Кіріспе
Роберт Михельс дамытқан саяси теория. Олигархияның темір заңы – бұл неміс туған итальяндық әлеуметтанушы Роберт Михельс 1911 жылы жариялаған «Саяси партиялар» кітабында алғаш рет дамытқан саяси теория. Ол, кез келген демократиялық ұйымда элитаның немесе олигархияның билігі, ұйымның «тактикалық және техникалық қажеттіліктерінің» бір бөлігі ретінде «темір заң» ретінде сөзсіз туындайды деп мәлімдейді. 1911 жылы демократиялық тұрғыда жұмыс істеуге күрескен саяси партиялар мен кәсіби одақтардың тарихынан мысалдар келтіре отырып, Михельс өзінің аргументін жалпы өкілдік демократияға да қатысты деп санады. Ақпаратқа кімнің қол жеткізе алатынын бақылау арқылы биліктегілер өздерінің билігін табысты орталықтандыра алады, көбінесе жауапкершіліксіз, себебі көптеген қатардағы мүшелер ұйымның шешім қабылдау процесіне немқұрайлылықпен, бейжайлықпен және қатыспаушылықпен қарайды. Михельс, демократиялық жолмен басшылық лауазымдарды жауапкершілікке тартуға жасалған әрекеттер сәтсіздікке ұшырауы мүмкін екенін айтады, өйткені билік, адалдықты марапаттауға, ұйым туралы ақпаратты бақылауға және шешім қабылдау кезінде ұйым қандай процедураларды орындауын бақылауға мүмкіндік береді. Осы механизмдердің барлығы мүшелер қабылдаған кез келген «демократиялық» шешімнің нәтижесіне күшті ықпал ету үшін пайдаланылуы мүмкін. Михельс, өкілдік демократияның ресми мақсаты – элиталық билікті жою мүмкін емес екенін; өкілдік демократия белгілі бір элитаның билігін заңдыландыратын сыртқы көрініс екенін; ал ол олигархия деп атаған элиталық билік сөзсіз туындайды деп мәлімдеді.
The iron law of oligarchy is a political theory first developed by the German born Italian sociologist Robert Michels in his 1911 book Political Parties. It asserts that rule by an elite, or oligarchy, is inevitable as an "iron law" within any democratic organization as part of the "tactical and technical necessities" of the organization. In 1911 using anecdotes from the histories of political parties and trade unions struggling to operate democratically, Michels considered his argument applicable to representative democracy at large. By controlling who has access to information, those in power can centralize their power successfully, often with little accountability, due to the apathy, indifference and non participation most rank and file members have in relation to their organization's decision making processes. Michels argues that democratic attempts to hold leadership positions accountable are prone to fail, since with power comes the ability to reward loyalty, the ability to control information about the organization, and the ability to control what procedures the organization follows when making decisions. All of these mechanisms can be used to strongly influence the outcome of any decisions made 'democratically' by members. Michels stated that the official goal of representative democracy, of eliminating elite rule, was impossible; that representative democracy is a façade legitimizing the rule of a particular elite; and that elite rule, which he referred to as oligarchy, is inevitable.
Себептері
Мишельс олигархияның темір заңына негізделген бірнеше факторды атап өтті. Дарси К. Лич оларды қысқаша былай деп қорытындылады: «Бюрократия туындайды. Егер бюрократия туындаса, билік күшейеді. Билік сыйдырады». Бюрократизация және мамандану – темір заңның негізгі қозғаушы күштері. Олар иерархиялық ұйымда кәсіби әкімшілердің тобының пайда болуына әкеледі, бұл өз кезегінде билік пен шешім қабылдаудың ұтымдылығы мен қалыптасуына себеп болады. Бұл процесті алғашқы және ең жақсы Макс Вебер, кейін Джон Кеннет Гальбрайт сипаттаған, ал Питер принципі оны аз дәрежеде және цинизммен қарастырған. Бюрократия өздігінен биліктің орталықтандырылуына алып келеді. Лидерлер санкциялар мен сыйлықтарды да бақылай алады. Олар өз пікірлерін бөлісетін адамдарды жоғарылатуға бейім, бұл сөзсіз өзін-өзі қайта жаңартатын олигархияға әкеледі. Адамдар жоғары саяси шеберлікке ие болғандықтан көшбасшылыққа жетеді (Харизматикалық билікке қараңыз). Мансаптық өсулерімен қатар, олардың билігі мен беделі де артады. Лидерлер коммуникация арналарымен ақпарат ағынын бақылайды, қатардағылардың білгісі келмейтін нәрсені цензуралайды. Лидерлер өз көзқарастарының дұрыстығына қатардағыларды көндіру үшін де маңызды ресурстар жұмсайды. Бұл көптеген қоғамдармен үйлеседі: адамдарды биліктегілерге бағынуға үйретеді. Сондықтан қатардағылар аз бастама көреді және лидерлердің шешімдерін қабылдап, нұсқауларын орындауын күтеді.
