Азаматтық қоғам: мемлекеттен және бизнестен өзге үшінші сектор

Кіріспе

Қоғамның үшінші секторы, мемлекеттен және бизнестен ерекшеленеді.

Азаматтық қоғамды мемлекеттен және бизнестен бөлек, сондай-ақ отбасы мен жеке өмір саласын қамтитын қоғамның "үшінші секторы" деп түсінуге болады. Басқа авторлар азаматтық қоғамды 1) азаматтардың мүдделерін және еркін қорғайтын үкіметтік емес ұйымдар мен институттардың жиынтығы, немесе 2) мемлекетке тәуелсіз қоғамдағы жеке адамдар мен ұйымдар ретінде қарастырады. Кейде "азаматтық қоғам" термині "демократиялық қоғамды құрайтын сөз бостандығы, тәуелсіз сот жүйесі сияқты элементтер" деген жалпы мағынада қолданылады (Коллинс ағылшын тілінің сөздігі). Әсіресе Шығыс және Орталық Еуропа ойшылдары арасындағы талқылауларда азаматтық қоғам азаматтық құндылықтардың нормативтік ұғымы ретінде қарастырылады.

Этимология

Саясатта философ Аристотель азаматтық қоғам терминін koinōnía politikḗ (κοινωνία πολιτική) деген сөзбен ұсынады, бұл саяси қоғамдастыққа, мысалы, қоғамдық тіршілік үшін құрылған қала мемлекетіне (полис) қатысты. Азаматтық қоғамның telos немесе мақсаты eudaimonia (τὸ εὖ ζῆν, tò eu zēn) (көбінесе адамның өркендеуі немесе жалпы әл-ауқаты деп аударылады), өйткені адам "саяси (әлеуметтік) жануар" (ζῷον πολιτικόν zōon politikón) ретінде анықталды. Бұл ұғымды римдік жазушылар, мысалы Цицерон, республика (res publica) деген көне ұғымға қатысты қолданған. Бұл сөз батыс саяси дискурсына Аристотельдің "Саясатты" Латын тіліне Леонардо Брунидің ортағасырлық аудармаларының біріне сәйкес енген, ол бірінші болып koinōnía politikḗ-ті societas civilis-ке аударған. Монархиялық автономия мен мемлекеттік құқық арасындағы айырмашылықтың пайда болуымен термин принстің билігін жүзеге асырудан гөрі жер иелерінің феодалдық элитасының корпоративтік меншіктерін (Ständestaat) белгілеу үшін қолданысқа ие болды. Бұл ұзын тарихты мемлекеттік теорияда, және қайтадан жанданды ерекше күшпен соңғы уақытта, Шығыс Еуропада, онда диссиденттер, мысалы, Вацлав Гавел, сондай-ақ, 90-шы жылдары оны қолданып, азаматтық бірлестіктер саласын білдіру үшін, оған қауіп төндіретін жағдайлар туды. Азаматтық қоғамның саяси оппозицияны білдіретін алғашқы постмодерндік қолданылуы 1978-1979 жылдары Александр Смолар жазбаларынан туындайды. Алайда, бұл терминді 1980-1981 жылдары "Солидарлық" еңбек одағы қолданған жоқ. және Фердинанд Тонни. Оларды 20 ғасырдағы зерттеушілер Габриэль Алмонд пен Сидни Верба маңызды жолдармен дамытты, олар демократиялық тәртіпте саяси мәдениеттің рөлін маңызды деп таныды. Олар саяси ұйымдардың саяси элементі жақсы хабардар болуды және жақсы дауыс беруді таңдап, саясатқа қатысуды жеңілдететін және нәтижесінде үкіметті көбірек жауапқа тартатын азаматтарды жеңілдетеді деп дәлелдеді. Мұндай қауымдастықтарға мүшелік ету - бұл ақпараттық көз, бұл коллективтік әрекеттің кедергілерін азайтады. Бұл топтар үкіметке қысым жасап, саясатты өзгертеді. Бұл дегеніміз азаматтық қоғам мемлекеттің күшін теңестіруге қызмет етеді. Бұл саяси ұйымдардың жарғылары микроконституция деп саналады, өйткені олар қатысушыларды демократиялық шешім қабылдаудың формальдылықтарына үйретеді. Жақында Роберт Д. Путнам азаматтық қоғамдағы саяси емес ұйымдар да демократия үшін маңызды деп дәлелдеді, өйткені олар қоғамның ішінде әлеуметтік капитал, сенім және ортақ құндылықтарды қалыптастырады. Әлеуметтік капитал, әлеуметтік желілер және олармен байланысты өзара қарым-қатынас нормалары ретінде анықталған, қоғамға ұжымдық іс-қимылдың дилеммаларын шешуге көмектеседі; тығыз әлеуметтік желілері бар адамдар қоғамның басқа мүшелеріне сенімді түрде міндеттенуге және қоғамдық игіліктерді құру үшін әлеуметтік капиталын пайдалануы мүмкін. Джанфранко Погги де осыны дәлелдеп, республикалық қоғам сақталуы үшін адамдар арасындағы сенім қажет дейді. Алайда, басқалары азаматтық қоғам мен демократияның арасындағы байланысты күмәнмен қарастырады. Томас Каротерс атап өткендей, азаматтық қоғамдар міндетті түрде лайықты себептермен құрылмайды, сондай-ақ олар демократиялық құндылықтарды міндетті түрде насихаттамайды. Мысалы, Шери Берман азаматтық қоғам ұйымдары адамдарды демократияға қарсы жұмылдыру үшін қолданылуы мүмкін деп мәлімдеді. Бұл Германиядағы Веймар Республикасының құлдырауында айқын көрінді. Веймар республикасы экономикалық күйзелістің және ішкі күрестердің зардабын жоюға үлгермегендіктен, көптеген неміс азаматтық қоғамдары құрылды. Неміс қоғамының жеке әлеуметтік топтарға бөлінуі олардың ұлтшылдық идеалдарға өте бейімделгенін білдірді. Путнамның пікірінен айырмашылығы, бұл жағдайда азаматтық қоғамның тығыз желісі демократияға зиян келтірді. Нацистік партия Германияның қоғамдық ұйымдастырылуын пайдаланып, ең соңында елдің алғашқы республикасының құлдырауына әкелді. Тіпті демократиялық елдерде де, азаматтық қоғамның күшті екенін көрсететін қызығушылық топтарының көбеюі өкілді институттардың жұмыс істеуіне кедергі келтіріп, бай, жақсы байланыста немесе жақсы ұйымдасқандардың пайдасына саяси нәтижелерді бұрмалауға әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, Кеннет Ньютон жинаған зерттеу деректеріне сүйенсек, әлеуметтік және саяси сенімнің бір-біріне тап келетіндігі туралы айғақтар аз, бұл азаматтық қоғам мен демократияның арасындағы байланысты ескірген. Ларри Даймондтың айтуынша, азаматтық қоғамның демократияға қызмет ете алатын көптеген жолдарды түсіну үшін, азаматтық қоғам демократия үшін тудыратын кернеулер мен қайшылықтарды да түсіну қажет. АҚШ-та Токвиль азаматтық қоғамға айналатын қауымдастықтар құруға бейімділік оның демократиялық үкімет ретінде табысқа жетуіне серпін бергенін айтады. Путнам АҚШ-тағы азаматтық қоғамдардың күші тарихи түрде азаматтарға көбірек әлеуметтік сенім және көбірек әлеуметтік капитал әкелгенін айтады. Басқалары азаматтық қоғамға деген тәуелділік азаматтарды АҚШ үкіметінің тиімділігіне күмәндануға және қоғамды бөліп, тұрақсыздық тудыруға әкелуі мүмкін дейді. Қазіргі Америкада Ювал Левин азаматтық қоғамдарды АҚШ үкіметі мен азаматтар арасындағы қақпа ретінде қарастырады. Кейбіреулер азаматтық қоғамдар АҚШ үкіметінің билігіне тежеу ретінде жеке бостандықтарды сақтауға көмектеседі дейді, ал басқалары оның рөлі мемлекеттің күш-жігерін қолдауға, оған әлеуметтік мақсаттарға жетуге көмектесуге және демократиялық емес биліктің шоғырлануын шектеуге бағытталған деп санайды. Гарвард профессоры Теда Скокполдың зерттеуі азаматтық қоғамдар Америкаға көбірек демократия әкелгенін көрсетсе де, үлкен одақтар мен ұйымдардан нақты саяси мәселелерге бағытталған кішірек қозғалыстарға көшу демократияға кең ауқымды қатысуға ықпал етуі екіталай екенін көрсетеді. Галстон мен Левин бұл жаңа азаматтық қоғамдардың саяси процеске қатысуға азырақ және әлеуметтік белсенділікке көбірек бейім екенін дәлелдейді.

