning from a failed expedition to Barcelona, an Anglo Dutch fleet, under the command of Sir George Rooke, chief commander of the Alliance Navy, began a new siege (the eleventh siege of the town). They demanded its unconditional surrender and an oath of loyalty to the Habsburg pretender to the Spanish throne, the Archduke Charles. The Governor of Gibraltar, Diego de Salinas, refused the ultimatum. A brigade of Dutch Royal Marines and Royal Marines, 1,800 strong, under the command of Prince George of Hesse Darmstadt, chief commander of the Alliance Army in Spain, began to besiege Gibraltar, in the name of the Archduke Charles. A small group of Spaniards, mainly Catalans, were integrated in the troops of the Prince of Hesse. 1704 night of 3–4 August – Heavy shelling targeted the castle and the town. 1704 4 August – The Governor Diego de Salinas surrendered the town to Prince George of Hesse, who took it in the name of Archduke, as Charles III, king of Castile and Aragon. This was the end of the Eleventh Siege of Gibraltar (a map on the situation of attacking forces can be seen in)
The exact beginning of the English/British control of Gibraltar is hard to determine. From the eighteenth century, Spanish sources reported that immediately after the takeover of the city, Sir George Rooke, the British admiral, on his own initiative caused the British flag to be hoisted, and took possession of the Rock in name of Anne, Queen of Great Britain, whose government ratified the occupation. On the other hand, even the British or the Gibraltarians sometimes date the beginning of British sovereignty in 1704 (for instance, in its speech at the United Nations in 1994, the Gibraltar Chief Minister at the time, Joe Bossano, stated that Gibraltar has been a British colony ever since it was taken by Britain in 1704). Also, some British sources have accounted the flag story (He [Rooke] had the Spanish flag hauled down and the English flag hoisted in its stead; Rooke's men quickly raised the British flag and Rooke claimed the Rock in the name of Queen Anne;). However, it is claimed by present day historians, both Spanish and British, that this version is apocryphal since no contemporary source accounts it. Isidro Sepúlveda, William Jackson and George Hills explicitly refute it (Sepúlveda points out that if such a fact had actually happened, it would have caused a big crisis in the Alliance supporting the Archduke Charles; George Hills explains that the story was first accounted by the Marquis of San Felipe, who wrote his book "Comentarios de la guerra de España e historia de su rey Phelipe V el animoso" in 1725, more than twenty years after the fact; the marquis was not an eye witness and cannot be considered as a reliable source for the events that took place in Gibraltar in 1704. As Hills concludes: "The flag myth may perhaps be allowed now to disappear from Anglo Spanish polemics. On the one side it has been used to support a claim to the Rock 'by right of conquest'; on the other to pour on Britain obloquy for perfidy" as the Grand Alliance hoped to win over the population to their cause. Officers tried to maintain control but (as had happened two years previously in the raid on Cádiz) discipline broke down and the men ran amok. There were numerous incidents of rape, all Catholic churches but one (the Parish Church of St. Mary the Crowned, now the Cathedral) were desecrated or converted into military storehouses, and religious symbols such as the statue of Our Lady of Europe were damaged and destroyed. Angry Spanish inhabitants took violent reprisals against the occupiers. English and Dutch soldiers and sailors were attacked and killed, and their bodies were thrown into wells and cesspits. After order was restored, despite the surrender agreement promising property and religious rights, most of the population left with the garrison on 7 August citing loyalty to Philip. Several factors influenced the decision including the expectation of a counter attack and the violence during the capture, which ultimately proved disastrous for the Habsburg cause. The subsequent siege failed to dislodge the Habsburg forces and the refugees settled around Algeciras and the hermitage of San Roque. The Alliance's conduct aroused anger in Spain against the 'heretics', and once again the chance of winning over Andalusians to the Imperial cause was lost. Prince George was the first to complain, which was resented by Byng who had led the fighting and who in turn blamed the Prince and his few Spanish or Catalan supporters. Rooke complained in a letter home that the Spaniards were so exasperated against the Alliance that ‘they use the prisoners they take as barbarously as the Moors’. Spain attempted to retake Gibraltar in 1727 and most notably in 1779, when it entered the American Revolutionary War on the American side as an ally of France. 1704 7 August. A dejected procession, numbering some 4,000 according to most of the sources, such as Hills or Jackson filed out of the Land Port with Queen Isabella's banner at their head, and led by the Spanish Governor, Diego de Salinas, the Spanish garrison, with their three brass cannon, the religious orders, the city council and all those inhabitants who did not wish to take the oath of allegiance to Charles III as asked by the terms of surrender. They took with them the symbols and objects of Spanish Gibraltar's history: the council and ecclesiastical records, including the historical documents signed by the Spanish Catholic Monarchs in 1502, granting Gibraltar's coat of arms, and the statue of the Saint Mary the Crowned. Most of them took refuge in the proximity of the nearby Chapel of San Roque, possibly hoping for a rapid reconquest of Gibraltar, which never materialised. There, a new settlement was formed, being granted a council two years later (1706), with the name of San Roque, and being considered by the Spanish Crown as the heir to the lost town of Gibraltar (historical objects and records predating 1704 were subsequently taken to San Roque where they remain to this day.) King Philip V of Spain dubbed San Roque as My city of Gibraltar resident in its Campo. (see list in). 1704 24 August – The Alliance fleet, under the command of Rooke, set sail from Gibraltar and intercepted a joint Spanish French fleet that attempted to recover Gibraltar by the coast of Málaga (Battle of Vélez Málaga). The result was uncertain, with heavy losses on both sides, but the Spanish French fleet was stopped and prevented from arriving at Gibraltar.

