Ирактағы неоандерталь қалдықтары табылған орын

Кіріспе

Шанидар үңгірі (, كَهَف شانِدَر) – Ирактың солтүстігіндегі Күрдістан аймағының Эрбиль губернаторлығында орналасқан Загрос тауларындағы Брадёст тауындағы археологиялық орын. 1953 жылы неандертальдықтардың қалдықтары табылды, оның ішінде Шанидар 1, ол бірнеше жарақаттан аман қалған, мүмкін, оның тобындағылардың күтіміне байланысты, және Шанидар 4, атақты «гүлге оралған жерлеу». Осы жаңалыққа дейін Еуропадағы ең ерте белгілі H. sapiens – Кро-маньондар ғана мақсатты, ритуалдық жерлеулермен танымал болған. Антрополог Ральф Солецки, Мичиган университетінің Жақын Шығысты зерттеу экспедициясының мүшесі, 1951 жылы алғаш рет осы орынды зерттеді. 1953 жылы ол Ирактың Ескіліктерді қорғау бас дирекциясы мен Смитсониан институтының қолдауымен тағы бір сынақ жүргізу үшін оралды. Мұстер дәуіріне жататын, мүмкін неандертальдық нәрестенің алғашқы адам денесі табылды. Келесі маусымда, 1956–1957 жылдары, жақын маңдағы екі ауылда сынақтар жүргізіліп, Шанидар үңгіріндегі жұмыстар жалғасты. Үңгірде үш неандертальдің қазбаланбаған қаңқалары табылды. Олардың бірі дерлік толық (Шанидар I, далалық каталог № 504 III), біреуі сынықты (Шанидар III, далалық каталог № 384 III), ал үшіншісінен сол кезде тек бас сүйегі ғана қазылып алынды (Шанидар II, далалық каталог № 618 III). Сондай-ақ, неолиттік екі қаңқа – нәресте мен жасөспірім қыз (жанама заттармен) табылды. Бұл қазбаларда жарылғыш заттар жиі қолданылды, бір уақытта сегіз таяққа дейін пайдаланылды. Төртінші маусымда, 1960 жылы, ересек неандертальдің толық қаңқасы табылды (Шанидар IV). Оның күйі бұрынғы үлгілерге қарағанда әлдеқайда нашар болды. Оны шығарып алу кезінде тағы екі неандертальдің сүйектері байқалды және олар Шанидар VI деп аталды. Біріншісі еркек, ал екіншісі әйел деп есептелді, олардың мөлшеріне сүйене отырып. Шанидар V – бір ересек неандерталь еркегінің қираған және шашырап кеткен қалдықтары. Шанидар 9 – тек омыртқалары бар нәресте. Шанидар 9-дың қалдықтары Шанидар 4-ті алып шығу кезінде, оны шөгінді блогына орап, Бағдат мұражайына тасымалдау кезінде табылды. Шанидар 8 – жартылай сынық қаңқасы бар ересек адам. Шанидар 6 және 7 – бас сүйек, тістер және жартылай қаңқа, барлығы сынықтар. Шанидар 1, 2, 3, 5 және 7 жеке жерленген, ал қалған қалдықтар бір блок ішінде табылды. Барлығы, қазба жұмыстары шамамен 65 000–35 000 жыл бұрын өмір сүрген жеті ересек және екі нәресте неандертальдің қалдықтарын тапты. Бұл адамдар Мұстер қабатында (D қабаты) табылды, оның үстіне Барадост мәдениетінің қабаты (C қабаты), мезолиттік Зарзиан қабаты (B қабаты) және голоцендік неолит қабаты (A қабаты) жатыр, олармен бірге әртүрлі тас құралдары мен жануарлардың қалдықтары да кездесті. Үңгірде сонымен қатар екі кейінгі прото-неолиттік зират бар, олардың бірі шамамен 10 600 жыл бұрынғы және 35 адамнан тұрады, Солецки пікірінше, ол Натуф мәдениетіне жатады. Сондай-ақ, 2018 жылы Шанидар 11 және Шанидар 12 табылды.