In the Politics, the philosopher Aristotle presents the term civil society in the phrase koinōnía politikḗ (κοινωνία πολιτική), which refers to a political community, like the city state (polis), established for collective survival. The telos or end of civil society, thus defined, was eudaimonia (τὸ εὖ ζῆν, tò eu zēn) (often translated as human flourishing or common well being), in as man was defined as a ‘political (social) animal’ (ζῷον πολιτικόν zōon politikón). The concept was used by Roman writers, such as Cicero, where it referred to the ancient notion of a republic (res publica). It re entered into Western political discourse following one of the late medieval translations of Aristotle's Politics into Latin by Leonardo Bruni who as a first translated koinōnía politikḗ into societas civilis. With the rise of a distinction between monarchical autonomy and public law, the term then gained currency to denote the corporate estates (Ständestaat) of a feudal elite of land holders as opposed to the powers exercised by the prince. It had a long history in state theory, and was revived with particular force in recent times, in Eastern Europe, where dissidents such as Václav Havel as late as in the 1990s employed it to denote the sphere of civic associations threatened by the intrusive holistic state dominated regimes of Communist Eastern Europe. The first post modern usage of civil society as denoting political opposition stems from writings of Aleksander Smolar in 1978–79. However, the term was not in use by Solidarity labor union in 1980–1981. and Ferdinand Tönnies. They were developed in significant ways by 20th century researchers Gabriel Almond and Sidney Verba, who identified the role of political culture in a democratic order as vital. They argued that the political element of political organizations facilitates better awareness and a more informed citizenry, who make better voting choices, participate in politics, and hold government more accountable as a result. Membership in these kinds of associations serves as a source of information which reduces the barriers to collective action. These groups then affect policy by putting pressure on governments. This implies that civil society serves to balance the power of the state. The statutes of these political organizations have been considered micro constitutions because they accustom participants to the formalities of democratic decision making. More recently, Robert D. Putnam has argued that even non political organizations in civil society are vital for democracy because they build social capital, trust, and shared values within a society. Social capital, as defined as the social networks and norms of reciprocity associated with them, can help societies resolve dilemmas of collective action; individuals with dense social networks are more likely to credibly commit to other members of society and leverage their social capital to build public goods. Gianfranco Poggi argues this as well, saying that interpersonal trust is needed if republican society is to be maintained. Others, however, have questioned the link between civil society and robust democracy. As Thomas Carothers points out, civil societies do not necessarily form for worthy reasons nor do they necessarily promote democratic values. For example, Sheri Berman argued that civil society organizations can actually be used to mobilize people against democracy. This was evident in fall of the Weimar Republic in Germany. The Weimar Republic’s failure to address the ravages of economic depression, and domestic struggles, led to the creation of a multitude of German civil societies. This separation of German society into individual social groups meant they were incredibly vulnerable to nationalist ideals. Contrary to Putnam’s argument, in this instance, a dense civil society network had damaged democracy. The Nazi Party exploited the societal organization of Germany ultimately leading to the fall of the nation's first ever republic. Even in well established democracies, the proliferation of special interest groups—which signal a strong civil society—can potentially impede the functioning of representative institutions and distort policy outcomes in favor of the wealthy, well connected, or well organized. Moreover, based on survey data collected by Kenneth Newton, there is little evidence that social and political trust overlap, which renders the relationship between the strength of civil society and democracy obsolete. Indeed, as Larry Diamond asserts, in order to understand the multitude of ways civil society can serve democracy, it is also necessary to understand the tensions and contradictions civil society generates for democracy. In the United States, Tocqueville states that the tendency to form associations that would manifest into civil societies has propelled its success as a democratic government. Putnam argues that the strength of civil societies in the U. S. have historically brought more social trust and more social capital for citizens. Others state that a dependence on civil societies can lead citizens to question the effectiveness of the U. S. government and can create instability by dividing society. In modern America, Yuval Levin writes that civil societies are considered to be a gateway between the U. S. government and citizens Some state that civil societies help maintain individual freedoms as a check to the U. S. government’s power, while others see its role as upholding the state’s efforts by helping it fuel social causes while constraining the un democratic consolidation of power. Research by Harvard professor Theda Skocpol indicates that though civil societies have brought more democracy to America, the shift from large unions and organizations to smaller movements targeting specific political issues is less likely to spurn large scale participation in democracy. Galston and Levine state these new civil societies have proved to be less likely to engage in the political process and more likely to bring social activism.