Салдары
"Олигархияның темір заңы" бойынша, кез келген ұйым түрі, бастапқыда қаншалықты демократиялық болса да, уақыт өте келе сөзсіз олигархиялық бейімділіктерге ұшырайды, осылайша нағыз демократияны практикалық және теориялық тұрғыдан мүмкін емес етеді, әсіресе ірі топтар мен күрделі ұйымдарда. Кішкентай демократиядағы салыстырмалы құрылымдық икемділік, ірі ұйымдарда "әлеуметтік тұтқырлыққа" ұшырайды. "Темір заң" тұрғысынан, демократия мен кең ауқымды ұйымдастыру өзара қарама-қайшы.
Мысалдар мен ерекшеліктер
Михельс өзінің кітабында Германияның Социал-демократиялық партиясын мысалға келтірді. Липсет ITU-да болған бірқатар факторларды ұсынады, олар бюрократиялық олигархияға бейімділікке қарсы тұруға жауапты деп есептеледі. Бірінші және бәлкім ең маңыздысы – одақтың құрылу жолы. Көптеген басқа одақтардан (мысалы, CIO-ның Американың Біріккен Болат Жұмысшылары (USWA) және көптеген басқа шеберлік одақтары) жоғарыдан төменге қарай ұйымдастырылғаннан өзгеше, ITU-да өздерінің тәуелсіздігін бағалаған, ірі және күшті жергілікті одақтар көп болды, олар халықаралық ұйым құрылмас бұрын ұзақ жылдар бойы жұмыс істеді. Бұл жергілікті тәуелсіздік баспа индустриясының экономикасымен нығайтылды, ол негізінен жергілікті және аймақтық нарықтарда жұмыс істеді, басқа географиялық аймақтардан бәсекелестік аз болды. Ірі жергілікті ұйымдар халықаралық басшылардың ықпалына қарсы осы тәуелсіздікті қызғанышпен қорғауды жалғастырды. Екіншіден, фракциялардың болуы ұлттық штабдағы олигархиялық бейімділікті тежеуге көмектесті. Қадағаланбаған басшылар көбінесе үлкен жалақы алып, сәнді өмірге бейімделеді, сондықтан бұрынғы жұмыстарына оралуға құштарлық танытпайды. Бірақ, ысырапшылдықты әшкерелеуге дайын күшті оппозиция болғандықтан, ешбір басшы аса жомарт жеке сыйлық алуға батыл болған жоқ. Бұл екі фактор ITU жағдайында шешуші болды. Липсет және оның әріптестері сонымен қатар шеберлік одақтарына және әсіресе баспа саласына тән бірқатар басқа факторларды атап көрсетеді, олар мүшелердің біртектілігі (жұмыстары мен өмір салты бойынша), кәсіптерімен байланысы, орта тапқа жақын өмір салты мен жалақысы. Осы соңғы тұста ол Аристотельге сілтеме жасайды, ол демократиялық мемлекеттің үлкен және тұрақты орта таптың болуымен, сондай-ақ байлық пен кедейліктің ең жоғары деңгейінің болмауымен ең мүмкін екенін айтқан. Соңында авторлар жұмыс уақытының тұрақсыздығын атап өтеді, бұл жұмыстастардың бос уақытын бірге өткізуге итермеледі. Бұл соңғы факторлар осылай болғанымен, олар көптеген өндірістік ұйымдарға қолданылмайды, онда соңғы кезде кәсіподақ демократиясы ең көп дамыды.
Университет студенттері одағы
Титус Грегори Микельдің "темір заңы" арқылы Канада студенттер федерациясының жеке студенттік одақтардан тұратын демократиялық орталықтандырылған құрылымының қалай олигархияны ынталандыратынын сипаттайды. Титус Грегори бүгінгі университет студенттік одақтарының "олигархиялық және демократиялық бейімділіктерді көрсететінін" айтады. Кәсіподақтардан өзгеше, олардың мүшелері идеологиялық тұрғыдан алуан түрлі, және тәуелсіз кампустық БАҚ өкілдері өз тәуелсіздігін сақтай отырып, жиі бәсекелестік демократиялық сайлауларды жариялайды. Бұл факторлар демократияны күшейтеді, Липсеттің ITU туралы айтқандарымен сабақтас жағдайлар жасайды. Дегенмен, Грегори студенттік одақтардың студенттердің уақытша мүшелігіне байланысты өте демократиялық емес және олигархиялық болуы мүмкін деп санайды. Жыл сайын мүшеліктің төрттен бірінен жартысына дейін жаңарып отырады, және Грегоридің пікірінше, бұл сайланған студенттік көшбасшылардың институционалдық есте сақтау және басшылық үшін студенттік одақ қызметкерлеріне тәуелді болуына әкеледі. Көптеген студенттік одақтар уақытша мүшеліктен міндетті жарна жинайды, ал көптеген кіші колледждер және/немесе қала сыртындағы кампустар есеп беруді шектеу арқылы осы қаражатты алуға мүмкіндік алады, бұл олигархиялық мінез-құлықты ынталандырады. Мысалы, Грегори студенттік одақтардың сайлау ережелерінің "қатал ережелер мен регламенттерге сәйкес жұмыс істейтінін" және биліктегілердің сайлауға үміткерлерді дисквалификациялау немесе оларды сайлаудан шеттету үшін оларды жиі пайдаланатынын көрсетеді. Грегори студенттік одақтардың "белсенді студенттік қоғамдастығы", "тәуелсіз студенттік БАҚ", "ақпараттық ашықтыққа берілгендіктің мықты дәстүрі" және сайлауды әділ жүргізе алатын "бейтарап сайлау органы" болған жағдайда "олигархияның темір заңына қарсы тұра алатынын" қорытындылайды.
