Кіріспе

Гекла класының бомбалық кемесі Антарктида және Арктиканы зерттеуімен ең жақсы танымал. 2 қыркүйек 2014 жылы Вилмот және Крамптон шығанағында апаттық қалдықтары табылды. HMS Erebus 1826 жылы Уэльстегі Пемброк кемежайында Корольдік теңіз күштері үшін салынған. Бұл кеме грек мифологиясындағы қараңғылықтың символы Эребус атымен аталған Корольдік теңіз күштеріндегі екінші кеме болды. 372 тонналық кеме екі миномет – біреуі және біреуі – және 10 зеңбірекпен қаруланды. Кеме 1839–1843 жылдардағы Росс экспедициясына қатысты және 1848 жылы үшінші Франклин экспедициясы кезінде тасталып кетті. Суға батқан кеме апатын 2014 жылдың қыркүйек айында Канаданың Виктория бұғазы экспедициясы тапты.

Франклин экспедициясы

1845 жылғы 19 мамырда «Эребус» және «Террор» кемелері сэр Джон Франклиннің басшылығымен Канаданың Арктика аймағын зерттеу сапарына Гринхиттен, Англиядан шықты. Екі кеме де Лондон және Гринвич темір жолының бу локомотивтерімен жабдықталған. Кемелер 12 күндік көмір қорын тасымалдады. Кемелердің қабырғаларына темір жабылды. Сэр Джон Франклин «Эребуста» экспедицияның бас қолбасшысы ретінде болды, ал «Террорды» Фрэнсис Крузер тағы да басқарды. Экспедицияның міндеті – Канаданың Арктикасындағы магниттік деректерді жинау және Солтүстік-Батыс өткелін толықтап өту болды. Бұл өткел шығыс және батыс жағынан ішінара картаға түсірілген, бірақ ешқашан толығымен жүзілмеген еді. Еуропалықтар кемелерді соңғы рет 1845 жылғы тамыз айында Баффин шығанағына кіретін екі кит аулау кемесінің бақылауында көрді. Франклин экспедициясының жоғалуы Арктикада кең ауқымды іздеу-құтқару жұмыстарын бастады. Экспедицияның тағдыры туралы алғашқы мәліметтер 1853 жылы Гудзон Бэй компаниясының дәрігері Джон Рей жергілікті инуиттерден жинаған артефакттар мен куәліктер арқылы белгілі болды. 1866 жылға дейінгі келесі экспедициялар осы хабарларды растады. Екі кеме де мұзға тігіліп, экипаждары – барлығы 130 шамасындағы адамдар – тастап кеткен. Олардың барлығы гипотермия, цинга және аштықтан, сондай-ақ оңтүстікке қарай жаяу жолмен қашуға тырысқанда түрлі себептерден көз жұмды. 1980 жылдардың соңына дейін жүргізілген экспедициялар мен экипаж мүшелерінің сараптамалары «Эребус» және «Террор» кемелеріндегі нашар сақталған консервіленген азықтарда қорғасын мен ботулизм болуы мүмкін екенін көрсетті. Жергілікті инуиттердің кейбір экипаж мүшелері каннибализмге баруға мәжбүр болғаны туралы ауызша хабарлары 20 ғасырдың соңында Король Уильям аралында табылған экипаж мүшелерінің қаңқа қалдықтарындағы кесу іздерінің сот-медициналық дәлелдерімен толықтай расталды. 1851 жылғы сәуірде британдық «Реновация» кемесі Ньюфаундленд жағалауындағы үлкен мұз жалаңдағында екі кеме байқады. Кемелердің кім екені анықталған жоқ. Бірнеше жыл бойы бұл кемелердің «Эребус» және «Террор» болуы мүмкін деген болжам айтылды, бірақ қазір олардың сол кемелер емес екені және олар, көбінесе, тастап кетілген кит аулау кемелері болғаны белгілі.