Саяси қатысу

Азаматтық қоғам ұйымдары азаматтарға саяси қатысу үшін өте қажетті білім береді, мысалы, үкіметтік процестерге қатысты азаматтардың міндеттері мен құқықтары, саяси мәселелердің түрлері мен саяси күнтәртібі, азаматтардың қоғамдық мәселелерді шешу үшін бірлесіп жұмыс істеу жолдары және қоғамда мағыналы өзгерістер жасау тәсілдері. Доктор Кэру Э. Боулдинг пен доктор Джами Нельсон Нунез азаматтық қоғам ұйымдарының пайдалы екенін, себебі азаматтар бірлесіп әрекет ете алса және ортақ саяси басымдықтар бойынша байланыстарды дамытса, саяси қатысуға көбірек бейім болатынын айтады. Доктор Томас Каротерс түсіндіреді, азаматтық қоғам ұйымдарының саяси қатысудағы маңызды рөліне байланысты, осы ұйымдардың көбеюі үкіметтерге саясаттың кеңейіп келе жатқан талаптарын және тез өзгеретін әлеуметтік қажеттіліктерді қанағаттандыруды қиындатады. Көптеген азаматтық қоғам ұйымдары бір салаға немесе қоғамдық мәселеге назар аударғандықтан, бұл кейде сайлаушылардың назарын жаһандану сияқты қоғам алдында тұрған көп қырлы, кең ауқымды мәселелерден аударып, сайлаудың назарын аборт сияқты бірнеше күрделі тақырыптарға шоғырландырады. Доктор Роберт Путнам 1900 жылдардың ортасында Италияда азаматтық қоғамды зерттеді және азаматтық қоғам ұйымдарымен байланыста болған адамдардың осы ұйымдарға қатысы жоқтарға қарағанда «үлкен саяси сауаттылық, әлеуметтік сенім, саяси қатысу және «субъективті азаматтық қабілеттілік»» көрсеткенін байқады. Сол сияқты, доктор Шери Берман НСДАП (Нацистік партия) азаматтық қоғам ұйымының Германиядағы саяси қатысу үшін жұмылдыру мақсатында орта тап арасындағы азаматтық қоғамның күшті желілерін пайдаланғанын анықтады. Бұл оқиғалар саяси қатысу мен азаматтық белсенділікті жеңілдетудегі әлеуметтік желілердің маңызды рөлін көрсетеді.