Гибралтардың ағылшын/британдық бақылауының нақты басталуын анықтау қиын. XVIII ғасырдан бастап испандық дереккөздер қаланы басып алғаннан кейін британдық адмирал сэр Джордж Рук өз бастамасымен британдық туды көтеріп, Ұлыбритания патшайымы Анна атынан Қаланы иеленді, оның үкіметі басып алуды бекітті. Екінші жағынан, тіпті британдықтар мен гибралтарлықтар да кейде британдық егемендіктің басталуын 1704 жылға жатқызады (мысалы, 1994 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымында сөйлеген сөзінде сол кездегі Гибралтар бас министрі Джо Боссано, Гибралтар 1704 жылы Ұлыбританияның қол астына өткеннен бері британдық колония болып келгенін мәлімдеді). Сондай-ақ, кейбір британдық дереккөздер ту туралы оқиғаны баяндайды (Ол [Рук] испандық туды түсіріп, оның орнына ағылшын туын көтерді; Руктың әскері британдық туды жылдам көтерді және Рук Анна патшайымының атынан Қаланы иеленді). Алайда, қазіргі испан және британ тарихшылары бұл нұсқаның шындыққа жатпайтынын айтады, өйткені замандас дереккөздерде мұндай оқиға туралы ештеңе айтылмаған. Исидро Сепульведа, Уильям Джексон және Джордж Хиллс оны нақты жоққа шығарады (Сепульведа егер мұндай оқиға болған болса, ол эрцгерцог Карлді қолдаған Альянста үлкен дағдарыс тудыратынын айтады; Джордж Хиллс бұл оқиғаны алғаш рет Сан-Фелипе маркизі жазғанын түсіндіреді, ол 1725 жылы "Comentarios de la guerra de España e historia de su rey Phelipe V el animoso" кітабын жазды, бұл оқиғадан жиырма жылдан астам уақыт өткен соң; маркиз оқиғаның куәсі болмаған және 1704 жылы Гибралтарда болған оқиғалар туралы сенімді дереккөз ретінде қарастырылмайды. Хиллс былай деп қорытындылайды: "Ту туралы аңыз енді ағылшын-испандықтар арасындағы даудан шығарылуы мүмкін. Бір жағынан, ол "жаулап алу құқығымен" Қаланы иелену туралы талапты қолдау үшін пайдаланылды, екінші жағынан, Ұлы одақ халықты өз жағына тартуға үміттенеді, сондықтан Ұлыбританияға "қарсылық танытқаны үшін" айып тағылды"). Әскерлер бақылауды сақтауға тырысты, бірақ (екі жыл бұрын Кадиске жасалған шабуылда болғандай) тәртіп бұзылып, әскерлер ашуланып, зорлық-зомбылық жасады. Көптеген зорлау оқиғалары болды, бір шіркеуді қоспағанда, барлық католик шіркеулері (қазіргі собор болған Ақ Мария шіркеуі) бүлдірілді немесе әскери қоймаларға айналдырылды, ал Еуропаның біздің ханымның мүсіні сияқты діни нышандар зақымдалды және жойылды. Ашулы испандықтар жаулап алушыларға қарсы зорлық-зомбылықпен жауап берді. Ағылшын және голландиялық сарбаздар мен теңізшілерге шабуыл жасалып, олардың денелері құдықтар мен шұңқырларға лақтырылды. Тәртіп орнатылғаннан кейін, мүліктік және діни құқықтарды уәделеген берілу келісіміне қарамастан, халықтың көпшілігі 7 тамызда гарнизонмен бірге Филипке адалдығын білдіріп, кетіп қалды. Шешімге бірнеше фактор әсер етті, соның ішінде қарсы шабуыл күту және тұтқындау кезінде болған зорлық-зомбылық, бұл Габсбургтер ісі үшін апатты болды. Кейінгі қоршау Габсбургтер күштерін ығыстыра алмады және босқындар Алхесирас және Сан-Рок шіркеуінің маңына қоныстанды. Альянстың мінез-құлқы Испанияда "мәжбүрлерге" деген ашуды тудырды және Империяның мүддесіне андалусиялықтарды жеңу мүмкіндігі тағы да жоғалды. Георг князі бірінші болып шағымданып, жетекшілік еткен Биңге наразылық білдірді, ол князьді және оның бірнеше испандық немесе каталондық қолдаушыларын кінәлады. Рук үйдегі хаттарында испандықтар Альянсқа соншалық ашулы болғандықтан, "қолға түскен тұтқындарды мұңға батырып, мористер сияқты қаратайды" деп шағымданды. Испания 1727 жылы және ең бастысы 1779 жылы Гибралтарды қайта басып алуға тырысты, ол кезде Франциямен одақтас болып, Америка революциялық соғысына Америка тарапынан қатысты. 1704 жылдың 7 тамызы. Көптеген дереккөздерде, мысалы Хиллс немесе Джексон сияқты, 4000-ға жуық адамнан тұратын көңілсіз процессия, Изабелла патшайымының туымен басталып, испан губернаторы Диего де Салинас бастаған испандық гарнизон, үш мыс құны бар, діни ордендер, қалалық кеңес және Карл III-ке адалдық серт беруден бас тартқан барлық тұрғындар Қаладан шығып кетті. Олар испандық Гибралтар тарихының нышандарын және заттарын алып кетті: 1502 жылы испандық католик монархтары Гибралтардың гербін берген тарихи құжаттарды, қалалық және шіркеулік жазбаларды, сондай-ақ Ақ Марияның мүсінін. Олардың көпшілігі Сан-Рок шіркеуінің жанында пана тапты, мүмкін, Гибралтарды жылдам қайта басып алуға үміттенеді, бірақ бұл ешқашан іске аспады. Сол жерде жаңа елді мекен құрылды, екі жылдан кейін (1706) кеңес берілді және испандық тәж Гибралтардың жоғалған қаласының мұрагері деп есептелді (1704 жылға дейінгі тарихи заттар мен жазбалар кейіннен Сан-Рокқа жеткізілді, онда олар бүгінгі күнге дейін сақталып тұр). Испания королі Филипп V Сан-Рокты "өзінің Гибралтар қаласы" деп атады, оның Кампода орналасқан. (тізімді қараңыз). 1704 жылдың 24 тамызы – Рук басқаруымен Альянс флоты Гибралтардан шығып, Малага жағалауында Гибралтарды қайтаруға тырысқан испан-француз флотын тоқтатып, Велес-Малага шайқасына қатысты. Нәтиже белгісіз болды, екі тараптан да ауыр шығындар болды, бірақ испан-француз флоты тоқтатылды және Гибралтарға жетпеді.