Iraq site of Neanderthal remains

Shanidar Cave (, كَهَف شانِدَر) is an archaeological site on Bradost Mountain, within the Zagros Mountains in the Erbil Governorate of Kurdistan Region in northern Iraq. Neanderthal remains were discovered here in 1953, including Shanidar 1, who survived several injuries, possibly due to care from others in his group, and Shanidar 4, the famed 'flower burial'. Until this discovery, Cro Magnons, the earliest known H. sapiens in Europe, were the only individuals known for purposeful, ritualistic burials. Anthropologist Ralph Solecki, part of the University of Michigan Expedition to justify the Near East, first explored the site with a sounding in 1951. He returned in 1953, under the auspices of the Directorate General of Antiquities of Iraq and the Smithsonian Institution, for another sounding. The first human body, Mousterian age, possibly Neanderthal, infant, was found. The next season, in 1956–57, conducted soundings at two nearby village sites and continued work at the Shanidar Cave. Three Neanderthal unfossilized skeletons were found at the cave. One was nearly complete (Shanidar I field catalog no. 504 III), one was fragmentary (Shanidar III field catalog no. 384 III), and for one only the skull was excavated at that time (Shanidar II field catalog no. 618 III). Two Neolithic skeletons were also recovered, an infant and female teenager (with grave goods). Frequent use of explosives, up to eight sticks at a time, were employed in these excavations. During the fourth season, in 1960, a largely complete adult Neanderthal skeleton was recovered (Shanidar IV). Its state was considerably more fragile than the earlier specimens. While extracting it bones of another Neanderthal, possibly two, were noted and tentatively designated Shanidar VI. The former was presumed male and the later female based on size. The badly damaged and scattered remains of one adult Neanderthal male was designated Shanidar V. After the field material had been processed and analyzed more Neanderthal remains were declared. Shanidar 9 was an infant represented only by vertebrae. The remains of Shanidar 9 were discovered in the removal of Shanidar 4 when encasing it in sediment block and transporting it to the Baghdad Museum. Shanidar 8 was an adult with partial fragmentary skeleton. Shanidar 6 and 7 were skull, teeth and partial skeleton, all fragmentary. Shanidar 1, 2, 3, 5, and 7 were found as individual burials while the other remains were found in a single compressed block. Overall these excavations found the remains of seven adult and two infants Neanderthals, dating from around 65,000–35,000 years ago. These individuals were uncovered amongst a Mousterian layer (layer D), overlaid by a Baradostian culture layer (layer C), a Mesolithic Zarzian layer (layer B) and a Holocene Neolithic layer (layer A), accompanied by various stone tools and animal remains. The cave also contains two later proto Neolithic cemeteries, one of which dates back about 10,600 BCE and contains 35 individuals, and is considered by Solecki to belong to the Natufian culture. Also, in 2018, Shanidar 11 and Shanidar 12 were discovered.

Соңғы еңбектері

Тергеу жұмыстары 2014-2015 жылдары Күрдістан ескерткіштері басқармасының қолдауымен жүргізілді. Шаньдар үңгірінен табылған қалдықтар осы аймақта қоныстанған неандертальдықтардың жерлеу рәсімдерін талдау мақсатымен қайта қарастырылуда. Қалдықтармен өлімнен кейін жасалған әртүрлі іс-әрекеттердің белгілері бар, мысалы, Шанидар 1-нің бас сүйегі мен төменгі жақ сүйегінің орналасуы табиғи болмады. Басқа жерлерді зерттеу Шаньдар үңгірінен табылған қалдықтармен жасалған өлімнен кейінгі іс-әрекеттерді түсіну және талдау үшін маңызды болады.

Неандертальдықтардың қалдықтары

Бұл жердегі он неандертальдықтар Мустер кезеңіне жататын қабаттан табылған, онда жүздеген тас құралдар, оның ішінде ұштар, бүйірлік сырғанақтар, жапырақшалар және жабайы ешкілер мен тікенді тасбақалардың сүйектері кездесті. Шанидар 3-тің қаңқасы Смитсонов институтында сақтаулы. Қалғандары (Шанидар 1, 2 және 4–8) Иракта сақталған, және 2003 жылғы басып алу кезінде жоғалған болуы мүмкін, бірақ олардың көшірмелері Смитсонда бар. 2006 жылы Смитсонов институтындағы жануарлар сүйектерін қарап отырғанда Мелинда Зедер оныншы неандертальдың аяқ және табан сүйектерін тапты, ол қазір Шанидар 10 деп белгілі.