Экономика

Күшті азаматтық қоғам көбінесе экономикалық өсу үшін маңызды деп есептеледі, себебі ол экономикалық шешімдерге құнды үлес қоса алады, жеке кәсіпкерлік және кәсіпкерлікті дамытуға көмектеседі, сондай-ақ мемлекеттің экономиканы басып тастауына кедергі келтіреді. Мысалы, кәсіби одақтардың лидерлері экономикалық өсімнің еңбекшілерге тиімді болуын қамтамасыз ете алады, дін қызметкерлері экономикалық мәселелерге қатысуды жақтауы мүмкін, ҮЕҰ зиянды бизнес әрекеттерін анықтап, құжаттауы мүмкін, және тағы басқалар. Қысқасы, азаматтық қоғам әлеуметтік капиталды құрайды, ал Дүниежүзілік банк оны "қоғамның әлеуметтік өзара әрекеттерінің сапасы мен мөлшерін қалыптастыратын институттар, қарым-қатынастар және нормалар" деп анықтайды. Әлеуметтік капиталдың артуы қоғамдағы өзара тәуелділікті күшейтеді, бұл өнімділікті және экономикалық өсуді арттырады. Бірақ, Томас Каротерс сияқты кейбір сарапшылар осы көзқарасқа күмәнмен қарайды.

Әлемдік

Қазіргі уақытта сыншылар мен белсенділер азаматтық қоғам терминін жаһанданудың салқынан қорғалатын әлеуметтік өмір саласына және оған қарсылық көрсету көздеріне жиі қолданады, себебі ол шекаралардың арту және түрлі территорияларда әрекет етеді деп есептеледі. Дегенмен, азаматтық қоғам көптеген анықтамалар бойынша жаһандануды қолдайтын бизнес пен институттар (әсіресе Еуропа мен Солтүстік елдерге байланысты донорлар) тарапынан қаржыландырылып, басқарылуы мүмкін болғандықтан, мұндай қолданыс пікір таласына түседі. Коммунистік жүйенің құлауынан кейін әлемдік масштабта азаматтық қоғамның қарқынды дамуы Вашингтон консенсусымен байланысты неолибералдық стратегиялардың бір бөлігі болды. Экономикалық және әлеуметтік істер департаменті (DESA) жасаған бастама азаматтық қоғам ұйымдары мен DESA арасындағы байланысты жеңілдетеді. Азаматтық қоғамдар сондай-ақ экологиялық саясатты қалыптастыру процесіне де қатысып келеді. Бұл топтар қоршаған ортаға келтірілген зиянды жою жөніндегі мәселелерді көтеріп, экологиялық саясатқа әсер етеді. Олар сонымен қатар халықты қоршаған орта мәселелері туралы хабардар етеді, бұл экологиялық өзгерістерге деген қоғамдық талапты күшейтеді.

Тарих

Тарихи тұрғыдан алғанда, азаматтық қоғам түсінігінің нақты мағынасы бастапқы, классикалық түрінен екі рет өзгерді. Бірінші өзгеріс француз революциясынан кейін, екіншісі – Еуропада коммунизм құлаған кезде болды.

