Кіріспе

Демократияның түрі. Тікелей демократия немесе таза демократия – сайлаушылардың өкілдер арқылы емес, тікелей түрде саяси бастамалар бойынша шешім қабылдайтын демократия түрі. Бұл қазіргі кезде құрылған демократиялардың көпшілігінен, яғни өкілдік демократиялардан өзгеше. Тікелей демократияның теориясы мен практикасы, сондай-ақ оның жалпы ерекшелігі – қатысу, көптеген теоретиктердің, философтардың, саясаткерлердің және қоғамдық сыншылардың еңбектерінің негізгі тақырыбы болды. Олардың ішінде Жан Жак Руссо, Джон Стюарт Милл және Г.Д.Х. Коул ең маңыздылары саналады.

Шолу

Тікелей демократияда халық делдал немесе өкілсіз саясатты өздері шешеді, ал өкілдік демократияда саяси бастамаларды қабылдау үшін өкілдерге дауыс береді. Қолданыстағы жүйеге байланысты, тікелей демократия атқарушылық шешімдерді қабылдауды, құра (жеребе) салуды, заңдар шығаруды, лауазымды тұлғаларды тікелей сайлауды немесе қызметтен босатуды, сондай-ақ сот процестерін жүргізуді қамти алады. Тікелей демократияның екі басты түрі – қатысу демократиясы және кеңесші демократия. Жартылай тікелей демократияда өкілдер күнделікті басқаруды жүзеге асырады, бірақ азаматтар егемендікті сақтайды, халықтың үш түрлі әрекетіне мүмкіндік туады: референдум (плебисцит), бастама және кері шақыру. Референдумдар мен бастамалар – тікелей заң шығарудың екі мысалы. 2019 жылға дейін отыз елде халық ұсынған референдумдар ұлттық деңгейде өткізілуге рұқсат етілді. Міндетті референдумда саяси элита әзірлеген заңдар халықтың міндетті дауысына ұсынылады. Бұл тікелей заңнаманың ең көп таралған түрі. Халықтық референдум азаматтарға қолданыстағы заңнаманы халықтың дауысына салу үшін петиция жасауға мүмкіндік береді. Мемлекеттік органдар жарамды петиция үшін мерзімді және қажетті қолдар санын белгілейді, сондай-ақ азшылықтардың мүдделерін қорғау үшін әртүрлі топтардан қол қоюды талап ете алады. Міндетті референдумдар көпшілік билік принципіне сәйкес келеді, ал ерікті референдумдар мен халықтық бастамалар консенсустық демократияға сәйкес келеді (мысалы, Швейцария).

Ежелгі дәуір

Бір пікір бойынша, тікелей демократия мемлекеттік құрылымдар пайда болғанға дейінгі қоғамдарда кеңінен таралған. Ең алғашқы және жақсы құжатталған тікелей демократия – б.з.д. 5-ғасырдағы Афина демократиясы. Афина демократиясының негізгі органдары: ер азаматтардан құралған ассамблея, 500 азаматтан тұратын боулэ және судьяларсыз, кездейсоқ таңдалған қазылар алқасынан тұратын заң соттары. Ежелгі Аттикада шамамен 30 000 ер азамат болған, бірақ олардың бірнеше мыңы әр жылдары саяси өмірге белсенді қатысып, көбі жылдар бойы тұрақты түрде қатысқан. Афина демократиясы тек халық жиналысында шешімдер қабылдау тұрғысынан ғана тікелей болған жоқ, сонымен қатар халық – ассамблея, боулэ және соттар арқылы – саяси процестің барлық аспектісін бақылап, азаматтардың көп бөлігі қоғамдық істерге үнемі араласып отырды. Көптеген қазіргі заманғы демократиялар өкілді болып табылатындықтан, тікелей демократиядан ерекшеленеді және Афина жүйесімен ұқсас емес. Тікелей демократия тарихында ежелгі Римнің, әсіресе б.з.д. 509 жыл шамасында негізі қаланған Рим Республикасының тарихы да маңызды. Рим монархиясының дәуірінен бастап Рим империясының құлауына дейін Римде демократияның тікелей және жанама түрлерінің көптеген белгілері байқалды. Рим Сенаты ұзақ тарихқа ие болған негізгі орган болды, ол Рим патшалығынан бастап 476 жылы Батыс Рим империясының құлауына дейін сақталды, бірақ ол толығымен демократиялық қағидаларды қамтамасыз етпеді, өйткені республиканың соңғы кезеңінде бұрын сайланған шенеуніктерден құралды және заң шығарудың орнына кеңес берді. Конституцияның демократиялық аспектісі римдік халық жиналыстарында көрінді, онда адамдар жүзге немесе тайпаларға бірігіп (жиналыстың түріне байланысты), сайлау және заңдар бойынша дауыс берді, олардың алдына сайланған магистраттар ұсынды. Кейбір классиктер Рим Республикасының «демократия» аталымын лайықты деп санайды, себебі оның ересек ер азаматтардың жалпы сайлау құқығы, халық егемендігі және қоғамдық істерді ашық талқылау сияқты қағидалары болған. Көптеген тарихшылар Республиканың аяқталуын б.з.д. 27 қарашада қабылданған Lex Titia заңымен байланыстырады, ол көптеген бақылау ережелерін жойды. Соңғы 120 жылда 240-тан астам бастама референдумға ұсынылды. Көптеген танымал бастамалар референдумға дейін Парламент тарапынан талқыланып, мақұлданды. Референдумға жіберілген қалған бастамалардың шамамен 10% ғана сайлаушылармен мақұлданды, сонымен қатар сайлаушылар көбінесе үкімет қайта жазған бастама нұсқасын таңдайды. (Толығырақ "Швейцариядағы тікелей демократия" бөлімін қараңыз.) Интернет және басқа да коммуникациялық технологияларды пайдаланатын тікелей демократияның ұқсас мәселелері электрондық демократия туралы мақалада және төмендегі "Электрондық тікелей демократия" тақырыбында қарастырылған. Айқындылығы үшін, ашық кодты басқару тұжырымы адамдарды басқаруға еркін бағдарламалық қамтамасыз ету қозғалысының қағидаларын қолданады, бұл бүкіл халыққа үкіметке қатысуға, қалағанша көп немесе аз мүмкіндік береді.