Қатысушы субтоптар және теңгермелік күш
Джонатан Фокс 1992 жылғы зерттемесінде мүшелік ұйымның ішіндегі қатысушы топтар "олигархияның темір заңына" қарсы күштің белгілі бір деңгейін қалай туғыза алатынын, осы арқылы оны уақытша болса да әлсірете алатынын қарастырады.
Уикипедия
Бради Хаберлин мен Саймон ДеДэоның зерттеулері Уикипедияның нормалар желісінің уақыт өте дамуы олигархияның темір заңымен сәйкес екенін көрсетті. Олардың сандық талдауы он жылдық мақалалар мен пайдаланушы туралы мәліметтерді талдауға негізделген. Ол бес маңызды "топ" бойынша біліктіліктерден туындаған олигархияның қалыптасуын көрсетеді: әкімшілік, мақала сапасы, ынтымақтастық, форматтау және мазмұн саясаты. Хаберлин мен ДеДэо атап өтеді: "Энциклопедияның негізгі нормалары бейтараптық, тексерілуге болатындық, әдептілік және келісім сияқты жалпы принциптерді қамтиды. Бұл абстракт ұғымдардың мағынасыздығы мен әртүрлі түсіндірілуі уақыт өте келе оларды бір-бірінен бөліп тұруы мүмкін".
Қабылдау
1954 жылы Морис Дювергер Мишельс тезисімен келісім білдірді. 1966 жылғы мақалада саясаттанушы Данкварт Рустоу Мишельс тезисін "а fortiori негізінде керемет бұрыс аргумент" деп сипаттады. Рустов Еуропаның әлеуметтік-демократиялық партияларының тәжірибесін басқа саяси партияларға жалпылауға болмайтынын мәлімдеді. 2000 жылғы мақалада айтылғандай, "қазіргі заманғы ғалымдар әлеуметтік қозғалыстар ұйымдары туралы сұрақтар көтергенде, Мишельс пікірін – бюрократиялық, орнықты ұйымдар мақсаттары мен тактикасы тұрғысынан консервативті болады – нығайтуға бейім, бірақ көбінесе "темір заң" туралы пікірталасқа тікелей қатыспайды". Алайда, зерттеу "темір заңның" икемді екендігін, және белгілі бір жағдайларда орныққан кәсіби одақтар өз мүшелерінің тілектеріне сәйкес жаңаруы және радикалды өзгерістерге ұшырауы мүмкін екенін көрсетті. Бір сын – билік міндетті түрде ұйым басшылығын жемқорлыққа ұрындырмайды, және ұйымның құрылымы басшылықты тежеуге мүмкіндік береді.
Басқа
Олигархияның темір заңы, Джордж Оруэллдің "1984" романындағы «Олигархиялық ұжымшылдық теориясы мен практикасы» атты көркем әдебиеттегі кітаптағы ұғымға ұқсас. Оруэлл бұл кітаптан бірнеше жыл бұрын Джеймс Бернхэмнің «Менеджерлік революция» кітабына рецензия жазған болатын. Ол көркем әдебиеттегі кітап былай басталады:
Жазылған тарихтың барлық кезеңінде және, мүмкін, неолит дәуірінің соңынан бері әлемде үш түрлі адам болған: Жоғары, Орта және Төмен. Олар көптеген жолдармен бөлінген, олардың сансыз түрлі аттары болған, олардың салыстырмалы саны және бір-біріне қатысты көзқарастары ғасырдан ғасырға өзгерген, бірақ қоғамның негізгі құрылымы ешқашан өзгермеген. Тіпті зор ауытқулар мен көрінетін қайта қайтарылмайтын өзгерістерден кейін де, дәл осы үлгі әрқашан қайтадан бекітілген, гироскопты бір жаққа немесе екінші жаққа итергеннің өзінде, ол әрқашан тепе-теңдікке оралады.