Батыстық көне заман

Азаматтық қоғамның классикалық республикалық түсінігі көбінесе 18 ғасырдағы Ағарту дәуірінің ой-пікірлерімен байланысты. Дегенмен, саяси ой-пікір саласында оның тарихы одан да ертерек. Жалпы алғанда, азаматтық қоғам – азаматтардың бір-біріне зиян келтіруіне жол бермейтін ережелер арқылы әлеуметтік қақтығыстарды реттейтін саяси бірлестік ретінде қарастырылады. Классикалық кезеңде бұл ұғым «жақсы қоғамның» синонимі ретінде қолданылып, мемлекеттен ажыратылмайтын нәрсе саналды. Мысалы, Сократ қоғамдағы дау-жанжалдарды «диалектика» – шындықты табуға бағытталған рационалды диалог арқылы, яғни пікірсайыс арқылы шешу қажет екенін үйреткен. Сократтың пікірінше, «диалектика» арқылы жүргізілетін пікірсайыс полистегі «әдептілік» пен халықтың «жақсы өмірін» қамтамасыз ету үшін маңызды болды. Платон үшін идеалды мемлекет – адамдардың өзін жалпыға ортақ игілікке арнап, даналық, батылдық, ұстамдылық және әділдік сияқты азаматтық қасиеттерді дамытып, өздеріне ең лайықты кәсіппен айналысатын әділ қоғам еді. «Философ патшаның» міндеті – халықты сыпайылықпен қарау болып табылды. Аристотель полисті – азаматтарға билік ету және билікте болудың ізгілікті міндетін ортақтасқан «қоғамдардың қоғамы» деп санады. Содан кейін монархтар ұлттық әскерлер құрып, кәсіби бюрократия мен қаржы департаменттерін құруға мүмкіндік алды, бұл оларға өз поддандыларын тікелей бақылауға және билікке ие болуға көмектесті. Әкімшілік шығындарды жабу үшін монархтар экономиканы күштірек бақылауға алды. Осының нәтижесінде абсолютизм пайда болды. 18 ғасырдың ортасына дейін абсолютизм Еуропаның ерекше белгісі болды. Ренессанс, гуманизм және ғылыми революцияның табиғи салдары ретінде Ағартушылар «Тұқым қуалаушылық қандай заңдылық береді?», «Үкіметтер не үшін құрылады?», «Неге кейбір адамдардың құқықтары басқалардан артық?» және т.б. сияқты маңызды сұрақтар көтерді. Бұл сұрақтар оларды адам санасының табиғаты, саяси және моральдық биліктің көздері, абсолютизмнің себептері және одан қалай шығуға болатыны туралы белгілі бір болжамдарға әкелді. Ағартушылар адам ақылының қисынды ойлау қабілетіне сенді. Олар мемлекет пен шіркеу арасындағы одақты адамзаттың өркендеуі мен әл-ауқатының жауы деп санады, өйткені мемлекеттің мәжбүрлеуші құралдары жеке адамның бостандығын шектеді, ал шіркеу монархтарды құдайлық шығу теориясын қолдау арқылы заңдылады. Сондықтан екеуі де халықтың еркіне қарсы деп есептелді. Отыз жылдық соғыстың қасіреттерінен әсерленген сол кездегі саяси философтар әлеуметтік қатынастардың табиғи заңдардан өзгеше реттелуі керек деп есептеді. Олардың кейбір әрекеттері адамның табиғатына сәйкес әлеуметтік қатынастарды даулайтын әлеуметтік келісім теориясының пайда болуына әкелді. Олар адам табиғатын объективті шындықтар мен табиғи заңдарды талдау арқылы түсінуге болатынын айтты. Осылайша, адамның табиғаты мемлекеттің шеңберінде болуы керек және оң заңдар орнатылуы тиіс деген тұжырымға келді. Томас Гоббс қоғамдағы әдептілікті сақтау үшін күшті мемлекеттің қажеттілігін атап көрсетті. Гоббс үшін адамдар өз мүдделерімен қозғалады (Грехам 1997:23). Оның үстіне, мұндай жеке мүдделер көбінесе қарама-қайшы болады. Сондықтан табиғи жағдайда бәріне қарсы соғыс болды. Мұндай жағдайда өмір «жеке, кедей, жағымсыз, қатыгез және қысқа» (осы жерде: 25) болды. Анархияның қаупін түсінген соң, адамдар өздерін қорғау үшін механизмнің қажеттілігін сезді. Гоббс үшін рационалдылық және жеке мүдделер адамдарды келісімге келіп, егемендікті ортақ билікке тапсыруға итермеледі (Кавирадж 2001: 289). Гоббс бұл ортақ билікті, мемлекетті Левиафан деп атады. Джон Локк Англиядағы саяси жағдай туралы Гоббсқа ұқсас пікір білдірді. Бұл Ұлы революция кезеңі болды, онда патшаның құдайдан келген құқығы мен Парламенттің саяси құқықтары арасындағы күрес болды. Бұл Локкты шектеулі мемлекет және қуатты қоғамның әлеуметтік келісім теориясын жасауға ықпал етті. Локк пікірінше, адамдар табиғи жағдайда бейбіт өмір сүрмеген. Алайда, жеткілікті жүйе болмаса, оны оңтайлы деңгейден төмен ұстауға болады (Brown 2001:73). Осы маңызды мәселеден басталып, адамдар келісімшартқа қол қойып, ортақ мемлекеттік билік құрды. Дегенмен, Локк саяси биліктің шоғырлануы автократияға айналуы мүмкін екенін, егер ол сенімді шектеулерге бағынбаса (Кавирадж 2001:291) ескертті. Сондықтан Локк үкімет туралы екі трактат жазды, онда өзара міндеттемелер қарастырылған. Бірінші трактатта адамдар ортақ мемлекеттік билікке бағынады. Бұл билік заңдарды қабылдау және орындау құқығына ие. Екінші трактат биліктің шектеулерін қамтиды, яғни мемлекеттің адамның негізгі құқықтарына тікелей нұқсан келтіруге құқығы жоқ. Локк пікірінше, адамның негізгі құқықтары – өмірді сақтау, бостандық және меншік. Оның үстіне, мемлекет азаматтық және табиғи заңдар шеңберінде жұмыс істеуі керек. Гоббс пен Локк екеуі де адамдар арасындағы бейбіт өмірді қамтамасыз ететін әлеуметтік келісімдер немесе шарттарды ұсынды. Олар азаматтық қоғамды азаматтық өмірді сақтайтын, азаматтық қасиеттер мен құқықтардың табиғи заңдардан туындайтын қоғам ретінде қарастырды. Алайда, олар азаматтық қоғамды мемлекеттен бөлек сала деп санамады. Олар мемлекет пен азаматтық қоғамның бірлесіп өмір сүруін атап көрсетті. Гоббс пен Локктың жүйелі тәсілдері (әлеуметтік қатынастарды талдауларында) олардың заманындағы тәжірибелерге көп көмектесті. Адам табиғатын, табиғи заңдарды, әлеуметтік келісімді және үкіметтің құрылуын түсіндіруге жасаған әрекеттері құдайдан келген құқық теориясына қарсы шықты. Құдайдан келген құқыққа қарсы, Гоббс пен Локк адамдар өздерінің саяси тәртібін жобалай алатынын мәлімдеді. Бұл идея Ағарту дәуірінің ойшылдарына үлкен әсер етті. Ағартушылар адамдардың рационалды екенін және өз тағдырларын қалыптастыра алатынын айтты. Сондықтан оларды бақылау үшін абсолютті билік қажет емес. Азаматтық қоғамды сынға түсірген Жан-Жак Руссо мен Иммануил Кант адамдар бейбітсүйгіш екенін және соғыстардың абсолютті режимдердің туындысы екенін айтты (Burchill 2001:33). Кант пікірінше, бұл жүйе жеке мүдделердің үстемдігіне қарсы қорғауға және көпшіліктің тираниясын тексеруге тиімді болды (Alagappa 2004:30).