Ертедегі Афина

Афина демократиясы грек қала-мемлекеті Афинада, Афина қаласы мен оны қоршаған Аттика аумағын қамти отырып, шамамен б.з.д. 600 жылы дамыды. Афина – белгілі алғашқы демократиялардың бірі. Басқа грек қалалары да демократия құрды, бірақ көпшілігі афиналық үлгіні қабылдағанмен, Афина сияқты күшті, тұрақты және жақсы құжатталған демократия болған жоқ. Афинаның тікелей демократиясында азаматтар өздерінің атынан заңдар мен атқарушылық заң жобаларына дауыс беру үшін өкілдерді тағайындамады (АҚШ-тағыдай), олар жеке тұлға ретінде дауыс берді. Театрлардағы комедия ақындарының саяси сатирасы сайлаушылардың пікірін қалыптастырды. Солон (б.з.д. 594 ж.), Клестен (б.з.д. 508–507 жж.) және Эфиалт (б.з.д. 462 ж.) – бәрі де афиналық демократияның дамуына үлес қосты. Тарихшылар олардың қайсысы қай институттың жауапкері болғаны және қайсысы шынайы демократиялық қозғалыстың өкілі болғаны туралы пікірде келіспейді. Афина демократиясының басталуы Клестенмен байланысты, өйткені Солонның конституциясы құлап, оның орнына Пейсистраттың тираниясы орнады, ал Эфиалт Клестеннің конституциясын салыстырмалы түрде бейбіт жолмен қайта қарады. Тиран Гиппиасқа қарсы Гиппархты Гармодий мен Аристогейт өлтірді, олар афиналықтар тарапынан Афина бостандығын қалпына келтіргені үшін құрметтелді. Ең ұлы және ұзақ сақталған демократиялық көшбасшы – Перикл. Оның қайтысынан кейін афиналық демократия Пелопоннес соғысының соңында екі рет қысқа мерзімге тоқтатылды. Ол Еуклеидтің кезінде қайта жаңғыртылды, содан кейін өзгерістер енгізілді; ең толық мәліметтер осы 4-ші ғасырлық өзгертулер туралы, Перикл заманындағы жүйе туралы емес. Б.з.д. 322 жылы македониялықтар тарапынан жойылды. Афина институттары кейін қайта жаңғыртылды, бірақ олардың нағыз демократия болғандығы күмәнді. Әлеуметтанушы Макс Вебер барлық көпшілік демократияның «цезаризм» бағытына ұмтылатынын айтты. Заң профессоры Герхард Каспер былай деп жазады: «Вебер бұл терминді сайлаудың плебисциттік сипатын, парламентке деген құрметсіздікті, үкімет ішіндегі тәуелсіз биліктерге төзбеушілікті және тәуелсіз саяси ой-сананы тарту немесе қабылдауға қабілетсіздікті көрсету үшін қолданды».

Лихтенштейн

Монархия болғанына қарамастан, тікелей демократия Лихтенштейн саясатының берік орныққан бөлігі деп есептеледі.

Швейцария

Тікелей демократияның таза нысаны тек Швейцарияның Аппенцель Иннерроден және Гларус кантондарында ғана кездеседі. Швейцария – тікелей демократия құралдарына ие (муниципалитеттер, кантондар және федеративтік мемлекет деңгейінде) сирек кездесетін елдің мысалы. Азаматтардың билігі өкілді демократиядағыдан артық. Кез келген саяси деңгейде азаматтар конституцияға өзгерістер енгізуді ұсына алады (халықтық бастама) немесе федералдық, кантондық парламент және/немесе муниципалдық заң шығару органы қабылдаған кез келген заң бойынша міндетті емес референдум өткізуді талап ете алады. Әрбір саяси деңгейдегі міндетті немесе міндетті емес референдумдар тізімі Швейцарияда басқа елдерге қарағанда әлдеқайда ұзын; мысалы, конституцияға кез келген түзету Швейцария сайлаушылары мен кантондарымен автоматты түрде дауысқа салынуы керек, ал кантондық/коммуналдық деңгейде заңнамалық және/немесе атқарушы органдар бекіткен белгілі бір маңызды сомадағы қаржылық шешімдер де дауысқа салынуы мүмкін. 1995 жылдың қаңтарынан 2005 жылдың маусымына дейін Швейцария азаматтары 31 рет дауыс берді, оның ішінде 103 федералдық мәселе және көптеген кантондық және муниципалдық мәселелер қарастырылды. Осы кезеңде француз азаматтары тек екі референдумға қатысты.