Айналып кеткен кемелердің табылғаны

2008 жылдың 15 тамызында Канада үкіметіне қарасты Парктер Канадасы мұз сындыратын CCGS Sir Wilfrid Laurier кемесін пайдаланып, Арктиканың үлкен бөліктеріне Канаданың егемендігі туралы талаптарды нығайту мақсатында алты апталық іздеуді жариялады. Франклин кемелерінің бірінің қалдықтары 2014 жылдың 2 қыркүйегінде Райан Харрис пен Марк Андре Бернье басқаратын Парк Канада тобы тапты. Кеме қоңырауының қалпына келтірілуі 2014 жылдың 6 қарашасында жарияланды. 2015 жылдың 4 наурызында Канада Парктері мен Канада Корольдік Әскери-теңіз флотының дайверлері сәуір айында Эребуста суға түсу экспедициясын бастайтыны туралы хабарланды. Нақты орны әлі жарияланбағанмен, Нунавут аймақтық бөлімшесінің бастығы Нэнси Анилниак Аделаида түбегінің батысындағы Уилмот пен Кремптон шығанағындағы тікбұрышты аймаққа кіруді шектеді. Аймақ А нүктесінен В нүктесіне, С нүктесінен D нүктесіне дейін созылады. 2016 жылдың 12 қыркүйегінде Король Уильям аралының оңтүстік-батыс жағалауындағы Террор шығанағында HMS Terror кемесінің су астында қалған қалдықтары табылғаны туралы хабарланды. Кемелердің орналасқан жері әлі белгіленбеген, бірақ олар Канаданың Ұлттық тарихи ескерткіштері болып жарияланды. 2017 жылдың 23 қазанында Ұлыбританияның қорғаныс министрі сэр Майкл Фэллон екі кеменің де меншігін Канадаға беруге дайын екенін мәлімдеді, тек бірнеше жәдігерлерді, алтынды және адам сүйектерін қайтару құқығын сақтап қалады. 2018 жылдың қыркүйегінде Parks Canada Erebus кемесінің күйінің нашарлағанын, жоғарғы палубаның бір бөлігі кемеден ажырап, аударылып, кормаға қарай жылғанын хабарлады. Parks Canada бұл нашарлауды «палубаға әсер ететін жоғары көтерілу күшімен және салыстырмалы түрде терең емес судағы дауылмен» байланыстырды. Кейін Біріккен Корольдік Эребустан алынған алғашқы 65 артефактқа ие болатыны расталды, ал екі кеменің қалдықтары мен басқа артефакттар Канада мен инуиттерге тиесілі болады. 2019 жылдың жазындағы қолайлы ауа-райынан пайдаланып, Parks Canada Эребустан экипаж мүшелеріне тиесілі жеке заттар сияқты бірқатар артефакттарды қалпына келтірді, олар 2020 жылдың ақпанында Оттавадағы Parks Canada консервациялық зертханасында таныстырылды. 2020 жылы кемелердің жатқан жерін зерттеу жоспарланған, бірақ COVID-19 пандемиясы салдарынан тоқтатылды. Су асты археологиялық тобының жетекшісі Марк Андре Бернье, кемелерді күзетуші инуиттерге және айналасындағы суларда балық аулау құқығы барларға ғана кіру рұқсаты болғанын атап өтті. Parks Canada Эребус кемесінің тереңдігі аз болғандықтан және бұрынғы зақымдану туралы хабарлар болғандықтан алаңдаушылық білдірді. Parks Canada-ның су асты археологиялық тобы пандемияға байланысты екі жылдық үзілістен кейін 2022 жылдың мамырында кемелерге қайта оралды. Эребустың тереңдігі аз болғандықтан, оған одан әрі зақым келтірілуіне ерекше назар аударылады. 2022 жылғы маусымда Эребустан 275 зат табылды, олардың ішіндегі ең маңыздысы – кемешінің асханасында табылған былғарыға байланған жазбалар жинағы. Parks Canada тобы оның мазмұнын түсіндірудің болашақта екі кемеден де жазбаларды табуға көмектесетініне үміттенетінін білдірді.

Қоғамдық қолжетімділік

2019 жылдың 5 қыркүйегінде «Adventure Canada» компаниясының «MS Ocean Endeavour» кемесіндегі жолаушылар «Erebus» кемесінің құлау орнына алғашқы болып барды. Құлау орны HMS Erebus және HMS Terror ұлттық тарихи ескерткішінің шегінде орналасқан және оны Канаданың парктері мен жергілікті Инуиттер бірлесіп басқарады. Көбінесе бұл орынға қоғамдық кіруге рұқсат берілмейді. «Adventure Canada» жолаушыларының сапары – «Parks Canada» тарапынан құлау орнына келушілер үшін жаңа тәжірибе жасау мақсатында өткізілген сынақ болды. «Эребус» және «Террор» аттары Джозеф Конрадтың «Жүректегі қараңғылық» (1899) повесінде еске алынады. «Террор және Эребус» (1965) – канадалық ақын Гвендолин МакЭвеннің CBC радиосы үшін жазған, кейіннен «Afterworlds» (1987) жинағында жарияланған өлеңдік радиоспектаклі. «Террор және Эребус (Франклинге арналған жоқтау)» (1997) – канадалық композитор Генри Кучарзиктің соло баритон және камералық ансамбль үшін жазған ораториясы. Ол МакЭвеннің өлеңдік драмасынан алынған, ал либретто авторы ретінде оған авторлық құқық берілген. Скотт Кукманның «Мұз жарқырауы: Сэр Джон Франклиннің жоғалған полярлық экспедициясының трагедиялық тағдыры» (2001) кітабы Франклиннің экспедициясы туралы журналистік баяндама ұсынады. «Эребус» және «Террор» Ден Симмонстың «Террор» (2007) романында кездеседі, ол экспедицияның тағдыры туралы ойдан шығарылған әңгіме. «Террор» – 2018 жылы Симмонстың кітабы негізінде түсірілген американдық телесериал. Клайв Касслердің «Арктикалық дрейф» (2008) романында «Эребус» және «Террор» сюжеттік желінің бір бөлігі ретінде, сондай-ақ сәтсіз аяқталған экспедицияның тарихын бейнелеу үшін қолданылған. «Эребус» (2012) – британдық ақын Джо Шапкотттың Франклин экспедициясына арналған BBC Radio 4 радиоспектаклі. Майкл Пэлиннің «Эребус: Кеме туралы әңгіме» (2018, Hutchinson (Random House бөлімшесі) баспасынан) кітабы кеменің Арктикадағы және Антарктикадағы жоғалуын, сондай-ақ Милфорд-Хейвендегі құрылысын қамтиды. Кітап 2018 жылы BBC Radio 4-те сериал түрінде жарияланды. «Erebus and Terror» – канадалық фолк-тобы Nickeltree-дің 2016 жылғы «Further Than Rust» альбомының алтыншы трегі. Михеал О’Домхнайлдың инструменталдық шығармасы «Эребус және Террор» 1987 жылы Nightnoise тобының «Something of Time» альбомының үшінші трегі болып табылады. «Erebus and Terror» – 2019 жылы шыққан, Уэльстің симфониялық қара металл тобы Hecate Enthroned-тің «Embrace of the Godless Aeon» альбомының тоғызыншы трегі.