The concept of civil society in its pre modern classical republican understanding is usually connected to the early modern thought of Age of Enlightenment in the 18th century. However, it has much older history in the realm of political thought. Generally, civil society has been referred to as a political association governing social conflict through the imposition of rules that restrain citizens from harming one another. In the classical period, the concept was used as a synonym for the good society, and seen as indistinguishable from the state. For instance, Socrates taught that conflicts within society should be resolved through public argument using ‘dialectic’, a form of rational dialogue to uncover truth. According to Socrates, public argument through ‘dialectic’ was imperative to ensure ‘civility’ in the polis and ‘good life’ of the people. For Plato, the ideal state was a just society in which people dedicate themselves to the common good, practice civic virtues of wisdom, courage, moderation and justice, and perform the occupational role to which they were best suited. It was the duty of the ‘philosopher king’ to look after people in civility. Aristotle thought the polis was an ‘association of associations’ that enables citizens to share in the virtuous task of ruling and being ruled. Henceforth, monarchs could form national armies and deploy a professional bureaucracy and fiscal departments, which enabled them to maintain direct control and authority over their subjects. In order to meet administrative expenditures, monarchs exerted greater control over the economy. This gave birth to absolutism. Until the mid eighteenth century, absolutism was the hallmark of Europe. As a natural consequence of Renaissance, Humanism, and the scientific revolution, the Enlightenment thinkers raised fundamental questions such as "What legitimacy does heredity confer? ", "Why are governments instituted? ", "Why do some human beings have more basic rights than others? ", and so on. These questions led them to make certain assumptions about the nature of the human mind, the sources of political and moral authority, the reasons behind absolutism, and how to move beyond absolutism. The Enlightenment thinkers believed in the power of the human mind to reason. They opposed the alliance between the state and the Church as the enemy of human progress and well being because the coercive apparatus of the state curbed individual liberty and the Church legitimated monarchs by positing the theory of divine origin. Therefore, both were deemed to be against the will of the people. Strongly influenced by the atrocities of Thirty Years' War, the political philosophers of the time held that social relations should be ordered in a different way from natural law conditions. Some of their attempts led to the emergence of social contract theory that contested social relations existing in accordance with human nature. They held that human nature can be understood by analyzing objective realities and natural law conditions. Thus they endorsed that the nature of human beings should be encompassed by the contours of state and established positive laws. Thomas Hobbes underlined the need of a powerful state to maintain civility in society. For Hobbes, human beings are motivated by self interests (Graham 1997:23). Moreover, these self interests are often contradictory in nature. Therefore, in state of nature, there was a condition of a war of all against all. In such a situation, life was "solitary, poor, nasty, brutish and short" (Ibid: 25). Upon realizing the danger of anarchy, human beings became aware of the need of a mechanism to protect them. As far as Hobbes was concerned, rationality and self interests persuaded human beings to combine in agreement, to surrender sovereignty to a common power (Kaviraj 2001:289). Hobbes called this common power, state, Leviathan. John Locke had a similar concept to Hobbes about the political condition in England. It was the period of the Glorious Revolution, marked by the struggle between the divine right of the Crown and the political rights of Parliament. This influenced Locke to forge a social contract theory of a limited state and a powerful society. In Locke's view, human beings led also an unpeaceful life in the state of nature. However, it could be maintained at the sub optimal level in the absence of a sufficient system (Brown 2001:73). From that major concern, people gathered together to sign a contract and constituted a common public authority. Nevertheless, Locke held that the consolidation of political power can be turned into autocracy, if it is not brought under reliable restrictions (Kaviraj 2001:291). Therefore, Locke set forth two treaties on government with reciprocal obligations. In the first treaty, people submit themselves to the common public authority. This authority has the power to enact and maintain laws. The second treaty contains the limitations of authority, i. e., the state has no power to threaten the basic rights of human beings. As far as Locke was concerned, the basic rights of human beings are the preservation of life, liberty and property. Moreover, he held that the state must operate within the bounds of civil and natural laws. Both Hobbes and Locke had set forth a system, in which peaceful coexistence among human beings could be ensured through social pacts or contracts. They considered civil society as a community that maintained civil life, the realm where civic virtues and rights were derived from natural laws. However, they did not hold that civil society was a separate realm from the state. Rather, they underlined the co existence of the state and civil society. The systematic approaches of Hobbes and Locke (in their analysis of social relations) were largely influenced by the experiences in their period. Their attempts to explain human nature, natural laws, the social contract and the formation of government had challenged the divine right theory. In contrast to divine right, Hobbes and Locke claimed that humans can design their political order. This idea had a great impact on the thinkers in the Enlightenment period. The Enlightenment thinkers argued that human beings are rational and can shape their destiny. Hence, no need of an absolute authority to control them. Both Jean Jacques Rousseau, a critic of civil society, and Immanuel Kant argued that people are peace lovers and that wars are the creation of absolute regimes (Burchill 2001:33). As far as Kant was concerned, this system was effective to guard against the domination of a single interest and check the tyranny of the majority (Alagappa 2004:30).