Испандықтардың алғашқы қоршауы (Гибралтардың он екінші қоршауы)

1704 жылдың 5 қыркүйегінде Андалусияның генерал-капитаны Вилладариас маркізінің басшылығындағы Франция және Испания әскерлері Гибралтарды қайтару үшін қоршауға ала бастады (бұл Гибралтардың он екінші қоршауы болды). Қалада британдық адмирал сэр Джон Лик және губернатор Георг Дармштадт ханзадасы (тамызда құрлық әскерлеріне қолбасшылық еткен) басқаратын теңіз жаяу әскерлері бригадасы, сондай-ақ жақында 400 корольдік теңіз жаяу әскерімен күшейтілді. 1704 жылдың 11 қарашасында қоршау кезіндегі оқиға: 500 испандық ерікті гранадиерлер Гибралтарлық испандық ешкіші Симон Сусарте оларды Жасық тастың басына жасырын жолмен жетектеп әкелгеннен кейін гарнизонды күтпеген шабуылмен алуға тырысты. Теңіз жаяу әскерінің капитаны Фишер 17 адамымен бірге дөңгелек мұнараны шабуылдан сәтті қорғады. Бұл атақты қорғаныс туралы замандас баяндамасында былай делінген: «Гессен ханзадасының ынталандыруымен гарнизон адам күшімен шектес нәрсені жасады, ал ағылшын теңіз жаяу әскерлері мәңгілік даңққа ие болды». 1705 жылдың қаңтарында Филипп V Вилладариасты Франция маршалы де Тессемен алмастырды. 1705 жылдың 7 ақпанында де Тессе келгенге дейінгі соңғы шабуыл жасалды. Гибралтар қабырғасы зақымдалды, бірақ француз әскерлері де Тессе келгенге дейін (ол келесі күні келді) шабуылды тоқтатуға бас тартты. Шабуыл сәтсіз аяқталды. 1705 жылдың 31 наурызында де Тессе графы қоршаудан бас тартып, отставкаға шықты.

Утрехт шарты

11 сәуір 1713 – Аумақ кейіннен Испания тарапынан Утрехт келісімдерінің X бабы бойынша Ұлыбританияның Тажына мәңгілікке берілді. Испандықтардың оны 18-ғасырда, әсіресе 1779–1783 жылдардағы Ұлы қоршауда қайтарып алуға жасаған әрекеттеріне қарамастан, Қая (Гибралтар) сол кезден бері британдықтардың бақылауында қалып келеді. Бұл келісімде Испания Ұлыбританияға "Гибралтар қаласының және оның қамалының, сондай-ақ портының, бекіністерінің және оған тиесілі нығайтылған бекіністердің толық және күлікті иелігін, ешқандай шектеусіз, мәңгілікке берді". Келісімде Гибралтар мен Испания арасында құрлық арқылы сауда жасауға тыйым салынды, бірақ Гибралтар теңіз арқылы жабдықтауға мүмкіндік болмаған жағдайда, шұғыл жағдайларда рұқсат етілді. Сондай-ақ, "ешқандай сылтаумен еврейлер мен маврларға аталған Гибралтар қаласында тұруға немесе мекендеуге рұқсат берілмейді" деген талап қойылды. Бірақ бұл талап ұзақ сақталмады және Гибралтарда көп жылдар бойы Солтүстік Африкадан келген мұсылмандармен қатар, белгілі бір еврей қауымы қалыптасты. Ақырында, егер британдық тәжі Ұлыбритания Гибралтардан бас тартқысы келсе, оның алдымен Испанияға ұсынылуы керек делінген.

Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін

1814 – Қатерлі қызба ауруының басталуы. 1815 – Гибралтардағы азаматтық халықтың саны шамамен 10 000 адамды құрады (гарнизоннан екі жарым есе көп). Генуялықтар азаматтық халықтың үштен бірін құрады (ғасырдың басында Генуядан көптеген көшпендер келді). Қалғандары негізінен соғыстан қашқан испандар мен португалдықтар, сондай-ақ Мароккодан келген яһудилер болды. 1817 – Бірінші азаматтық судья тағайындалды. 1830 – Ұлыбритания үкіметі Гибралтардың мәртебесін «Гибралтар қаласы және гарнизоны» дегеннен «Гибралтардың тәждік колониясы» деп өзгертеді. Осылайша, оның басқару жауапкершілігі Соғыс министрлігінен жаңа Колониялар министрлігіне ауыстырылды. Заң институттары мен Гибралтар полиция күштері құрылды. 1832 – Гибралтардағы азаматтық халықтың ағылшын дінін ұстанатындардың қажеттіліктері үшін салынған Киелі Үштік шіркеуі аяқталды. (Он жылдан кейін ол Киелі Үштік соборы болады). 1842 жылдың 21 тамызы – Англия шіркеуінің Гибралтар епархиясы Патент хатымен құрылды және Португалиядан Каспий теңізіне дейінгі шіркеулердің рухани қамқорлығын өз мойнына алды. Джордж Томлинсон Гибралтардың бірінші епископы болып тұрғызылды. Гибралтардағы Киелі Үштік шіркеуі епархияның соборына айналды. 1842 – Корольдік монета жасау орталығы Гибралтар үшін Корольдік монеталар шығарды. Монеталар ½, 1 және 2 кварт номиналымен салынды. 1869 – Суэц каналы ашылды. Бұл Ұлыбританиядан Үндістанға дейінгі маршруттағы «Жартастың» стратегиялық маңыздылығын арттырды. Гибралтар экономикасы, негізінен коммерциялық кеме қатынасына және импорт-экспорт саудасына негізделген, жаңа бу кемелері үшін отын құю станциясы ашылғаннан кейін жаңа кіріс көзіне ие болды. 1891 жылдың 17 наурызы – Америкаға бет алған «Утопия» лайнері қатты дауылда темір қаптамалы британдық «HMS Anson» соғыс кемесіне соқтығысып, Гибралтар шығанағында батып кетті; 576 адам қаза тапты. 1894 – Кемежайлардың құрылысы басталды. 1908 жылдың 5 тамызы – Мадридтегі британдық елші испан мемлекеттік министріне «әдептілік актісі ретінде» британ үкіметінің жартастың британдық күзетшілерінің бойымен шекараны салу ниеті туралы хабарлады, соның арқасында контрабанданың алдын алуға және күзетшілердің міндетін азайтуға болады. Британ үкіметінің мәліметінше, қоршау британ аумағының ішіне 1 метрге орнатылған. Испания қазіргі уақытта қоршауды заңды шекара ретінде мойындамайды, өйткені ол қоршау испан жерінде салынған деп санайды. Испания, Ұлыбритания және Гибралтар Еуропалық Одақтың құрамына кірсе де, шекаралық қоршау әлі де маңызды, өйткені Гибралтар кедендік одақтан тыс. Шекарадан өту, Еуропалық Одақ заңдарына сәйкес, тәулігіне 24 сағат бойы ашық. 1921 – Гибралтар Бірінші дүниежүзілік соғыстағы британдық соғыс күштеріне қосқан үлесі үшін қалалық кеңес мәртебесіне ие болды. Кеңесте сайланған адамдар аз болды. Гибралтарда алғашқы сайлау өтті. 1936–1939 – 1938 жылы Ұлыбритания Франко режимін мойындағаннан кейін Гибралтарда екі испан консулдығы болды, біреуі республикалық, екіншісі ұлтшыл. Испания азаматтық соғысы кезінде Гибралтарға қатысты бірнеше оқиға орын алды. 1937 жылдың мамыр айында «HMS Arethusa» «HMS Hunter» кемесін портқа сүйреп әкелуге мәжбүр болды, өйткені «Hunter» Альмерия маңында минаға шағылып, бірнеше британдық теңізшілер қаза тапты және жарақат алды. 1937 жылдың маусым айында неміс «Deutschland» шайқас кемесі Ибицадағы бомбалаудан кейін жараланған және өлгендермен Гибралтарға келді, бұл «Condor Legion» Гуэрниканы бомбалауға жауап ретінде жасалған. 1938 жылдың тамызында республикалық эсминец «Jose Luis Diez» ұлттық крейсер «Canarias» қаруларынан зардап шеккеннен кейін Гибралтарда пана тапты. Гибралтарлықтардың өліміне әкелген бір оқиға 1938 жылдың 31 қаңтарында болды, онда бүлікші су асты кемесі «General Sanjurjo» SS «Endymion» жүк кемесін батырды, ол республикалық үкімет тапсырысымен Картахенаға көмір тасымалдап бара жатқан, және оның экипажының 11 мүшесі қаза тапты.

1814 – Outbreak of malignant fever. 1815 – The civilian population of Gibraltar was about 10,000 people (two and a half times the size of the garrison). Genoese constituted about one third of the civilian population (a large number of immigrants had arrived from Genoa at the beginning of the century). The rest were mainly Spaniards and Portuguese fled from the war, and Jews from Morocco. 1817 – The first civil judge was established. 1830 – The British government changes the status of Gibraltar from The town and garrison of Gibraltar to the Crown Colony of Gibraltar. Thus, the responsibility for its administration is transferred from the War Office to the new Colonial Office. Legal institutions and the Gibraltar Police Force were established. 1832 – The Church of the Holy Trinity, built for the needs of Anglican worshippers among Gibraltar's civil population, is completed. (Ten years later it will become the Cathedral of the Holy Trinity). 1842 21 August – The Church of England Diocese of Gibraltar was founded by Letters Patent and took over the pastoral care of the chaplaincies and congregations from Portugal to the Caspian Sea. George Tomlinson is enthroned as the first Bishop of Gibraltar. The Church of the Holy Trinity, Gibraltar becomes Cathedral for the Diocese. 1842 – Official Coins of the Realm were struck for Gibraltar by the Royal Mint. Coins were issued in ½, 1 and 2 Quart denominations. 1869 – The Suez Canal was opened. It heavily increased the strategic value of the Rock in the route from the United Kingdom to India. Gibraltar economy, mainly based on commercial shipping and import export trade, takes a new income source with the opening of a coaling station for the new steam ships. 1891 17 March – America bound steamer Utopia slammed in heavy weather into the iron plated British battleship HMS Anson and sank in the Bay of Gibraltar; 576 people died. 1894 – The construction of the dockyards started. 1908 5 August – The British Ambassador in Madrid informed the Spanish Minister of State 'as an act of courtesy', of the British Government's intention to build a fence along the line of British sentries on the isthmus to prevent smuggling and reduce sentry duty. According to the British government, the fence was erected 1 metre inside British territory. Spain currently does not recognize the fence as the valid border, since it claims the fence was built on Spanish soil. Even though Spain, the United Kingdom and Gibraltar are all part of the European Union, the border fence is still relevant today since Gibraltar is outside the customs union. The border crossing is open 24 hours a day as required by EU law. 1921 – Gibraltar was granted a City Council status in recognition for its contribution to the British war efforts in World War I. The council had a small minority of elected persons. First elections held in Gibraltar. 1936–1939 – After the United Kingdom recognised the Franco's regime in 1938, Gibraltar had two Spanish Consulates, a Republican one and a Nationalistic one. Several incidents took place during the Spanish Civil War which affected Gibraltar. In May 1937, HMS Arethusa had to tow HMS Hunter into port after Hunter hit a mine off Almeria that killed and wounded several British sailors. In June 1937, the German pocket battleship Deutschland arrived in Gibraltar with dead and wounded after Republican planes bombed it in Ibiza in retaliation for the Condor Legion's bombing of Guernica. In August 1938, the Republican destroyer Jose Luis Diez took refuge in Gibraltar after taking casualties from the guns of the National cruiser Canarias. The one incident that resulted in the death of Gibraltarians occurred on 31 January 1938 when the insurgent submarine General Sanjurjo sank the SS Endymion, a small Gibraltar registered freighter taking a cargo of coal to Cartagena, which was chartered by the Republican government. Eleven members of her crew were killed.