Шанидар 1

Шанидар 1 – егде жастағы неандерталь еркегі, ол қазба жұмыстарын жүргізушілерге «Нанди» деп белгілі болған. Оның жасы 30-45 аралығында болған. Шанидар 1-нің бас сүйегінің көлемі 1600 см³ құрады, бойы шамамен 2 метрге жуық, және ауыр деформация белгілері байқалған. Ол үңгірден табылған төрт толық скелеттің бірі, денесінде жарақаттармен байланысты патологиялық өзгерістер анықталған, бұл оның күнделікті өмірін қиын және ауыртпалы ететін еді. Өмірінің барысында ол бетінің сол жағына күшті соққы алған, нәтижесінде сол көзінің шегірігі сынып, бір көзінің толық немесе жартылай соқыр болуына әкелген. Ян Лиетаваның зерттеулері көрсеткендей, бұл адамның «әдеттен тыс тозынған тістері» болған. Оның кесік тістеріндегі айқын өзгерістер және жалпақ капитулум Шанидар 1 дегенеративті аурудан зардап шеккенін көрсетеді. Сонымен қатар, талдау нәтижесінде Шанидар 1-нің естігі нашарлаған болуы мүмкін екені анықталды, өйткені оның сол құлақ жолы жартылай, ал оң құлақ жолы экзостоздармен толығымен бітелген. Ол сонымен қатар бірнеше жерден сынып, әлсіреген оң қолынан да зардап шеккен. Адамның C5 омыртқасының сынуы оң қолының бұлшықеттерінің (әсіресе дельтоид және бицепс) жұмысына зақым келтірген деп саналады. Жарақаттарының жазылуын ескере отырып, Шанидар 1 олармен ұзақ уақыт бойы өмір сүрген, содан кейін қайтыс болған. Егер неандертальдер Шанидар 1-ге операция жасаған болса, оның жазылуы олардың әдістерінің өмірді сақтауда сәтті болғанын көрсетеді. Мұндай елеулі кемшіліктері бар адамның ұзақ өмір сүруі неандертальдердің әлеуметтік мінез-құлқы туралы болжамдар жасауға мүмкіндік берді. Палеоантрополог Эрик Тринкаус пікірінше, Шанидар 1 жарақаттарынан аман қалу үшін басқалардың көмегіне мұқтаж болған. Шанидар 2-ге де салт-дәстүр бойынша қоштасу рәсімі жасалғанына дәлел бар: оның қабірінің үстінен жәдіден жасалған бірнеше өңделген тас ұштары бар кішкентай тас үйіндісі табылды. Сонымен қатар, жерлеу орнының жанында үлкен от болған. Шанидар 2-нің «жоғары бас сүйегі» және бас сүйегінің басқа пропорциялары орташа неандерталь бас сүйегінен өзгеше болған. Бұл Шанидардағы неандертальдердің басқа неандертальдерге қарағанда «анатомиялық жағынан қазіргі заманғы адам морфологиясына» жақын болғанын немесе топтың өте әртүрлі болғанын көрсетеді. Бұл неандертальдер мен Homo sapiens арасындағы ұқсастықтарды көрсетеді, бірақ бұл түр ішіндегі мұрагерлік «қарым-қатынастарды» көрсетпейді.

Shanidar 1 was an elderly Neanderthal male known as 'Nandy' to his excavators. He was aged between 30 and 45 years. Shanidar 1 had a cranial capacity of 1,600 cm3, was around the height of 5 feet (2 m), and displayed severe signs of deformity. He was one of four reasonably complete skeletons from the cave which displayed trauma related abnormalities, which in his case would have been debilitating to the point of making day to day life painful. During the course of the individual's life, he had suffered a violent blow to the left side of his face, creating a crushing fracture to his left orbit which would have left him partially or totally blind in one eye. Research by Ján Lietava shows that the individual exhibits "atypically worn teeth". Severe changes to the individual's incisors and a flattened capitulum show additional evidence towards Shanidar 1 suffering from a degenerative disease. Additionally, analysis shows that Shanidar 1 likely suffered from profound hearing loss, as his left ear canal was partially blocked and his right ear canal was completely blocked by exostoses. He also suffered from a withered right arm which had been fractured in several places. A fracture of the individual's C5 vertebrae is thought to have caused damage to his muscle function (specifically the deltoids and biceps) of the right arm. Based on the healing of his injuries, Shanidar 1 lived with them for a substantial time before his death. Assuming that Neanderthals did perform surgery on Shanidar 1, his recovery demonstrates that their methods were successful in sustaining life. The prolonged survival of an individual with significant disabilities has also provided the basis for conjecture about Neanderthal social behavior. According to paleoanthropologist Erik Trinkaus, Shanidar 1 must have been aided by others in order to survive his injuries. There is evidence that Shanidar 2 was given a ritual send off: a small pile of stones with some worked stone points (made out of chert) were found on top of his grave. Also, there had been a large fire by the burial site. Shanidar 2 had a "higher cranial vault", and other skull proportions that did not quite match up to the average Neanderthal skull. This may prove that the Neanderthals of Shanidar had more of a "morphology of anatomically modern humans" than other Neanderthals, or that the group was very diverse. This points to similarities between the two species, Neanderthals and Homo sapiens, but it does not show any inherited "relationships within that species".