Қазіргі тарих

Г. В. Ф. Гегель азаматтық қоғамның мағынасын түбірінен өзгертті, осы арқылы оны қазіргі ұлттық мемлекет институттарынан өзгеше, саяси емес қоғамның бір түрі ретіндегі қазіргі либералды түсінігін қалыптастырды. Классикалық республикашылдықта азаматтық қоғам мен саяси қоғам бір-бірімен тығыз байланысты болса, Гегель саяси мемлекетті және азаматтық қоғамды ажыратып көрсетті, содан кейін Токвиль азаматтық және саяси қоғамдар мен бірлестіктер арасындағы айырмашылықты атап өтті. Азаматтық қоғам – қазіргі индустриалды капиталистік қоғамдағы экономикалық қатынастар аймағы, себебі ол капитализмнің нақты бір кезеңінде пайда болды және капитализмнің мүдделерін қамтамасыз етті: жеке құқықтар мен жеке меншік. Сондықтан ол азаматтық қоғамды «азаматтық қоғам» деп атау үшін неміс тіліндегі «bürgerliche Gesellschaft» терминін қолданды – заңмен реттелетін азаматтардың өмірлік кеңістігі. Азаматтық қоғам туралы осы жаңа ой-пікірді Алексис де Токвиль мен Карл Маркс та қабылдады. Адам өз әлеуметтік жағдайын таңдай алады, бірақ оның таңдауы жоғарыда айтылған теңсіздіктермен шектеледі. Алайда Гегель бұл теңсіздіктер азаматтық қоғамдағы барлық топтардың толуына мүмкіндік береді, бұл жүйелік тиімділікке әкеледі деп санайды. Карл Маркс азаматтық қоғам тұжырымын қолдануда Гегельдің жолын ұстанды. Маркс үшін, жаңа мемлекеттің пайда болуы азаматтық қоғам аясын құрды, ол қоғамды бір-бірімен бәсекелесетін жеке мүдделерге дейін кемсітті. Саяси қоғам мемлекеттен автономиялық түрде бөлінді, ал оны буржуазиялық класс басқарды (сол кезде сайлау құқығы тек мүліктік жағдайы бар адамдарға ғана тиесілі екенін ескеру қажет). Маркс өзінің ерте жазбаларында мемлекет пен азаматтық қоғам арасындағы жікке соңғы нүкте қойылатынын болжады және жеке және қоғамдық/саяси салалардың қайта бірігуіне үміттенді (Colletti, 1975). Сондықтан Маркс Гегельдің мемлекеттің оңды рөлін қабылдамады. Маркс мемлекет бейтарап проблема шешуші бола алмайды деп мәлімдеді. Керісінше, ол мемлекетті буржуазияның мүддесін қорғайтын құрал ретінде көрсетті. Ол мемлекетті буржуазияның атқарушы органы деп есептеді, ол жұмысшы табы демократиялық жолмен қоғамды басқаруға келгеннен кейін жойылады. Азаматтық қоғам туралы жоғарыда айтылған пікір Антонио Грамши тарапынан сынға алынды (Эдвардс 2004:10). Маркстің көзқарастарынан шалқалап, Грамши азаматтық қоғамды жеке және бөлінген қарым-қатынастар аймағы деп қарастырмады. Оның орнына, Грамши азаматтық қоғамды белгілі бір класс өкілдігін жасайтын буржуазиялық гегемонияның құралы ретінде қарастырды. Ол азаматтық қоғамның капитализм гегемониясының сақталуы үшін қажетті мәдени және идеологиялық капиталға үлес қосатын маңызды рөлін атап өтті. Оны проблема ретінде қарастырмай, Грамши азаматтық қоғамды проблемаларды шешу ортасы ретінде қарастырды. Грамшиді дұрыс түсінбеген Жаңа солшылдар азаматтық қоғамға мемлекет пен нарықтан халықты қорғау және мемлекетке ықпал ету үшін демократиялық ерік-жігерді нығайтудағы маңызды рөлді жүктеді. Сонымен қатар, неолибералдық ойшылдар азаматтық қоғамды коммунистік және авторитарлық режимдерге қарсы күрес алаңы деп санайды. Осылайша, азаматтық қоғам термині Жаңа солшылдар мен неолибералдықтардың саяси дискурстарында маңызды орынға ие.