Екінші дүниежүзілік соғыс және одан кейінгі кезең

Гибралтар тарихы Екінші дүниежүзілік соғыстан бері екі негізгі қағидамен сипатталады: гибралтарлықтардың жетістіктерімен ұлғайған автономиясы және өзін-өзі басқаруы, сондай-ақ, әсіресе франколық диктатура жылдарында испандық талаптың қайта жандануы. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1939–1945 жж.) Қая тағы да бекініске айналды, ал Гибралтар тұрғындары эвакуацияланды. Алғашқыда, 1940 жылдың мамырында 16 700 адам Француз Мароккосына көшті. Бірақ, француз-неміс келісімінен және 1940 жылдың шілдесінде британдық теңіз күштерінің Мерс-эль-Кебирдегі француз флотын жойғанынан кейін, француздық Марокко билігі Гибралтардан эвакуацияланған барлық адамдарды шығарып жіберуді сұрады. 12 000 адам Ұлыбританияға, ал шамамен 3 000 адам Мадейраға немесе Ямайкаға, ал қалғандары Испанияға немесе Танжерге кетті. Гибралтарды бақылау Одақтас державаларға Жерорта теңізіне кіруді бақылау мүмкіндігін берді (бұл жолақтың екінші жағы испандық территория болғандықтан, соғысқа қатыспады). Қая Мальта мен Солтүстік Африкаға Одақтас державалардың жабдықтау желілерінің маңызды бөлігі болды, сонымен қатар британдық теңіз күштерінің H тобының базасы болды. Соғысқа дейін аралдағы жарыс жолы әуежайға айналдырылып, 1938 жылы бетонды ұшу-қону жолағы салынды. Азаматтарды елге қайтару 1944 жылы басталды және 1951 жылға дейін жалғасты, бұл үлкен қиындықтар мен наразылықтарға әкелді. Дегенмен, халықтың көп бөлігі 1946 жылға қарай оралды. 1940 жылдың 4 шілдесінде Француз Мароккосында орналасқан француз бомбалаушылары, Мерс-эль-Кебирдегі француз флотын жойғанына жауап ретінде Гибралтарға әуе шабуылын жасады (шайқаста шамамен 1300 француз теңізшісі қаза тапты және 350-дейі жараланды). 1941 жылы Германия Гибралтарды "Феликс операциясы" аясында басып алуды жоспарлады, ол 1941 жылдың 10 қаңтарында басталуға тиіс болған. Бірақ, испандық үкімет Вермахттың Испанияға кіруіне және содан кейін Қаяға, оның тұрғындарына немесе британдық армияға шабуыл жасауына рұқсат бергісі келмегендіктен, операция тоқтатылды, өйткені Франко Вермахтты кейін алып тастау мүмкін емес деп қорқыды. Кез келген жағдайда, Гитлердің Еуропаның басқа жерлеріндегі жұмыстары осыған көп көңіл бөлмейтіндей болды. 1940–1943 жылдары Гибралтар портына Альхесирас қаласынан келген итальяндық диверсанттар бірнеше рет шабуыл жасады. Су асты соғысы мен оған қарсы шараларды Лайонель Крабб әзірледі. 1942 жылдың қыркүйегінде британдық армияда қызмет ететін және қалада қалған гибралтарлықтардың шағын тобы, механик Альберт Риссомен бірігіп, "Гибралтарлықтар қауымдастығын" құрды, ол сол жылдың желтоқсанында ресми түрде құрылған Азаматтық құқықтарды дамыту қауымдастығының (AACR) бастауы болды, Гибралтардағы алғашқы саяси партия. Жошуа Хассан (сол кездегі жас заңгер, кейіннен сэр және бас министр) қауымдастықтың жетекші мүшелерінің бірі болды. AACR 20 ғасырдың соңғы үштен бір бөлігінде Гибралтар саясатында үстемдік құрды. 1942 жылдың 8 қарашасында Гибралтардың қолдауымен "Шамыл" операциясы басталды. 1944 жылдың сәуір айында Гибралтардағы жағдай қауіпсіз деп танылды және эвакуацияланғандардың алғашқысы Гибралтарға оралды. 1946 жылы Ұлыбритания Гибралтарды БҰҰ-ның деколонизация жөніндегі арнайы комитетінің өзін-өзі басқаруға жатпайтын аумақтар тізіміне енгізді. 1950 жылы Гибралтардағы алғашқы Заң шығарушы кеңес құрылды. 1951 жылы эвакуацияланғандардың қайта оралу процесі аяқталды. Бұл процесс алғашында кемелердің жетіспеуіне, кейін тұрғын үй тапшылығына байланысты кейінге шегерілді. Эвакуация гибралтарлықтардың ұлттық санасын қалыптастырудың маңызды факторы болды. Эвакуация тәжірибесі гибралтарлықтарды бір ұлт ретінде біріктірді. 1951 жылдың 27 сәуірінде Гибралтарда тоқтаған кезде RFA Bedenham жарылып, 13 адам қаза тапты, қаладағы көптеген ғимараттар зақымданды және отандастыру үшін қажетті тұрғын үй бағдарламасы кешіктірілді. 1954 жылы оның басып алынуының 250 жылдығы тойланды. Елизавета II Гибралтарға сапар жасады, бұл 150 жылдан астам уақыт бойы белсенді түрде талап етілмеген егемендікке деген талапты жаңартқан генерал Франконың ашуын тудырды. Бұл испан консулдығының жабылуына және Гибралтар мен Испания арасындағы еркін қозғалысқа шектеулер қоюға әкелді. 1960 жылдары автокөліктерге шекарадан өтуге шектеу қойылды немесе тыйым салынды, ал тек Қаяда жұмыс істейтін испан азаматтарына ғана Гибралтарға кіруге рұқсат етілді. 1955 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымында жаңадан мүшелікке қабылданған Испания, Гибралтарды отарлау кезінде өзін-өзі анықтау емес, аумақтық тұтастық қағидасы қолданылатынын және Ұлыбританияның Қаяның егемендігін Испанияға беруі керек деп мәлімдеді. Мадрид Латын Америкасы елдерінен дипломатиялық қолдау алды, ал БҰҰ Бас Ассамблеясы қабылдаған қаулылар (2231 (XXI), "Гибралтар мәселесі" және 2353 (XXII), "Гибралтар мәселесі") осы талапты қолдады. 