Кіріспе

Саяси құрамда әртүрлілікті және бірлесіп өмір сүруді мойындау мен бекіту. Саяси философия ретінде плюрализм.

Саяси философия ретінде плюрализм – саяси құрамдағы әртүрлілік, ол әртүрлі мүдделердің, нанымдардың және өмір салтының бейбіт қатар өмір сүруіне мүмкіндік береді. Барлық саяси плюралисттер плюралистік демократияны жақтамайды, бірақ бұл ең көп таралған көзқарас, себебі демократия көбінесе жеке құндылықтар арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз етудің ең әділ және тиімді жолы ретінде қарастырылады. Плюрализмді ынталы түрде қолдаған саяси теоретик Исайя Берлин былай деп жазды: «Біздің білуге келмейтінімізді, күмәнімізді және белгісіздігімізді мойындауға батыл болайық. Дегенмен, біз басқалардың не қажет екенін анықтауға тырыса аламыз, оларды шын мәнінде кім екенін білуге, оларды мұқият және ізгілікпен тыңдауға, олардың өмірін және қажеттіліктерін түсінуге мүмкіндік жасау арқылы». Осылайша, плюрализм қоғам мүшелерін экстремизмнен (бір ғана құндылыққа толықтай мойындаудан немесе кемінде басқаларын заңды деп мойындаудан бас тартудан) аулақ болуға және адал пікір алмасуға шақырады. Плюралисттер бәсекелес принциптерді көрсету және теңестіру үшін әлеуметтік институттарды құруға немесе реформалауға да ұмтылады. Институционалдық плюрализмнің ең танымал аргументтерінің бірі Джеймс Мэдисонның «Федералист» еңбегінің 10-шы санында келтірілген. Мэдисон жаңа американдық республикасында фракциялықтардың жанжалға әкелетінен қорқып, осы мақаланы осы жағдайдан қалай аулақ болу керектігін сұрауға арнады. Ол фракциялықтардан аулақ болу үшін, саяси жүйеде біреудің үстемдік етуіне жол бермеу үшін көптеген бәсекелес фракцияларға (әртүрлі негізгі принциптерді жақтаған) рұқсат берудің ең жақсысы екенін айтады. Бұл, белгілі бір дәрежеде, институционалдық үстемдікке жол бермеу және бәсекелестікті қамтамасыз ету үшін топтардың ықпалын өзгертетін бірқатар өзгерістерге негізделген. Эдмунд Берк сияқты, бұл көзқарас тепе-теңдікке және кез келген абстрактілі принципті мүдделердің көптігіне немесе нақты үйлесімділігіне бағындыруға қатысты. Плюрализм кейбір жағдайларда адал келіссөздерді мүмкін емес ететінін мойындайды, сондықтан қандай институционалдық құрылымдар осы жағдайды ең жақсы өзгерте алады немесе алдын алады деген сұраққа да назар аударады. Плюрализм, қажет болған жағдайда, қолданыстағы әлеуметтік-тарихи құрылымдарды қабылдаумен бірге, практикалық реализмге сәйкес институционалдық жобалауды қолдайды. Плюрализм туралы әңгімелерді қиындататын мәселелердің бірі – бұл көп қырлы ұғым. Плюрализм термині кем дегенде төрт түрлі мағынада қолданылған. Уильям Э. Коннолли плюрализмнің ескі теорияларын сынға алып, плюрализмді жағдайдың жай-күйі емес, мақсат ретінде қарастырды. Конноллинің «фракцияларды көбейту» туралы аргументі Джеймс Мэдисонның топтарды, сайлау округтерін және сайлаушыларды микро және макро деңгейде тарту логикасын ұстанады. Ол теорияны консервативті тәртіп теориясынан демократиялық бәсекелестік пен қатысудың прогрессивті теориясына ауыстырды. Коннолли плюрализм мен плюрализация арасындағы айырмашылықты енгізеді. Плюрализм, Роберт А. Дальдың мүдделік топтардың плюрализмі болсын немесе саяси либерализмнің «ақылға қонымды» плюрализмі болсын, саяси өкілдік үшін бәсекелесетін топтардың, құндылықтар мен жекеліктердің әртүрлілігіне бағдарланған. Плюрализация, керісінше, жаңа мүдделердің, жекеліктердің, құндылықтар мен айырмашылықтардың пайда болуын көрсетеді, олар қазіргі плюралистік көзқараста оқылмайтын өкілдікке талап қояды.

Жалпыға ортақ игілік

Плюрализм осы қақтығыс пен диалог процесінің нәтижесінде белгілі бір жалпыға ортақ игілікке жету деген үмітпен байланысты. Алайда, бұл жалпы игілік абстрактілі құндылық немесе тасқа қашалған нәрсе емес, керісінше, бәсекелес әлеуметтік мүдделерді теңестіруге жасалған әрекет және осылайша, қазіргі әлеуметтік жағдайларға байланысты үнемі өзгеріп отырады. Мұндай көзқарасты қазіргі саяси философияда Исаия Берлин, Стюарт Хэмпшир және Бернард Уильямс жақтаушылық етеді. Саяси плюрализмнің ертерек нұсқасы, социалистік және капиталистік идеалдарды теңестіру мақсатымен, қазіргі заманғы әлеуметтік демократияның қалыптасуында маңызды рөл атқарды. Оның теориялық негізін қалаушылардың қатарында ертедегі Гарольд Ласки және Г.Д.Х. Коул, сондай-ақ Британдық Фабиан қоғамының басқа да жетекші мүшелері болды. АҚШ-та президент Дуайт Эйзенхауэрдің «орталық жолы» саясаты саяси плюрализмге сенім артуының нәтижесі болуы мүмкін. Көптеген плюралистер қолдағанмен, плюрализм міндетті түрде әлеуметтік демократияны қабылдамайды, себебі ол алдын ала белгілі бір қолайлы саяси жүйені қабылдамайды. Керісінше, плюралистер белгілі бір қоғамның қалыптасқан дәстүрлері мен танылған мүдделеріне және осы факторларды үйлестіруге ең ықтимал саяси құрылымға негізделген жүйені жақтайды. Осыған байланысты, Майкл Оукшотт пен Джон Кекес сияқты, либералды консерватизмге жақын көзқарастарды ұстанатын (бірақ мұндай саяси белгілерді жиі қабылдамайтын) адамдар да плюралистердің қатарына жатады. Плюралистердің ортақ тұжырымы – адамның құндылықтарының табиғи көп түрлілігін қолдау үшін марксизм немесе шексіз неолиберализм сияқты жалғыз көзқарас немесе идеологиялық схема тым қарапайым және қатаң болуы мүмкін. Сондай-ақ, плюралистер тарихилық пен утопиялық ойлауды жоққа шығарады. Джон Н. Грей сияқтылар тарихи прогресті мүлдем жоққа шығарса, Эдмунд Берк сияқтылар адамзат прогресіне әлеуметтік келісімділіктің жақсаруының нәтижесінде қол жеткізілгенін көрсетеді.

Шарттар

Плюрализмнің жұмыс істеуі және ортақ игілікті анықтауда табысқа жетуі үшін, барлық топтар ортақ құндылықтарды ұстанғанға лайық ең төменгі консенсусқа келісуі керек. Осының ең маңызды негізгі құндылығы – өзара құрмет, түсіністік немесе төзімділік. Егер мұндай диалог мүмкін болмаса, экстремизм мен физикалық күш қолдану ықтималды және қажетсіз.