G. W. F. Hegel completely changed the meaning of civil society, giving rise to a modern liberal understanding of it as a form of non political society as opposed to institutions of modern nation state. While in classical republicanism civil society where synonymous with political society, Hegel distinguished political state and civil society, what was followed by Tocqueville's distinction between civil and political societies and associations, Civil society is the realm of economic relationships as it exists in the modern industrial capitalist society, for it had emerged at the particular period of capitalism and served its interests: individual rights and private property. Hence, he used the German term "bürgerliche Gesellschaft" to denote civil society as "civilian society" – a sphere regulated by the civil code. This new way of thinking about civil society was followed by Alexis de Tocqueville and Karl Marx as well. A man is able to choose his estate, though his choice is limited by the aforementioned inequalities. However, Hegel argues that these inequalities enable all estates in Civil Society to be filled, which leads to a more efficient system on the whole. Karl Marx followed the Hegelian way of using the concept of civil society. For Marx, the emergence of the modern state created a realm of civil society that reduced society to private interests competing against each other. Political society was autonomized into the state, which was in turn ruled by the bourgeois class (consider also that suffrage only belonged, then, to propertied men). Marx, in his early writings, anticipated the abolition of the separation between state and civil society, and looked forward to the reunification of private and public/political realms (Colletti, 1975). Hence, Marx rejected the positive role of state put forth by Hegel. Marx argued that the state cannot be a neutral problem solver. Rather, he depicted the state as the defender of the interests of the bourgeoisie. He considered the state to be the executive arm of the bourgeoisie, which would wither away once the working class took democratic control of society. The above view about civil society was criticised by Antonio Gramsci (Edwards 2004:10). Departing somewhat from Marx, Gramsci did not consider civil society as a realm of private and alienated relationships. Rather, Gramsci viewed civil society as the vehicle for bourgeois hegemony, when it just represents a particular class. He underlined the crucial role of civil society as the contributor of the cultural and ideological capital required for the survival of the hegemony of capitalism. Rather than posing it as a problem, as in earlier Marxist conceptions, Gramsci viewed civil society as the site for problem solving. Misunderstanding Gramsci, the New Left assigned civil society a key role in defending people against the state and the market and in asserting the democratic will to influence the state. At the same time, neo liberal thinkers consider civil society as a site for struggle to subvert Communist and authoritarian regimes. Thus, the term civil society occupies an important place in the political discourses of the New Left and neo liberals.

Постмодерн тарихы

Көптеген адамдар азаматтық қоғамды түсінудің постмодернистік жолы алғаш рет 1980-ші жылдары бұрынғы Кеңес блогындағы Шығыс Еуропа елдеріндегі саяси оппозиция тарапынан жасалған деп санайды. Дегенмен, зерттеулер көрсеткендей, 1989 жылы неолибералды трансформацияны заңдыландыру үшін жасалған күш-жігердің нәтижесінде осы идеяның дамуына және танымалдылығына коммунистік пропаганда ең маңызды ықпал еткен. Хюльм мен Эдвардс оны енді "күшті құрал" ретінде қарастыратындарын айтты. 1990-шы жылдардың соңына қарай, антиглобализациялық қозғалыстың өсуімен және көптеген елдердің демократияға өтуімен байланысты азаматтық қоғам бұрынғыдай шешім беретін құрал ретінде қарастырылмады; керісінше, азаматтық қоғам өз заңдылығын және демократиялық қағидаларын дәлелдеуге шақырылды. Бұл БҰҰ-ның азаматтық қоғам жөніндегі жоғары деңгейдегі комиссия құруына әкелді. Алайда, 1990-шы жылдары бейүкіметтік ұйымдар мен жаңа әлеуметтік қозғалыстардың (ЖӘҚ) әлемдік деңгейде пайда болуымен азаматтық қоғам үшінші сектор ретінде "басқаша әлеуметтік және әлемдік тәртіпті" құру үшін стратегиялық әрекеттердің маңызды алаңы ретінде қарастырыла бастады. Постмодернистік азаматтық қоғам теориясы қазіргі таңда көбінесе бейтарап позицияға оралды, бірақ бай елдердегі құбылыстарды зерттеу мен дамып келе жатқан мемлекеттердегі азаматтық қоғам туралы жазбалар арасында айқын айырмашылықтар бар.

Қоғамдық салаға байланыс

Юрген Хабермас қоғамдық сфера рационалды ерік қалыптастыруға көмектеседі; ол рационалды және демократиялық әлеуметтік өзара әрекеттесудің саласы. Хабермас азаматтық қоғамды «тауар айналымы және әлеуметтік еңбек» саласы ретінде, ал қоғамдық саланы саяси саланың бір бөлігі ретінде талдайды. Хабермас қоғам капиталистік қоғамды бейнелесе де, саяси қоғам құрамына кіретін институттар бар екенін айтады. Экономикадағы өзгерістер қоғамдық сфераға да өзгерістер әкелді. Бұл өзгерістер болғанымен, азаматтық қоғам экономикалық емес сипатқа ие болғанда және кең жұртшылықты қамтығанда, мемлекет тек бір саяси партиямен ғана ұсынылмағанда саяси қоғамға айналады. Билік орны болуы керек, және осы арқылы қоғам билікке наразылық білдіре алады. Джиллиан Шведлер азаматтық қоғамның қоғамдық сфера жандануымен қатар пайда болатынын көрсетеді, яғни адамдар мен топтар рұқсат етілген мінез-құлық шегіне қарсы шығуды бастағанда – мысалы, үкіметке қарсы сөйлеу арқылы немесе әлеуметтік қажеттіліктерге жауап беруді талап ету арқылы – азаматтық қоғам қалыптаса бастайды.