1965 жылдың сәуір айында британдық үкімет Гибралтар мәселесі мен Утрехт шарты туралы Ақ парақ жариялады. 1966 жылы жауап ретінде испандық Сыртқы істер министрі Фернандо Кастилья "Испан қызыл кітабын" (мұқабасының түсіне байланысты осылай аталды; сілтемесі: "Negociaciones sobre Gibraltar. Documentos presentados a las Cortes Españolas por el Ministro de Asuntos Exteriores", Мадрид, 1967) жариялады және испандық соттарға ұсынды. 1967 жылы 10 қыркүйекте алғашқы егемендік туралы референдум өтті, онда Гибралтар сайлаушылары испандық егемендікке өтуге, немесе британдық егемендік астында қалуға, сондай-ақ өзін-өзі басқару институттарын сақтауға бағытталған сұрақтарға жауап берді. 99%-дан астам дауыс британдық егемендікті сақтау үшін берілді. 1968 жылы алты гибралтарлық заңгер мен кәсіпкер, өздерін "паломос" немесе "көгершін" деп атап, Гибралтар журналында жарияланған хатта Испаниямен саяси келісімге қол жеткізуді жақтады және испандық Сыртқы істер министрлігінің өкілдерімен кездесті (кездесу тіпті испандық Сыртқы істер министрімен өтті) осы мақсатқа жету үшін. Бұл Гибралтарда кеңінен наразылық тудырды (тұрғын үйлеріне шабуылдар мен азаматтық тәртіпсіздіктер). Жағдай тез тынығай түсті, бірақ бүгінгі күні бұл термин Гибралтар саясатында теріс мағынаға ие. 1969 жылдың 30 мамырында Ұлыбритания Парламенті Гибралтар үшін жаңа Конституцияны қабылдады (1969 жылғы Гибралтар Конституциялық жарлығы). Оған сәйкес, Гибралтар толық ішкі өзін-өзі басқару құқығына ие болды, сайланған Ассамблея құрылды. Қалалық кеңес және Заң шығарушы кеңес таратылды. Конституцияның кіріспесінде былай делінген:

The history of Gibraltar from the Second World War is characterized by two main elements: the increasing autonomy and self government achieved by Gibraltarians and the re emergence of the Spanish claim, especially during the years of the Francoist dictatorship. During World War II (1939–1945) the Rock was again turned into a fortress and the civilian residents of Gibraltar were evacuated. Initially, in May 1940, 16,700 people went to French Morocco. However, after the French German Armistice and the subsequent destruction of the French fleet at Mers el Kebir, Algeria by the British Navy in July 1940, the French Moroccan authorities asked all Gibraltarian evacuees to be removed. 12,000 went to Britain, while about 3,000 went to Madeira or Jamaica, with the rest moving to Spain or Tanger. Control of Gibraltar gave the Allied Powers control of the entry to the Mediterranean Sea (the other side of the Strait being Spanish territory, and thus non belligerent). The Rock was a key part of the Allied supply lines to Malta and North Africa and base of the British Navy Force H, and prior to the war the racecourse on the isthmus was converted into an airbase and a concrete runway constructed (1938). The repatriation of the civilians started in 1944 and proceeded until 1951, causing considerable suffering and frustration. However, most of the population had returned by 1946. 1940 4 July – French bombers, based in French Morocco, carried out a retaliatory air raid over Gibraltar as a reprisal for the destruction of the French fleet at Mers el Kebir, Algeria, by the Force H (about 1,300 French sailors were killed and about 350 were wounded in the action against the French fleet). 1941 – Germany planned to occupy Gibraltar (and presumably hand it over to Spain) in "Operation Felix" which was due to start on 10 January 1941. It was cancelled because the Spanish government were reluctant to let the Wehrmacht enter Spain and then attack against the Rock, its civilians or the British Army from Spanish soil, because Franco feared that it may have been impossible to remove the Wehrmacht afterwards. In any case, Hitler was too busy elsewhere in Europe to give this much priority. 1940–1943 – Gibraltar harbour was attacked many times by Italian commando frogmen operating from Algeciras. Underwater warfare and countermeasures were developed by Lionel Crabb. 1942 September – A small group of Gibraltarians, who remained in the town serving in the British Army, joined a mechanic official, Albert Risso, to create 'The Gibraltarians Association', the starting point of what became the Association for the Advancement of Civil Rights (officially established in December that year), the first political party in Gibraltar. Joshua Hassan (a young lawyer then, later Sir and Chief Minister) was among the leading members of the association. The AACR was the dominant party in Gibraltar politics for the last third of the 20th century. 1942 8 November – Operation Torch launched with support from Gibraltar. 1944 April – The situation in Gibraltar is considered safe and the first of the evacuees return to Gibraltar. 