Кіріспе
Жоқ. Ирландияның Уақытша үкіметі (Rialtas Sealadach na hÉireann) – 1922 жылдың 16 қаңтарынан 1922 жылдың 5 желтоқсанына дейін Оңтүстік Ирландияны басқару үшін құрылған уақытша үкімет. Бұл, Англо-Ирландия келісімінің ратификациялануы мен Ирландия еркін мемлекетінің құрылуы арасындағы кезеңдегі өтпелі басқару органы болды. Оның заңдылығын Дэйл Эйреннің келісімге қарсы мүшелері жоққа шығарды.
The Provisional Government of Ireland (Rialtas Sealadach na hÉireann) was the provisional government for the administration of Southern Ireland from 16 January 1922 to 5 December 1922. It was a transitional administration for the period between the ratification of the Anglo Irish Treaty and the establishment of the Irish Free State. Its legitimacy was disputed by the Anti Treaty members of Dáil Éireann.
Атауы
Үкімет көбінесе жай ғана "Уақытша үкімет" деп аталады. Кейде оны "Ирландияның Уақытша үкіметі" немесе "Ирландия еркін мемлекетінің Уақытша үкіметі" деп те атайды. Келісімнің 17-бабында, оған сәйкес құрылған, ол тек "уақытша үкімет" деп аталды, ал Солтүстік пен Оңтүстік арасындағы талқылауларға қатысты 15-бапта "кейіннен құрылатын Оңтүстік Ирландияның уақытша үкіметі" деп аталды. 1922 жылғы Ирландия еркін мемлекеті (келісім) заңы, Келісімді британдық заңға енгізген, оны тек "осы 17-бапқа сәйкес құрылған Уақытша үкімет" деп атады. Сол сияқты, үкімет құрылған Мансион-хаус отырысында "Уақытша үкімет құрылсын және осымен құрылсын" деп шешім қабылданды. Irish Times газетінде бұл кездесу туралы "Ирландия еркін мемлекетінің Уақытша үкіметі" деп жазылса, сол күні газеттің редакторы оны "Ирландияның Уақытша үкіметі" деп атады. Ирландия мәселелерін қарау үшін құрылған, төрағасы Уинстон Черчилль болған комитет "Ирландияның Уақытша үкіметі комитеті" деп аталды. Уақытша үкімет ирланд тілінде өзін Rialtas Sealadach na hÉireann (Ирландияның Уақытша үкіметі) деп атады. Ол өзінің пошта маркаларын осыған сәйкес басып шығарды. Rialtas Sealadach na hÉireann британ үкіметінің келісімімен (және Ирландияның Лорд-бас судьясы сэр Томас Молонидің наразылығына орай) Жоғары сот ісінде де пайда болды. 1922 жылдан кейінгі Ирландия еркін мемлекетінің Ойрехтасы мен 1937 жылдан кейінгі Ойрехтастың бірнеше заңдары "Ирландияның Уақытша үкіметі" туралы айтады.
Бір мезгілдегі Дал әкімшілігі
1919 жылы қабылданған Ирландия Республикасының Дэйл Конституциясына сәйкес, Англия-Ирландия келісімін ратификациялағаннан кейін де Dáil Éireann өмір сүруін жалғастырды. Ратификацияға наразылық білдіріп, Эмон де Валера Дэйлдің президенті лауазымынан кетіп, оның мүшелері арасынан қайта сайлануға тырысты (өзінің мандатын нақтылау мақсатында), бірақ Артур Гриффит оны дауыс беруде жеңіп, президенттікке ие болды. Дэйл министрлерінің көпшілігі осы Уақытша үкіметтің министрлері қызметін атқарды. Майкл Коллинз Уақытша үкімет төрағасы болды, сонымен қатар Гриффиттің Дэйл министрлігінде Қаржы министрі болып қызмет етті. Уақытша үкімет мүшелері сонымен қатар Республикалық Дэйлдің мүшелері болды және парламент маусым айына дейін отырыстар өткізді. Дэйл британдық заң бойынша заңдылыққа ие болған жоқ, ал өз заңдары бойынша Дэйл Эран министрлігі есеп беретін парламент болып табылды.
Дублин қамалының тапсырылуы
Уақытша үкіметтің қысқа ғұмырындағы ең алғашқы және ең ерекше оқиғалардың бірі – Дублин қамалының Уақытша үкіметке тапсырылуы болды. Ғасырлар бойы Дублин қамалы Ирландиядағы британдық биліктің символы да, бекінісі де болды. Дублин қамалының басқаруын ирланд халқының өкілдеріне беру Дублинде зор қуанышпен қарсы алынды. Бұл британдық биліктің аяқталып бара жатқандығын көрсететін маңызды сыртқы белгі ретінде қарастырылды. 1922 жылғы Ирландия еркін мемлекеті (келісім) заңының талаптарына сәйкес, Уақытша үкімет Уақытша парламентке есепті болды. Сондықтан, 1922 жылдың 14 қаңтарында құрылғаннан бастап 1922 жылдың 9 қыркүйегіне дейін, Уақытша парламент немесе Үшінші Дайл алғашқы отырысын өткізгенге дейін, Уақытша үкімет ешқандай парламентке жауапты болған жоқ. 1922 жылдың қараша айында Уақытша үкімет құрған әскери соттың үкімімен өлім жазасына кесілген Эрскин Чайлдерс және тағы сегіз ИРА мүшесіне қатысты хабеас корпус талабын қабылдаудан бас тартқан Ирландияның Роллс шебері Чарльз О'Коннор, Уақытша үкіметтің болуын және оның ұсынылғандай әрекет етуге және тоғыз адамды атқаруға құқығы бар екенін қарастырды. Лорд Фицзелан Уақытша үкімет кезеңінде лауазымында қалды. 1922 жылдың жазында ол Феникс паркінде, сол кездегі Вице-корольдік резиденциясының сыртында кете жатқан британдық әскерлерінің әскери парадарын жиі өткізді.