Шанидар 3

Шанидар 3 – 40-50 жас аралығындағы ер адам, ол Шанидар 1 және 2-нің қабірінен табылған. Сол жақ 9-шы қабырғасындағы жарадан, өткір құралмен жасалған пышақ жарасынан қайтыс болғаны анықталды. Жараның айналасындағы сүйек өсуі Шанидар 3 жарақат алғаннан кейін кем дегенде бірнеше апта тіршілік еткенін көрсетеді, ал құрал әлі де денесінде қалған. Жараның бұрышы өзін-өзі жаралау мүмкіндігін жоққа шығарады, бірақ басқа адамның кездейсоқ немесе қасақана пышақтап жаралауымен сәйкес келеді. Бұл адамның қазба жәдітесінде жеке және түрлер аралық зорлық-зомбылықтың ең ерте мысалы және неандертальдықтар арасындағы жалғыз мысал. Сол шамадағы уақытта Батыс Азиядағы қару-жарақпен (мүмкін, лақтыратын қарулармен) жабдықталған ерте заманауи адамдардың болуы осы жараның түрлер аралық қақтығыстың нәтижесі болуы мүмкін деген жорамалға әкелді. Шанидар 3 сонымен қатар аяғындағы дегенеративті буын ауруынан зардап шеккен, бұл жарақат немесе соқпақтан туындаған, қозғалысын шектеген және ауырсынуға себеп болған. Ол сол жағына жатып, жартылай ұрықтық позада болған. Көп жылдар бойы Шанидар 4 неандертальдықтардың жерлеу салтының күшті дәлелі деп есептелді. Дене маңынан алынған топырақ үлгілері, палеоклиматты және өсімдіктер тарихын қайта құру мақсатында тозаңды талдау үшін жиналған, оның табылуынан кейін сегіз жыл өткен соң зерттелді. Арлетт Лерой Гурхан топырақ үлгілерінің екеуінен әдеттегі тозаңнан өзге, тұтас тозаң жинақтарын тапты, бұл бүкіл гүлдейтін өсімдіктердің (немесе кем дегенде өсімдіктердің гүлшоғы) қабірге қосылғанын көрсетеді. Бұдан әрі, гүлдердің нақты түрлерін зерттеу олардың белгілі бір емдік қасиеттері үшін таңдалған болуы мүмкін екенін ұсынды. Тозаң үлгілерінде балауса, жүгері гүлі, бакалаврдың түймесі, Сент-Барнабидің қызыл гүлі, рагворт, жүзім гиацинты, атқуыршақ және алтынжапырақ кездесті, олардың барлығы дәстүрлі түрде диуретик, стимулятор, құрыштайтын және қабынуға қарсы заттар ретінде қолданылған. Бұл адамның шамандық күші болуы мүмкін деген ойға әкелді, мүмкін Шанидар неандертальдықтарының емшісі болған. Пол Б. Петтит «гүлдердің әдейі орналастырылуына сенімді түрде нүке айтуға болады» деп мәлімдеді, сонымен қатар «қабірге қазылған қабаттардан алынған микрофаунаның жаңағы зерттеуі тозаңның Шанидар микрофаунасында кең таралған және бүгінде байқалатын қазба жұмысымен айналысатын Meriones persicus егеуқұйрығымен таратылғанын көрсетеді» деді. Гүлдердің әдейі орналастырылуы күмәнді деген қорытындысына қарамастан, Петтит Шанидар жерлеулері, олар көп жылдар бойы орын алғандықтан, неандертальдықтардың әдейі жерлеу салтының екенін тұжырымдайды. Кейбір тозаңдарды жалғыз ұялайтын аралар таратуы мүмкін деген болжам да бар.