1946 – The United Kingdom inscribed Gibraltar in the list of non self governing territories kept by the UN Special Committee on Decolonization. 1950 – Gibraltar's first Legislative Council was opened. 1951 – The return process of the evacuees finishes. It was delayed due to an initial shortage of shipping and then of housing. The evacuation was a key element in the creation of the national conscience of Gibraltarians. The experience of evacuation had bonded the Gibraltarian together as a nation. 1951 27 April – The RFA Bedenham explodes while docked in Gibraltar, killing 13, damaging many buildings in the town and delaying the housing program essential for repatriation. 1954 – This was the 250th anniversary of its capture. Queen Elizabeth II visited Gibraltar, which angered General Franco, who renewed its claim to sovereignty, which had not been actively pursued for over 150 years. This led to the closure of the Spanish consulate and to the imposition of restrictions on freedom of movement between Gibraltar and Spain. By the 1960s, motor vehicles were being restricted or banned from crossing the border, while only Spanish nationals employed on the Rock being allowed to enter Gibraltar. 1955 – At the United Nations, Spain, which had just been admitted to membership, initiated a claim to the territory, arguing that the principle of territorial integrity, not self determination, applied in the case of the decolonization of Gibraltar, and that the United Kingdom should cede sovereignty of the Rock to Spain. Madrid gained diplomatic support from countries in Latin America, with the UN General Assembly passing resolutions (2231 (XXI), "Question of Gibraltar" and 2353 (XXII), "Question of Gibraltar"). 1965 April – The British Government published a White Paper dealing with the question of Gibraltar and the Treaty of Utrecht. 1966 – In response, the Spanish Foreign Office Minister Fernando Castiella, published and presented to the Spanish Courts the "Spanish Red Book" (named so because of its cover; its reference is "Negociaciones sobre Gibraltar. Documentos presentados a las Cortes Españolas por el Ministro de Asuntos Exteriores", Madrid, 1967)
1967 – The first sovereignty referendum was held on 10 September, in which Gibraltar's voters were asked whether they wished to either pass under Spanish sovereignty, or remain under British sovereignty, with institutions of self government. Over 99% voted in favour of remaining British. 1968 A group of six Gibraltarian lawyers and businessmen, calling themselves the palomos or 'doves', advocated a political settlement with Spain in a letter published in the Gibraltar Chronicle, and met with Spanish Foreign Office officials (a meeting was even held with the Spanish Foreign Office Minister) to try to bring this about. This provoked widespread public hostility in Gibraltar (with attacks on their homes and properties and civil unrest). Things quickly calmed down, although today the term retains a negative meaning in Gibraltar politics. 1969 30 May – A new constitution for Gibraltar was introduced by the United Kingdom Parliament, under the initiative of the British Government (Gibraltar Constitution Order 1969). Under it, Gibraltar attained full internal self government, with an elected House of Assembly. The City Council and the Legislative Council disappeared. The preamble to the Constitution stated that:

"Ең Көпе-Иесінің Үкіметі басқа мемлекеттің егемендігіне Гибралтар халқының еркіндікпен және демократиялық түрде білдірілген тілегіне қарсы түсуіне келісімдерге бармайды." 1969 жылдың 8 маусымында жауап ретінде Испания Гибралтармен шекараны жапты және барлық байланыс жолдарын үзіп тастады. Шамамен 13 жыл бойы испандық тараптан жер көлігінің шекарасы жабық болды, аумақты оқшаулауға тырысты. Шекараның жабылуы екі тарапқа да әсер етті. Испанияда отбасы бар гибралтарлықтар Танжерге, Мароккоға кемемен барып, содан кейін испандық Альхесирас портына өтуге мәжбүр болды, ал көптеген испандық жұмысшылар (сол кезде шамамен 4800 адам; он алты жыл бұрын, Гибралтарға күн сайын шамамен 12500 испандық жұмысшы кірген) Гибралтардағы жұмыстарын жоғалтты. 1969 жылы Роберт (кейіннен сэр Роберт) Пелиза Ұлыбританиямен интеграция партиясының (IWBP) бас министрі болып сайланды, ол Питер Исола басқаратын тәуелсіз топпен одақтастық құрды. 1971 жылы Хит басқаратын Ұлыбритания үкіметі Гибралтардың 999 жылға жалға берілуінің орнына егемендікті Испанияға беру мүмкіндігін қарастырды, өйткені ол әскери немесе экономикалық құндылығын жоғалтқан деп есептелді. Ұсыныстар 2002 жылға дейін құпия сақталды. 1972 жылы Жошуа Хассан Азаматтық құқықтарды дамыту қауымдастығының (AACR) қайтадан билікке келді. AACR жұмысшы табының бейнесін анықтау үшін GLP/AACR (Гибралтар Еңбек партиясы / AACR) болып қайта құрылды. 1972 жылы Гибралтар TGWU ұстады...