Азаматтық соғыс
Шартқа қарсылық білдіргендер, Дэйлде келісімге қарсы шығып, көбінесе жиналыстан шығып, Эмон де Валера басшылығымен оппозициялық «республикалық үкімет» құрып, 1922 жылдың наурыз айынан бастап саяси науқан жүргізді. Сонымен қатар, күшті IRA әскері бөлініп, оның келісімге қарсы мүшелері оны ратификациялаған Дэйлдің дауысына бағынудан бас тартты. Британ әскері келісімге сәйкес эвакуациялаған казармаларды кейде келісімге қарсы күштер басып алды. Сәуірдегі Данманвейдегі оқиға үкіметтің бақылаудың жоқтығын көрсетті. Мамыр айында 1200 Гарда Сихоана сарбазы көтеріліс жасады. Рори О’Коннор басқарған күш 14 сәуірде Дублиндегі төрт маңызды ғимаратты басып алды. Уақытша үкімет бұл билікке қарсы тұруға назар аудармады, басып алғандар ештеңеге қол жеткізбегенін түсініп кетеді деп үміттенді. Бірақ маусымның соңында Төрт сотта болған бірнеше оқиға 28 маусымда Ирландия азамат соғысының басталуына әкелді. 1922 жылдың 16 маусымында азамат соғысы басталмас бұрын жалпы сайлау өтті. 1922 жылдың ортасына қарай Коллинз, іс жүзінде, Уақытша үкіметтің президенті қызметінен қалып, келісімді қолдайтын IRA айналасында құрылған ресми құрылымды, бірыңғай әскери формасы бар Ұлттық армияның Бас қолбасшысы болды. Осы қызметінің аясында ол туған жері Корк графтығына сапарлады. 1922 жылдың 22 тамызында үйіне қайтып бара жатқанда, ол Беал-на-Мблатта (ирланд тілінде «Гүлдер аузы» деген мағынаны білдіретін жер аты) жасалған шабуылда қаза тапты. Ол 31 жаста болды. Екінші Ирландия Уақытша үкіметі 1922 жылдың 30 тамызында, Ирландия еркін мемлекеті құрылғанға дейін, 1922 жылдың 6 желтоқсанына дейін билікке келді. 1922 жылдың тамызында Коллинз бен Гриффиттің қазасынан кейін У.Т. Косгрейв Уақытша үкіметтің төрағасы және Дэйл Эйреннің президенті болды, және екі лауазым арасындағы айырмашылық маңызсыз болды. 1922 жылдың 6 желтоқсанында Ирландия еркін мемлекеті құрылды, ал Уақытша үкіметтің орнына Ирландия еркін мемлекетінің Атқару кеңесі келді, оған «Атқару кеңесінің президенті» деп аталатын премьер-министр төрағалық етті.
Солтүстік Ирландия
Уақытша үкімет Солтүстік Ирландиядағы ИРА-ға басқа жерлерде қолдауын сақтау үшін құпия түрде қару-жарақ жеткізді. Бұл жарияланбаған қақтығыс 1922 жылдың 30 наурызындағы «Крейг-Коллинз келісімімен» ресми түрде аяқталды, бірақ Коллинз 1922 жылдың тамызында қайтыс болғанға дейін қару-жарақпен жабдықтауды жалғастырды. Уақытша үкіметтің саясаты Солтүстік Ирландия үкіметін қайта біріктірілген Ирландияға қосылуға көндіру мен оны құлату арасында ауытқып отырды. Басты мәселе – 1921 жылдың соңында ИРА-мен күресу үшін құрылған Ольстер арнайы жасағына сенімсіздікпен қараған Солтүстік Ирландиядағы католиктердің қауіпсіздігі болды. Коллинзтің ИРА-ға қолдауы 2 тамыздан бастап тек қорғаныс шараларымен шектелді. Үкімет Солтүстік Ирландия тауарларын оңтүстікте сатуды тоқтату мақсатындағы «Белфаст бойкотын» жойды, содан кейін қайта енгізіп, қайта жойды. 7 желтоқсанда Солтүстік Ирландияның Өкілдер палатасы келісімшарт бойынша еркін мемлекеттен шығу құқығын бірауыздан пайдаланды.