Shanidar 3 was a 40 to 50 year old male, found in the same grave as Shanidar 1 and 2. A wound to the left 9th rib suggests that the individual died of complications from a stab wound by a sharp implement. Bone growth around the wound indicates that Shanidar 3 lived for at least several weeks after the injury with the object still embedded. The angle of the wound rules out self infliction, but is consistent with an accidental or purposeful stabbing by another individual. This would be the earliest example of inter personal or inter specific violence in the human fossil record and the only such example amongst Neanderthals. The presence of early modern humans, possibly armed with projectile weapons, in western Asia around the same time has been taken to imply that this injury may have resulted from inter species conflict. Shanidar 3 also suffered from a degenerative joint disorder in his foot resulting from a fracture or sprain, which would have resulted in painful, limited movement. positioned on his left side in a partial fetal position. For many years, Shanidar 4 was thought to provide strong evidence for a Neanderthal burial ritual. Routine soil samples from around the body, gathered for pollen analysis in an attempt to reconstruct the palaeoclimate and vegetational history of the site, were analysed eight years after its discovery. In two of the soil samples in particular, whole clumps of pollen were discovered by Arlette Leroi Gourhan in addition to the usual pollen found throughout the site, suggesting that entire flowering plants (or at least heads of plants) had been part of the grave deposit. Furthermore, a study of the particular flower types suggested that the flowers may have been chosen for their specific medicinal properties. Yarrow, cornflower, bachelor's button, St Barnaby's thistle, ragwort, grape hyacinth, horsetail and hollyhock were represented in the pollen samples, all of which have been traditionally used, as diuretics, stimulants, and astringents and anti inflammatories. This led to the idea that the man could possibly have had shamanic powers, perhaps acting as medicine man to the Shanidar Neanderthals. Paul B. Pettitt has stated that the "deliberate placement of flowers has now been convincingly eliminated", noting that "A recent examination of the microfauna from the strata into which the grave was cut suggests that the pollen was deposited by the burrowing rodent Meriones persicus, which is common in the Shanidar microfauna and whose burrowing activity can be observed today". Despite his conclusions that flowers were unlikely to have been deliberately placed, Petitt nevertheless concludes that the Shanidar burials, because they happened over so many years, represent a deliberate mortuary practice by Neanderthals. It has also been suggested that some of the pollen was deposited by nesting solitary bees.

Шанидар 5

Шанидар 5 қалдықтары 1960 жылғы қазба жұмыстары кезінде D қабатында, шамамен 4,5 метр тереңдікте табылған. Ол ересек неандерталь, еркек деп есептеледі және өлімге дейін 40-50 жас аралығында болған. Ол Шәнидар 2-ні өлтірген тасқынға ілігіп, сол тасқыннан қаза тапқан. Табылғандардың ішінде бас сүйегі, 4 тіс, 1 омыртқа, 8 қабырға және басқа да әртүрлі сүйектер болды. Бұзылған сүйектердің орналасуы өлімнен кейін жануарлардың араласуынан туындаған деп саналды. Радиокөміртектік талдау нәтижелері оның қазіргі уақыттан шамамен 46 000 жыл бұрынға жататынын көрсетті. Бірнеше жылдан кейін бастапқы бас сүйегінің қайта құрастырылуына қатысты шағын түзетулер анықталды. Жақындағы қазба жұмыстары кезінде Шанидар 5-тің тағы бір бөліктері табылды.

Шанидар 5-тің бас сүйегі 1976 жылдан бастап Эрик Тринкаус және оның әріптестерімен қайта құрастырылды және процесте анықталған бірнеше қателерді түзегеннен кейін 1994 жылы аяқталды. Қайта құрастыру процесінде бас сүйегінің қасақана деформацияланғанын көрсететін белгілер туралы пікірлер айтылды. Эрик Тринкаус Шанидар 5-тің бас сүйегі нәресте кезінде қасақана деформацияланғанын болжады. Алайда, бұл болжам дұрыс емес орналасқан бас сүйегінің фрагментін түзетуден кейін қисық жоғалғандықтан күшін жойды. Дегенмен, бұл адамның маңдайлық орталық сагитталь бұрышы 147º-қа тең өте жазық болды.

Шанидар Z

2020 жылдың ақпан айында зерттеушілер 70 000 жылдан астам бұрынғы неандертальдықтардың қаңқа қалдықтарын тапқандарын жариялады.

Ашылған диеталар

Құрлық шаяндары қазылып, көп мөлшерде табылған, және олар Шанидар диетасының бір бөлігі болған деп есептеледі. Бұл диета мәдени өзгерістерден туындаған ба, әлде ечкилердің дене мөлшерінің кішіреюінен көрініп тұрғандай, бұрынғы тағамдардың өзгеруіне себеп болған қоршаған ортаның өзгеруінен болып кеткені әлі белгісіз. Алайда, Африкадан осы диетаны бөлісетін басқа да топтар бар, және олардың диетасы мәдени себептермен ынталандырылған. Бұл Шанидар үңгіріндегі неандертальдықтардың диетасын мәдени себептермен өзгертуі мүмкін екенін көрсетеді. Ральф С. Солецки шамамен 12 000 жыл бұрынғы Б қабатында көптеген шаян қабықтарын тапты, бұл Шанидарлардың осы диетаны біраз уақыт бойы қолданғанын көрсетеді.