"Her Majesty's Government will never enter into arrangements under which the people of Gibraltar would pass under the sovereignty of another state against their freely and democratically expressed wishes." 1969 8 June – In response, Spain closed the border with Gibraltar, and severed all communication links. For about 13 years, the land border was closed from the Spanish side, to try to isolate the territory. The closure affected both sides of the border. Gibraltarians with families in Spain had to go by ferry to Tangier, Morocco, and from there to the Spanish port of Algeciras, while many Spanish workers (by then about 4,800; sixteen years before, about 12,500 Spanish workmen entered Gibraltar every day) lost their jobs in Gibraltar. 1969 – Major Robert (later Sir Robert) Peliza of the Integration with Britain Party (IWBP) was elected Chief Minister in alliance with the independent group led by Peter Isola. 1971 – The United Kingdom Government led by Heath considered the possibility of exchanging sovereignty for a 999 year lease on Gibraltar, as it was felt it had ceased to be of any military or economic value. The proposals remained secret until 2002. 1972 – Joshua Hassan of the Association for the Advancement of Civil Rights (AACR) was returned to power. AACR rebrands as GLP/AACR (Gibraltar Labour Party / AACR) in an attempt to develop a more clearly working class image. 1972 – Gibraltar TGWU hold a 6 day General Strike, pressing the Ministry of Defence, Gibraltar's largest employer, for better pay and conditions for workers. The strike ends successfully with a £1.85 increase in basic pay rates, and is seen as a catalyst for increased working class solidarity in the pursuit of social, economic and political change. TGWU claims a rise of overall union density within the labour market to around 55% following the strike. 1973 – Gibraltar joined the European Economic Community alongside the United Kingdom. 1975 – The British Foreign Office Minister Roy Hattersley ruled out integration with the UK, and stated that any constitutional change would have to involve a 'Spanish dimension'. This position was reaffirmed the following year when the British government rejected the House of Assembly's proposals for constitutional reform (Hattersley Memorandum). The IWBP broke up and was succeeded by the Democratic Party of British Gibraltar (DPBG), led first by Maurice Xiberras, formerly of the IWBP, and subsequently by Peter Isola. 1975 – Spanish dictator General Francisco Franco died, but nothing changed in relation to Gibraltar. 1980 10 April – The British and Spanish ministers of Foreign Affairs, Lord Carrington and Marcelino Oreja, signs the Lisbon Agreement regarding 'The Gibraltar Problem' stating that the communications between Gibraltar and Spain would be re established, and restating both Governments positions. The measures agreed were not implemented. 1980 July – The Anglican Diocese of Gibraltar is amalgamated with the Jurisdiction of North and Central Europe to become the Diocese of Gibraltar in Europe. The Cathedral of the Holy Trinity, Gibraltar remains Anglican Cathedral for the Diocese. 1981 – The British Nationality Act 1981 effectively made Gibraltar a Dependent Territory and removed the right of entry into the UK of British Dependent Territory Citizens. After a short campaign Gibraltarians were offered full British citizenship (History of nationality in Gibraltar). The act was ratified in 1983. 1982 15 December – The re opening of the border was initially delayed due to the war between the United Kingdom and Argentina over the Falkland Islands. Upon the change in the Spanish government, with the Socialist Party in power, the border was partially re opened (only pedestrians, resident in Gibraltar or Spanish nationals were allowed to cross the border by Spain; only one crossing each way per day was allowed). Restrictions on the land border continued until 2006, although there are still occasionally issues related to the crossing. 1984 – Spain applied to join the European Community, succeeding in 1986. Under the Brussels Agreement (27 November 1984) signed between the governments of the United Kingdom and Spain, the former agreed to enter into discussions with Spain over Gibraltar, including by first time the "issues" of sovereignty. The border was fully reopened. 1987 2 December – A proposal for joint control of Gibraltar Airport with Spain met with widespread local opposition which was expressed in a protest march to The Convent. Chief Minister Sir Joshua Hassan resigned at the end of the year and was succeeded by Adolfo Canepa. 1988 – Gibraltar Socialist Labour Party (GSLP) leader Joe Bossano was elected as Chief Minister, and firmly ruled out any discussions with Spain over sovereignty and shared use of the airport. 1988 7 March – The Special Air Service of the British Army shot dead three unarmed members of the Provisional IRA walking towards the frontier, claiming they were making "suspicious movements" (Operation Flavius). A subsequent search led to the discovery of a car containing a large amount of Semtex explosive in Spain, which they had planned to use to bomb the Changing of the Guard ceremony a few days later 1991 – The British Army effectively withdrew from Gibraltar, leaving only the locally recruited Royal Gibraltar Regiment, although the Royal Air Force and Royal Navy remain. Spain made various proposals involving the sovereignty of Gibraltar, which were rejected by all parties in the Gibraltar House of Assembly. 1991 – The Spanish Spanish Socialist Workers' Party (PSOE) government of Felipe González proposed joint sovereignty over Gibraltar with the United Kingdom. A similar proposal was advocated by Peter Cumming, formerly of the Gibraltar Social Democrats (GSD), in which the Rock would become a self governing condominium (or "Royal City"), with the British and Spanish monarchs as joint heads of state. 1995 – GSLP government lost popular support as a result of tobacco smuggling activity. To prevent this activity the fast launches were made illegal and confiscated. This resulted in a riot in July 1995. 1996 – In a general election, Joe Bossano was replaced by Peter Caruana of the GSD, who while favouring dialogue with Spain, also ruled out any deals on sovereignty. 1997 – The Partido Popular Spanish Foreign Minister, Abel Matutes made proposals under which Gibraltar would be under joint sovereignty for fifty years, before being fully incorporated into Spain, as an autonomous region, similar to Catalonia or the Basque Country, but these were rejected by the British Government. 2000 — An agreement was reached between the UK and Spain over recognition of 'competent authorities' in Gibraltar. Spain had a policy of non recognition of the Government of Gibraltar as a 'competent authority', therefore refusing to recognise Gibraltar's courts, police and government departments, driving licences, and identity cards. Under the agreement, the Foreign and Commonwealth Office in London would act as a 'post box', through which Gibraltar's police and other government departments could communicate with their counterparts in Spain. In addition, identity documents issued by the Government of Gibraltar now featured the words 'United Kingdom'. 2000 May – 2001 May – Following an incident at sea the nuclear submarine HMS Tireless (S88) was repaired in Gibraltar causing diplomatic tension with Spain. Before consenting to the repair, the Government of Gibraltar insisted on a full safety assessment.